Кіріспе
Мексикадағы Шапультепек қамалы (lang es) Мексика қаласындағы Шапультепек саябағындағы Шапультепек төбесінде орналасқан. Шапультепек атауы – ацтек тілінен алынған «чапольтепек» сөзі, ол «коңыздың төбесінде» дегенді білдіреді. Ол Шапультепек саябағына кіреберісте, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Бұл төбе ацтектер үшін қасиетті орын болған, ал оның үстіндегі ғимараттар тарихы барысында әртүрлі мақсаттарда қолданылған: әскери академия, императорлық резиденция, президенттік резиденция, обсерватория және 1939 жылдың ақпанынан бастап Ұлттық тарих мұражайы. Шапультепек қамалы, сондай-ақ Мексикадағы Итурбиде сарайы Солтүстік Америкада монархтар тұрған жалғыз патшалық сарайлар болып табылады. Ол Жаңа Испания вице-корольдігі кезінде ең жоғары колониялық әкімші – вице-корольдің жазғы үйі ретінде салынған. Ол оқ-дәрі қоймасынан бастап 1841 жылы әскери академияға дейін түрлі мақсаттарда пайдаланылды. Кейіннен жаңғыртылып, кеңейтілді және Екінші Мексика империясы (1864–67) кезінде Мексика императоры Максимилиан I мен оның әйелі Императрица Карлотаның ресми резиденциясына айналды. 1882 жылы президент Мануэль Гонсалес оны президенттің ресми резиденциясы деп жариялады. Көптеген ерекше жағдайларды есептемегенде, барлық президенттер 1934 жылға дейін осы жерде тұрды, содан кейін президент Лазаро Карденас Лос-Пиносқа көшіп, 1939 жылы қамалды мұражайға айналдырды.
Chapultepec Castle (lang es) is located on top of Chapultepec Hill in Mexico City's Chapultepec park. The name Chapultepec is the Nahuatl word chapoltepēc which means "on the hill of the grasshopper". It is located at the entrance to Chapultepec park, at a height of above sea level. The site of the hill was a sacred place for Aztecs, and the buildings atop it have served several purposes during its history, including serving as a military academy, imperial residence, presidential residence, observatory, and since February 1939, the National Museum of History. Chapultepec Castle, along with Iturbide Palace, also in Mexico City, are the only royal palaces in North America which were inhabited by monarchs. It was built during the Viceroyalty of New Spain as a summer house for the highest colonial administrator, the viceroy. It was given various uses, from a gunpowder warehouse to a military academy in 1841. It was remodeled and added to and became the official residence of Emperor Maximilian I of Mexico and his consort Empress Carlota during the Second Mexican Empire (1864–67). In 1882, President Manuel González declared it the official residence of the president. With few exceptions, all succeeding presidents lived there until 1934, when President Lázaro Cárdenas stayed at Los Pinos instead, turning the castle into a museum in 1939.
Билеуші кезеңі
1785 жылы вице-король Бернардо де Гальвес Шапультепек төбесінің ең биік жерінде өзі үшін сәнді үй салуға бұйрық берді. Испания армиясының подполковнигі және инженері Франсиско Бамбителли жобасын жасап, сол жылдың 16 тамызында құрылысты бастады. Бамбителли Гаванаға кеткеннен кейін капитан Мануэль Агустин Маскаро жобаны басқаруды өз мойнына алды, және оның басшылығымен жұмыстар қарқынды жүрді. Маскаро испан тәжіне қарсы көтеріліс үшін бекініс салғаны үшін айыпталды. 1786 жылдың 8 қарашасында вице-король де Гальвес күрт қайтыс болды, бұл оның уланғаны туралы болжамдарға орын берді. Алайда, осы шаруаға қолдау көрсететін ешқандай дәлел әлі табылмады. Бас инженердің болмауына байланысты, испан тәжі ғимаратты құрылысына жұмсалған қаражаттың бес бөлігіне тең бағамен аукционға салуға бұйрық берді. Сатып алушылар табылмай, вице-король Хуан Висенте де Гюэмес Пачеко де Падилья и Хоркаситас ғимаратты Жаңа Испания Корольдігінің Бас архивін орналастыруды жоспарлады, бірақ бұл идея, жобалар осы мақсатқа сәйкес бейімделгеніне қарамастан, іске аспады. 1803 жылы неміс ғалымы Александр фон Гумбольдт бұл жерге сапар шегіп, Корольдік қазынаның сарай терезелерін сату арқылы тәжге қаржы жинағанын сынады. 1806 жылы ғимарат Мексика қаласының муниципалитетіне сатылды.
Тәуелсіздік
Шапультепек қамалы Мексиканың тәуелсіздік соғысы (1810–1821) кезінде және одан кейін көптеген жылдар бойы, 1833 жылға дейін тасталып кетті. Сол жылы ғимарат әскери курстар (әскери академия) үшін кадеттерді даярлайтын әскери колледж орналасқан жері деп белгіленді; осыған байланысты бірнеше құрылымдық өзгерістер жасалды, соның ішінде Кабальеро Альто ("Жоғарғы рыцарь") деп аталатын күзет мұнарасы қосылды. 1847 жылдың 13 қыркүйегінде Мексика-Америка соғысының Шапультепек шайқасында АҚШ күштері қамалды басып алғанда, "Бала батырлар" (Niños Héroes) қаза тапты. Олардың құрметіне қамалдағы басты кіреберіс үстіндегі төбеде үлкен сурет салынған. АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусы Шапультепек шайқасындағы және Мексика қаласын басып алудағы рөлін "Теңізшілер әнұранының" ("From the Halls of Montezuma") бірінші жолы арқылы еске алады. Теңіз жаяу әскерлері корпусының дәстүрі бойынша офицерлер мен сержанттардың шалбарларындағы қызыл жолақ, көбінесе "қан жолағы" деп аталады, 1847 жылдың қыркүйегінде Шапультепек қамалын шабуылдаған теңіз жаяу әскерлерінің көптеген офицерлері мен сержанттарының қаза болуын еске түсіреді. Аталған "Монтесума залдары" терминінің шындықта дұрыс еместігін атап өткен жөн, өйткені бұл ғимарат ацтек императоры Монтесума тақтан құлатылғаннан кейін екі ғасырдан астам уақыт өткен соң Мексиканы билеген испандықтар салған. Президент Мигель Мирамонның қызмет мерзімінде сарайдың екінші қабатында бірнеше жаңа бөлмелер салынды, ал Мирамон әскери академияның түлегі болған.
Екінші Мексика империясы
Мексикалық консерваторлар Максимилиан фон Габсбургті Екінші Мексика империясын құруға шақырғанда, қазір Кастильо-де-Миравалле деп аталатын қамал 1864 жылы император мен оның жұбайының резиденциясына айналды. Император патша жұбы үшін ғимаратты жаңартуға бірнеше еуропалық және мексикалық сәулетшілерді шақырды, олардың ішінде Юлиус Хофман, Карл Гангольф Кайзер, Карлос Шаффер, Элеутерио Мендес және Рамон Круз Аранго болды. Сәулетшілер неоклассикалық стильде бірнеше жоба жасады, олар сарайды патша резиденциясы ретінде тұруға ыңғайлырақ етті. Еуропалық сәулетшілер Кайзер мен Хофман басқа да жаңартылған сарайлардың жобаларында жұмыс істеді, соның ішінде Максимилианның Виттельсбах туысы Баварияның Людвиг II-і Шапультепек жаңартылғаннан кейін жиырма жыл өткен соң салған Нейшванштайн сарайы. Ботаник Вильгельм Кнехтель ғимараттың төбесіндегі бақты жасаумен айналысты. Сонымен қатар, император Еуропадан көптеген жиһаз, өнер заттары және басқа да сәнді тұрмыстық бұйымдар әкелді, олар бүгінге дейін көрмеге қойылған. Сол кезде қамал Мехико қаласының шетінде болғандықтан, Максимилиан императорлық резиденцияны қала орталығымен байланыстыру үшін тура бульвар салуды бұйырды (Еуропаның танымал бульварларының үлгісі бойынша, мысалы, Венаның Рингштрассе және Париждегі Елисей далалары). Ол жаңа бульварды әйелі император Карлотаның құрметіне «Императрицаның серуені» (Paseo de la Emperatriz) деп атады. 1867 жылы президент Бенито Хуарес республиканы қайта орнатудан және француз басқыншыларын жою, сондай-ақ олардың мексикалық консервативті одақтастарын жеңу үшін азамат соғысын аяқтағаннан кейін бульвар либералдық реформа атынан Paseo de la Reforma деп аталды.
Қазіргі заманнан қазіргі уақытқа дейін
Қамал 1867 жылы Екінші Мексика империясының құлауынан кейін пайдаланылмай қалды. 1867 жылы саяхатшы Джеймс Ф. Элтон қамалдың "әлемнің ешбір жерінде сұлулығымен тең келмейтінін" жазды. 1876 жылы бір жарлық арқылы осы орында астрономиялық, метеорологиялық және магниттік обсерватория құрылды, ол 1878 жылы Себастьян Лердо де Техада президенттігі кезінде ашылды. Дегенмен, обсерватория тек бес жыл ғана жұмыс істеді, содан кейін оны Такубаядағы архиепископтың бұрынғы резиденциясына көшіру туралы шешім қабылданды. Бұл шешімнің себебі – Colegio Militar-дың ғимаратқа қайта оралуына және ғимаратты президенттік резиденцияға айналдыруға мүмкіндік беру болды. Қамал 1882 жылы жаңа өмірге ие болды, сол кезде президент Мануэль Гонсалес оны Мексика президентінің ресми резиденциясы деп жариялады. Көптеген ерекше жағдайларды есептемегенде, барлық президенттер 1934 жылға дейін онда тұрды, содан кейін президент Лазаро Карденас ресми резиденцияны Лос-Пиноске көшіруді шешті және 1939 жылы қамалды мұражайға айналдырды. Сарай Гонсалес кезінде және кейін Порфирио Диас президенттігінің соңғы жылдарында (1876-1880; 1884-1911) бірнеше құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Мексика революциясы басталғанда Диас биліктен құлатылған кезде, ол президенттік резиденция болып қала берді. Осы кезеңде президенттер Франсиско И. Мадеро (1911-13), Венустиано Карранса (1915-20), Альваро Обрегон (1920-24), Плутарко Элиас Каллес (1924-28), Эмилио Портес Гиль, Паскуаль Ортис Рубио және Абелардо Родригес онда тұрды. Содан кейін ол бір уақытқа шетелдік қонақтарға арналған ресми үй немесе резиденция ретінде пайдаланылды. Соңында, 1939 жылдың 3 ақпанында президент Лазаро Карденас Чапультепек қамалын Ұлттық тарих мұражайы етіп жариялайтын заңға қол қойды, оның жинақтары бұрынғы Ұлттық археология, тарих және этнография мұражайынан (қазіргі Ұлттық мәдениет мұражайы) алынды. Мұражай 1944 жылдың 27 қыркүйегінде Мануэль Авила Камачо президенттігі кезінде ашылды. Президент Карденас ресми мексикалық президенттік резиденцияны Лос-Пиноске көшірді және ешқашан Чапультепек қамалында тұрмады. 1992 жылдың 16 қаңтарында Сальвадор азаматтық соғысын аяқтаған Чапультепек бейбіт келісіміне БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос Галидің делдалдығымен қол қойылды. Келісім Сальвадор үкіметі мен Фарабундо Мартидің Ұлттық азаттық фронты (FMLN) арасындағы бейбітшілікті бекітті. Сол кездегі президент міндетін атқарушы Альфредо Кристиани және FMLN жетекшісі Шафик Хандалдан басқа, бүлікші генерал және кейін Сальвадор президенті болған Сальвадор Санчес Серен де келісімге қол қойды.
Танымал мәдениетте
Чапультепек қамалы Бруклиндегі Бедфорд Стьювесанттағы 13-ші полк қару қоймасы (Сумнер қару қоймасы) сияқты ғимараттарды жобалау үшін қамал архитектурасының үлгісі ретінде пайдаланылған. 1954 жылғы америкалық вестерн фильмі "Вера Круз", Гари Купер мен Берт Ланкастердің қатысуымен, Шапультепекті әсем декорациялар мен безендірулер арқылы бейнелеген. 1996 жылы қамал "Оскар" сыйлығына ұсынылған "Уильям Шекспирдің Ромео + Джульетта" фильмінің түсірілім алаңы болды. Фильмде Капулеттер үйінің көптеген көріністерін көруге болады. 2006 жылғы "Ghost Recon: Advanced Warfighter" видео ойынында қамалдың ішінде және айналасында бір деңгей бар. 2022 жылғы "Бардо, шындықтың жалған хроникасы" фильмінің бір бөлігі де Чапультепек қамалында түсірілді.