Кіріспе

Испания корольінің монастыры мен тарихи резиденциясы Эль-Эскориал, немесе Сан-Лоренцо де Эль-Эскориалдың корольдік орны, немесе Эль-Эскориал монастыры, Испания корольінің тарихи резиденциясы, Сан-Лоренцо де Эль-Эскориал қаласында орналасқан. 1563 және 1584 жылдар аралығында король Филипп II (1556-1598) бұйрығымен салынған, бұл испан патшалық орындарының бірі және монастырь, базилика, патша сарайы, пантеон, кітапхана, мұражай, университет, мектеп және аурухана ретінде қызмет етеді. Эль-Эскориал екі сәулет кешенінен тұрады: патша монастыры және Ла Граньилья де Ла Фреснеда, патшалық аңшылық үйі және монастырь баспанасы. Бұл орындар екі түрлі сипатқа ие: XVI және XVII ғасырларда олар Испания монархиясының билігі мен Испаниядағы Рим католик дінінің шіркеулік басымдығы ортақ сәулет көрінісін тапқан жерлер болды. Эль-Эскориал испан патшасының сарайы да, монастыры да болды, бірақ Филипп II – бұл негізгі ғимаратта өмір сүрген жалғыз монарх. Иеронимдік монахтар қауымымен құрылған, ол Сент-Августин орденінің монастырына айналды. Филипп II испан сәулетшісі Хуан Баутиста де Толедоны Эль-Эскориалдағы кешенді құрылыста өзінің серіктесі болуға шақырды. 1984 жылғы 2 қарашада ЮНЕСКО Сан-Лоренцо де Эль-Эскориалдың корольдік орнын Дүниежүзілік мұра деп жариялады. Сонымен қатар, Филипп Эль-Эскориалды Контрреформация ісіне көмектесетін зерттеулер орталығы ретінде қарастырды. Ғимараттың іргетасы 1563 жылғы 23 сәуірде қаланды. Жобаның жобалау мен құрылысын Хуан Баутиста де Толедо қадағалады, бірақ ол жобаның аяқталғанын көрмей кетті. 1567 жылы Толедо қайтыс болғаннан кейін, оның шәкірті Хуан де Эррера басшылықты өз қолына алды. Содан бері Эль-Эскориал соңғы бес ғасырдағы испан патшаларының көпшілігінің, Бурбондар мен Габсбургтердің зираттарына айналды. III ғасырда жармадан жанып, шейіт болған Сент-Лоуренс мейрамы 10 тамызда, 1557 жылғы Сент-Квентин шайқасы болған күні тойланады. Егер Эль-Эскориалдың негізі Сүлеймен ғибадатханасының дизайны болса, онда Филипп II ғимараттың қызмет етуін көздеген қосымша функцияларды қамтамасыз ету үшін ол кеңінен өзгертілді. Эль-Эскориал – монастырь ғана емес, сонымен қатар пантеон, базилика, монастырь, мектеп, кітапхана және патша сарайы. Мақсаты айқын болғанымен, кешенде өнер туындыларының мол қоры бар. Онда Тициан мен Тинтореттоның шедеврлері қойылған, ал Гиамбатиста Кастелло керемет баспалдақты жобалады. Кітапханада мыңдаған баға жетпес қолжазбалар сақталған, мысалы, 1603 жылдан 1627 жылға дейін Марокконы басқарған сұлтан Зидан Әбу Малидің жинағы осында орналасқан.

Патшалардың ауласы

Эль-Эскориалдың басты кіреберісі – батыс қасбеті, онда үш есік бар: ортаңғысы Корольдер ауласына (Patio de los Reyes) жетелейді, ал екі жақтағылары мектепке және монастырға апарады. Ортаңғы есіктің үстінде Әулие Лаврентийдің бейнесі орналасқан. Корольдер ауласы өз атын ауланың шығыс жағында орналасқан базилика қасбетін әсемдеген Яһуда патшаларының мүсіндеріне қарыздар. Қызыл мәрмәрден жасалған баспалдақтар үлкен, көпшілікке арналған шіркеуге, базиликаның ең маңызды бөліктерінің бірі – нартекстің ішінен өтеді. Базиликаның едені грек кресі тәрізді және Римдегі Әулие Петір базиликасынан шабыттанған зор күмбезге ие. Кемелердің үсті жағы Лука Джорданоның фрескаларымен безендірілген цилиндрлі күмбездермен жабылған. Негізгі құрбандық алтарі биік, әртүрлі өлшемдегі бөліктерге бөлінген, онда қоладан жасалған мүсіндер мен Тибалди, Зуккари және Леонидің суреттері орналасқан. Сакристіде Веласкестің «Жүсіптің көйлегі», Тицианның «Соңғы тоқсан», және Клаудио Коэллоның «Иемізге құлшылық ету» сияқты картиналар қойылған. Базиликаның патшалық капелласының астында Корольдік Пантеонның криптасы орналасқан. Сондықтан ол батыстан шығысқа қарай созылған ұзын кемеге ие, ол батыс кіреберісі мен бас алтарь арасындағы қашықтықтың үштен бірі тұсында қысқа трансептпен қиылысады. Хуан де Эррера бұл жоспарды грек кресіне айналдырды, оның барлық төрт қанаты бірдей ұзындықта. Бұл тәсілге енгізілген өзгеріске байланысты, шіркеудің батыс жағындағы қоңырау мұнаралары сәл кішірейтілді, ал алтарь үстінде орналасқан кішкентай жартылай күмбез шіркеудің ортасындағы грек кресінің төрт қанаты кездесетін толық дөңгелек күмбезбен ауыстырылды. Бұл жерде Хуан Баутиста де Толедоның Римдегі Әулие Петір базиликасының күмбезімен жұмыс істеген тәжірибесі Эль-Эскориал базиликасының дизайнына әсер еткені анық. Дегенмен, римдік күмбезді конус тәрізді коринфтік бағаналар тіктеп тұр, олардың әсем акант жапырақтарымен әшекейленген капительдері мен күрделі жолақты шахталары бар, ал Эль-Эскориалдағы күмбез, көкке қарай көтеріліп, төрт ауыр гранитті тіреулермен бекітілген, қарапайым романдық аркалармен байланыстырылған және қарапайым дорикалық пилястрлармен безендірілген, қарапайым, берік және көзге түспейтін. Әулие Петірді барокколық сезімталдықтың ең толыққанды көрінісі деп түсіндіру, ал Эль-Эскориалдағы базиликаны Инквизицияның қатал қаталдығы мен мақсаттылығының мәлімдемесі деп санау қиялға берілу емес, Контрреформацияның екі жағы. Шіркеудің ең сәнді бөлігі – бас алтарьдың айналасындағы аумақ. Альтарьдың артында үш қабаттан тұратын, қызыл гранит пен яшпирден жасалған, шамамен үш қабат биіктігіндегі рередос немесе алтарь экраны орналасқан, Леоне Леони жасаған алтынмен қапталған қоладан жасалған мүсіндермен және Филипп II тапсырыс берген үш түрлі діни суреттермен әшекейленген. Екі жақта да Карл мен Филиптің отбасылық топтарының тізе бүгіп отырған, өмірлік мөлшердегі қоладан жасалған алтынмен қапталған мүсіндері орналасқан, сонымен қатар Леонидің ұлы Помпеоның көмегімен жасалған. Төменгі деңгейдің ортасындағы тар нишада киелі шатыр орналасқан, ол қасиетті үй рәсімінің физикалық элементтерін сақтауға арналған, Хуан де Эррераның яшпир мен қоладан жасаған «Сакрамент үйі» деп аталатын. Ол 1579 және 1586 жылдар аралығында Джакомо да Треццо салған. Рередосты безендіру үшін корольдің таңдауы Микеланджело немесе Тицианға түсті, бірақ бұл екеуінің де денсаулығы нашарлап, сексен жастан асып кеткен. Сондықтан Филипп шетелдік елшілерімен кеңесіп, ұсыныстар сұрады, нәтижесінде сол кездегі еуропалық суретшілердің көптеген тобы Эль-Эскориал құрылыс алаңына корольдің құрметін іздеп келді. Бір капеллада Бенвенуто Челлини ақ мәрмәрдан ойылған атақты Крест мүсіні қойылған. Мәсіхтің бұл мүсіні ерекше, өйткені ол толық жалаңаш бейнеленген, бірақ ұстамдылық үшін жыныс мүшелерін жабатын бір мата киген.

Филипп ІІ сарайы

Базиликаның бас алтарының қасында орналасқан Филипп II патшаның резиденциясы әсемдемесі шағын бөлмелерден тұрады. Онда патшаның денсаулығы нашарлап, ұсық ауруына шалдыққан кезде төсегінен қажылықты көруіне мүмкіндік беретін терезе бар.

Ұрыс залы

Галерея бастапқыда Король галереясы (Galería del Rey) деп аталды, бірақ Испанияның ең маңызды әскери жеңістерін бейнелейтін фрескалары болғандықтан, Ұрыс залы (Sala de Batallas) деп белгілі болды. Олардың ішінде орта ғасырларда маврларға қарсы жеңіс, сондай-ақ Филипптің француздарға қарсы бірнеше жорықтары бар.

Патшалар Пантеоны

Бұл камерада Хабсбургтер мен Бурбон әулеттерінің патшалары мен билеген патшайымдарының (Филипп II-ден бері билеген жалғыз патшайым – Изабелла II) қалдықтары сақталған жиырма алты мәрмәр қабірден тұрады. Ақ мәрмәр едені мен төбесі бар бұл жерде Австрияның ханзадасы Иоаннның қабірі ерекше көзге түседі. Соңғы жерленгендердің бірі – 1992 жылғы қазан айында Инфанте Альфонсо. Король Хуан Карлос I-нің кіші інісі, ол 1956 жылы Эсторилдегі отбасылық үйінде болған, әлі де құпиясы ашылмаған оқ жарылысынан қаза тапқаннан кейін Португалияда жерленді. 1994 жылы король Хуан Карлос I өзінің туысы және жақын досы Калабрия герцогы Карлосты испан инфантесі мәртебесіне көтеру туралы жарлыққа қол қойды, осылайша оны ханзадалар пантеонында жерлеуге мүмкіндік берді. 2015 жылғы қазан айында қайтыс болғаннан кейін оның жаназасы Эль-Эскориалда өтті, ал денесі болашақта пантеонда жерленуді күтіп пудридероға орналастырылды. Қолда бар алпыс орынның отыз жетісі толтырылған.

Көркемсурет галереясы

Неміс, фламанд, венециялық, ломбард, лигуриялық және басқа итальяндық және испандық мектептерінің XV, XVI және XVII ғасырлардағы туындыларынан құралған.

Сәулет мұражайы

Оның он бір бөлмесі ғимаратты салуға қолданылған құралдарды, крандарды және басқа да материалдарды, сондай-ақ жобамен байланысты сызбалар мен құжаттардың көшірмелерін көрсетеді.

Монастырлар бақтары

Табиғатты өте жақсы көрген Филипп II-нің бұйрығымен салынған бұл орындар, тынығу мен ой тереңдетуге арналған тамаша мекен. Екінші испан республикасының соңғы президенті, социалист Мануэль Азанья осы монастырьдегі августин мектебінде оқыған және оларды "Мемориас" (Соңғы естеліктер) және "El jardín de los frailes" ("Жұбайлар бағы") атты пьесасында еске алады. Мектеп оқушылары оны бүгінге дейін оқу және бос уақытын өткізу үшін пайдаланады.

Кітапхана

Эскориалдың үш кітапханасы бар. Бірі базиликаның хорының артында орналасқан. Тағы бірі, монастырьдың ішінде, монахтардың түрлі жатақтары мен бөлмелеріне таратылып, Августин монахтары біртіндеп өздеріне қажет етіп алған. Соңында, Папаның арнайы қорғауындағы қоғамдық кітапхана. Бастапқыда Корольдік кітапхана монументалды өнер туындысы болуы тиіс еді, оның құрылысы сол кездегі көрнекті сәулетшілерге: Хуан де Толедо мен Хуан де Эррераға тапсырылды. Олар корольдің неоплатондық көзқарастарын бөлісіп, кітапхана сөрелерін де жобалады. Бұл кітапхана базиликамен бірге жобаның орталық бөлігін құрады, және кітапхананың ұйымдастырылуындағы өзгерістерге бейімделу үшін жоба бірнеше рет қайта жасалды. Хуан де Эррераның жұмысындағыдай, бұл Еуропадағы ең озық үлгі болды. Бұл континенттегі ортағасырлық үлгіден бас тартқан алғашқы кітапхана. Доменико Фонтана Ватикан кітапханасының дизайны үшін Эррераның үлгісінен шабыттанды. Филипп II билік еткен кезде кітапхана кітап сөрелерін немесе «кітап баспаларын» орналастырудың жаңа тәсілін енгізді. Оған дейін көптеген кітап баспалары үстелдермен біріктіріліп, кітапхана қабырғаларына тік бұрышпен орналастырылған. Бұл жүйе «жатақ жүйесі» деп аталды және кітапхана терезелерінен түсетін жарықтың сөрелерді жарықтандыруына мүмкіндік берді. Филипптің кітапханасы кітап сөрелерін қабырғалар бойына орналастырып, «қабырға жүйесін» пайдалана бастады. Қазіргі уақытта кітапханада 40 000-нан астам том бар, олар ұзындығы, ені және биіктігі үлкен залда орналасқан, едені мәрмәрмен, ал сөрелері әдемі ойылған ағаштан жасалған. Де Эррера және итальяндық инженер-құрылысшы Джузеппе Флеша и Гамбоа кітапхананың армариосында (үлкен кітап шкафтарында) сақталған кітаптардың қауіпсіздігін, сондай-ақ оларды көрсетуді, өрт қаупіне қарсы шараларды және қол жетімді табиғи жарықты пайдалануды мұқият қарастырды. Бұл кітапхана Ренессанс дәуіріндегі билік, ұлылық, ерлік және интеллектуалдық көшбасшылықтың мәлімдемесі болды, ол ескіні сақтау (бірнеше мәдени тарихты бір католиктік испан мәдениетіне біріктіру) және жаңаны ашу (сол мәдениеттің бедерімен) үшін жасалған. Кітапхана төбесіндегі күмбез Пеллегрино Тибалди салған жеті еркін өнерді бейнелейтін фрескалармен безендірілген: грамматика, риторика, диалектика, музыка, арифметика, геометрия және астрономия. Бұл параллель кітап сөрелерін орналастыруды Филипп II бастады және ол «қабырға жүйесі» деп аталды. Кітаптардың алғашқысы 1571 жылы Хуан Паэс де Кастро арқылы сатып алынды. Содан кейін көптеген кітаптар Испания империясының Осман империясымен болған көптеген шайқастарында «бейбітшілік сыйы» ретінде алынды. Өзінің белсенді күш-жігерінің бір бөлігі ретінде 1571 жылы Филипп II өзінің кеңесшілерінің бірі Гонсало Перес жинағының үлкен бөлігін сатып алды. Оның құрамына 57 түпнұсқа грек қолжазбасы (Сицилиядан) және 112 латын қолжазбасы (Калабриядан) кірді. Сонымен қатар, ол Хуан Паэс де Кастроның жеке кітапханасынан грек және араб тілдерінде жазылған 315 түпнұсқа томды сатып алды. Патша өзінің империясы мен көршілес патшалықтарды аралап, Эль-Эскориал кітапханасына ең жақсы кітаптарды іздеп, сатып алуды арнайы елшілерге тапсырды. Бұл елшілерді бас кітапханашы үйлестірді, оның қозғалыстарын басқаруға толық билігі болды және олармен барлық сапарларында байланыста болды. Диего Гусман де Сильва осындай елшілердің бірі болды және Венецияда болған кезінде кітапханаға ең маңызды сатып алулардың бірін жасады: грек қолжазбаларының және латын кодекстерінің ежелгі жинағы (1569–1577). 1576 жылы жасалған тізімде 4546 том, 2000-нан астам қолжазба және 2500 басылған кітап тіркелді. Сол жылы Испаниядағы ең құнды кітапхана – Диего Хуртадо де Мендозаның кітапханасы сатып алынды. Оның құрамына 850 кодекс пен 1000-нан астам басылған том кірді. Бұл кезде кітапхананың көлемі соншалық болды, Бенито Ариас Монтаноны арнайы жұмысқа алу қажет болды, ол кітаптарды тілдері бойынша, сондай-ақ тақырыптары бойынша ұйымдастыруға тиіс болды. 1580 жылдары кітапхана өзінің ең ерекше бұйымдарын сатып алды. Хорхе Бетета IX ғасырдағы визиготтар кеңесі (Concilios visigóticos) қолжазбасын сыйға тартты. Филипп Гранада кітапханасынан Кастилиялық Изабеллаға тиесілі бірнеше кітапты, оның ішінде оның таңғажайып көркемдікке ие Libro the Horas кітабын сатып алды. Филипптің сатып алған басқа құнды кітапханалары Педро Фахардоның және Антонио Агустиннің кітапханасы болды, ол сол кездегі Испаниядағы ең үлкен кітапханалардың бірі болды. Бұл кітаптардың бәрі әлі де Эль-Эскориалда жоқ, өйткені олардың көпшілігі Ватиканға жеткізілді; бірақ олардың шамамен мыңдаған данасы әлі де онда сақтаулы. Патша жиі эзотерикалық, ғылыми немесе теологиялық тақырыптардағы сирек кітаптарды Шығыстан сатып алатын. Ол сонымен қатар инквизиция тыйым салған 400-ден астам кітапты жинап сақтады, олардың «дұрыс түсінбеуі мүмкін» адамдарға қолжетімді болмауы керек екенін, бірақ тек сарапшыларға ғана арналғанын мойындады. 1602 жылға қарай кітапханада үлкен карталық жинақ және 150-ден астам математикалық құрал болды. Өмірінің соңында Филипп II Эль-Эскориал кітапханасына жаңа томдар алуға мүмкіндік беру үшін зейнетақы тағайындады. Филипп III әкесінің кітапхананы қорғау және байыту саясатын жалғастырды, тіпті ол теологиялық көзқарастары болмаса да. Ескі және ерекше құнды кітаптарды іздеу және сатып алуды жалғастырумен қатар, ол жаңа жарлық шығарды, онда Эль-Эскориал кітапханасы империя ішінде жарияланған әрбір кітаптың бір данасын алуға тиіс екені айтылды. Әрине, кітапхана үшін кітаптарды іздеу жұмысы да жалғасты. Ариас Монтано көптеген түпнұсқа еврей қолжазбаларын сыйға тартты, ал адмирал Луис Фахардо Сұлтан Мулей Зиданмен болған соғыстарында тартып алған Зейдани кітапханасын әкелді. Кітапхана Филипп IV билік кезінде өркендеді. 1671 жылы үлкен өрт 5280 кодексті жойды; басылған кітаптар сақталған негізгі зал аман қалды. Ең маңызды жоғалтулардың арасында визиготтар кеңесі (Concilios visigóticos) және Франсиско Эрнандес де Толедоның биология мен ботаника туралы 19 томдық энциклопедиясы – «Үнділердің табиғаты» (Historia natural de las Indias) болды. Өрттен кейін дін қызметкері Антонио де Сан Хосе 25 жылдан астам уақытты аман қалған даналарды қайта жіктеуге және тізімдеуге жұмсады. Оның аман қалған кітаптардың тізімінде 45 000 том тіркелді. Содан кейін, Габсбург әулетінің соңына жеткенде және Испан мұрагерлік соғысынан кейін Бурбондар таққа отырғанда, тағы бір жоғалту орын алды, өйткені Бурбон патшалары кітапхана үшін кітаптарды алу үрдісін тоқтатты және оның орнына Францияға немесе өздерінің кітапханаларына кітаптарды жіберуге кірісті. Қазіргі уақытта кітапханада 40 000-нан астам том бар. Кітапханада Оттониандық Генрих III-нің (1045–46) алтын Евангелиясы сияқты көптеген маңызды жарықтандырылған қолжазбалар бар. 19 ғасырда онда 12 ғасырлық сириялық автобиография – «Итибар кітабы» (Kitab al I'tibar) табылды.

Қалдықтар

Трент соборы бекіткен қасиеттілерге құрмет көрсету ережесіне сәйкес, Филип II бұл монастырға католик әлемінің ең ірі реликтілерінің бірін сыйға берді. Коллекцияда 570 мүсіндік реликтіде сақталған шамамен 7500 реликт бар.

Жақын орналасқан ғимараттар

Хуан де Эррера монастырьдің солтүстік қасбетіне қарама-қарсы Касас де Офисиос (ресми ғимараттарды) жобалаған, ал оның ізбасары Франсиско де Мора Каса де ла Компаньяны (Компания үй-жайларын) жобалаған.