Кіріспе
Испаниядағы ислам қамалының немесе сарайының түрі – Альказар, араб тілінен «әл-Қаср» деген сөзден шыққан. Бұл 8-15 ғасырлар аралығында мұсылман билігі тұсында Испанияда салынған исламдық қамалының немесе сарайының түрі. Олар Омейяд халифаты кезінде және одан кейін, Иберияны қайта басып алу кезеңінде христиан билеушілері үшін үйде және аймақтық орталықтар ретінде қызмет еткен. «Альказар» термині христиандар бұрынғы римдік, вестготтық немесе исламдық бекіністерінің орнына салған көптеген ортағасырлық қамалдарды да білдіреді және көбінесе «кастильо» немесе «қамал» сөздерімен синоним ретінде қолданылады. Латын Америкасында да «Альказар» деп аталатын бірнеше отарлық сарайлар бар.
An alcázar, from Arabic al Qasr, is a type of Islamic castle or palace in Spain built during Muslim rule between the 8th and 15th centuries. They functioned as homes and regional capitals for governmental figures throughout the Umayyad caliphate and later, for Christian rulers following the Iberian Reconquista. The term alcázar is also used for many medieval castles built by Christians on earlier Roman, Visigothic or Islamic fortifications and is frequently used as a synonym for castillo or castle. In Latin America there are also several colonial palaces called Alcázars.
Терминология
Алкасар (алкаθaɾ) испан сөзі араб тіліндегі القصر сөзінен туындаған, ал бұл сөз латын тіліндегі castrum ("бекініс", "әскери лагерь") сөзінен шыққан. Осыған ұқсас сөздер галисиан (alcázar, ), португал (alcácer, ɐlˈkasɛɾ) және каталан (alcàsser, ) тілдерінде де кездеседі. Испанияда мұсылман қамалдары да бар, олар алькасаба (القصبة) деп аталады. Дегенмен, Испаниядағы барлық қамалдар алказар деп аталмайды: көпшілігі испан тілінде кастильо, ал каталан тілінде castell деп аталады. Ибериядағы барлық алказарлар мен алькасабаларды мұсылмандар салған жоқ: осы атаулармен белгіленген көптеген қамалдар Ислам халифаты Иберия түбегінен қуылғаннан кейін салынған. Испандық Реконкистадан кейін христиан меценаттары ислам стиліне ұқсас сарайлар салған немесе қайта жаңартып, оларды Мудежар деп атады. Алказарлар көбінесе "маврлар" деп сипатталады. "Маврлар" термині ғасырлар бойы испан мұсылмандарына қатысты қолданылып келсе, бүгінде "маврлық" тақырыбын талқылау көбінесе сақтықпен қарастырылады. Бұл термин Испанияда тарихи тұрғыдан радикалдандырылып, "өзгелерді" білдіріп, мұсылман халқын экзотикалық етіп көрсетуге пайдаланылған. Қазіргі тілде "маврлар" орнына ислам, мұсылман және Андалуси терминдері қолданылады, бірақ тарихи контексті түсіндіру маңызды.
Тарих
Алказарлар исламдық, содан кейін әл-Андалустың христиандық билеушілеріне тиесілі болды. Бұл ғимараттар аймақтағы билеушінің күші мен байлығын көрсететін символ болды. Уақыт өте келе ғимараттарға түрлі мәдениеттердің ықпалы бірігіп, Алказар ислам, христиан және еврей мәдениеттерінің алмасу ортасы ретінде танылды.
Шығу тегі
Алқазарлар алғаш рет Омейядтар әулеті тұсында салынды. Вестготтар мемлекетін бағындырғаннан кейін Омейядтар ислам империясын дамыту үшін сәулет өнерін кеңейте бастады.
Омейядтар әулеті (7111010)
Арабиядағы Омейяд әулетінің билігі VIII ғасырдың екінші жартысында Аббасид халифатының көтерілуімен аяқталды. Омейяд халифасы Абд әл-Рахман I Таяу Шығыстан қашып, бес жыл бойы батысқа сапар шегіп, 711 жылы Иберияны ислам жаулап алғаннан кейін Әл-Андалус деп аталатын жерге қоныстанды. Ол және оның ұрпақтары билеушілер мен Андалусия элитасының мекені болған, алып қалалармен тең сарайлар салды. Мединат әл-Захраны Омейяд халифасы Абд әл-Рахман III жобалап, оның ұлы Әл-Хакам II қадағалауымен салынды. Бұл, Омейяд әулетінің Ирактағы Аббасидтерден қашуынан кейін Испанияда салынған алғашқы сарайлы қала болды. 936 жылы құрылған сарайлы қала Бағдаттағы өзіне тең келгендермен бәсекелесті.
Реконкиста (8971492)
VIII ғасырда Ислам империясы Пиреней тауларына жеткеннен кейін көп ұзамай христиан күштер Испанияны қайта басып алуды бастады. 801 жылы Барселонаны басып алудан бастап, 1492 жылы Гранаданы басып алумен аяқталған христиан билеушілері 700 жылдық исламдық Испаниядан христиандық Испанияға өтуді бастады. Араб билеушілері салған ислам стиліндегі көптеген архитектуралық ескерлер христиандық билік кезінде өзгертілді. 1236 жылы Кордованы басып алғаннан кейін Фердинанд III өзінің қирату науқанын кеңейтіп, бірнеше жылдан кейін Севильяға жетті. Севильяны қоршау он алты айға созылды және христиан күштер мұсылмандарды құрлық және теңіз арқылы оқшаулап, оларды қарсылық көрсетуден айырғанда аяқталды. Исламдық Севилья 1248 жылдың 23 қарашасында капитуляция жасады, ал кастильдік әскерлер Севильяның Алказарын дереу басып алды. Кастилия және Леонның христиан патшасы Педро I бүкіл Андалусиядағы алказарларды салу үшін мудехар шеберлерін шақыра бастады. Ең айқын өзгерістер Севильяның Алказарында байқалады, онда ислам стиліндегі әшекейлеу жалғасты, арабша жазулар патша "Сұлтан" Дон Педро мен Алланы мадақтады. Олардың ең үлкен архитектуралық жетістігі – Гранададағы Альгамбра. "Қызыл" деп аудалатын Альгамбра – Насрид әулетінің патшалық резиденциясы ретінде салынған үлкен бекінілген сарай қаласы. Ол архитектурада исламдық эстетиканы және діни жазуларды пайдалануымен танымал. Бұл техника мудехар стилі деп аталады, себебі мұсылмандық және христиандық билік кезінде ғимараттар салуға үлкен үлес қосып, оларға ұзақ әсер еткен мориско және мудехар шеберлерінің қатысуына байланысты. Алказарлардың ерекшеліктері геометриялық дизайнымен және тұрғынның оқшаулануы мен жеке өмірін сақтауға баса назар аударатын ішкі бағытталған стилімен исламдық әсерді көрсетеді.
Бау-бақшалар
Бақтар ислами Испанияның қоныстануында маңызды рөл атқарды, демалыс орны, экономикалық табыс көзі және оны көретін адамға жұмақ көрнісін сыйлады. Алкасар аулалары аймақтағы ең сәнді бақтарға ие болды, олар билеушінің байлығын көрсетті. Бақтардың ықпалын бүгін де көруге болады, себебі кейбір бақтар сақталған және мұсылмандық билік аяқталғаннан кейін христиан билеушілері тарапынан бағаланып, күтілген. Испаниядағы мұсылмандық және христиандық Мудежар сарайларында сарай дизайнында жазулар жиі кездеседі. Мысалы, Гранададағы Альгамбрада сарай қабырғаларында арабша жазулар бар. Осы жазулардың арасында Құраннан үзінділер, Ибн әл-Хатиб пен Ибн Замрактың өлеңдері және Насрид әулетінің ұраны бар. «Алладан басқа жеңімпаз жоқ» деген сөз де жиі қайталанады. Севильяның Алкасарында араб және испан жазуларының үйлесімі Мудежар стиліндегі испан сәулетінің екі тілдік атмосферасын күшейтеді. Сарайдың меценаты Кастилиялық Петр исламдық безендіру арқылы, соның ішінде араб тіліндегі жазулар арқылы мұсылмандардың әдемілікке құштарлығын қабылдаған христиан болды. Бүгінде ол Жерес-де-ла-Фронтера тұрғындары үшін қоғамдық саябақ ретінде қызмет етеді. Сеговияның Алкасары алғаш рет 12 ғасырда айтылған, бірақ оның негізі рим дәуіріне дейін жетеді. Бұл мұсылмандық бекініс орнына христиан монархтары салған қамал. Орта ғасырларда Кастилия Корольдігінде Сеговия Алкасары Кастилия монархтарының сүйікті резиденциясы болды, және әрбір келесі король ғимаратқа жаңа бөліктер қосып, бастапқы бекіністі сарай резиденциясына айналдырды, ал қамалдың құрылысы 16 ғасырға дейін созылды, сол кезде король Филипп II конустық мұнаралар мен тақтатас шатырларын қосты. 1862 жылы болған өрт шатырдың бір бөлігін жойды, бірақ ол 300 жыл бұрын салынған стильде толыққанды қалпына келтірілді. Осы қамалда 1474 жылы Изабелла I Кастилия патшайымы болып жарияланды, бұл Кастилия мұрагерлік соғысын бастады. Алмохад халифатының әл-Муварак сарайының орнында салынған Севильяның Алкасары 1360 жылдары христиан кастильдік шеберлермен Мудежар стилінде салынды және жиі қайта жаңартылды. Оны алғаш рет Кастилиялық Петр өзінің сүйіктісі Мария де Падильямен бірге пайдаланды. Құрылыстар мен бақтар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Толедоның Алкасары бұрын 3 ғасырда римдік сарай ретінде пайдаланылған, содан кейін Карл V тұсында қалпына келтірілген. Соңғы кезде ол әскери академия ретінде пайдаланылды. Испания Азамат соғысындағы Алкасар қоршауы осы қамалға сілтеме жасайды, оны республикашыл күштерге қарсы ұлтшыл полковник Хосе Москардо Итуарте ұстады. Республикашылдар 24 жастағы ұлын тұтқынға алды. 1936 жылдың 23 шілдесінде Москароға егер ол он минут ішінде Алкасарды тапсырмаса, оның ұлы өлтірілетінін хабарлады. Москардо берілмегендіктен, Луис бірден емес, бір айдан кейін, 23 тамызда өлтірілді. Гранададағы Альгамбра, сарай және қамал кешені. Ол Реконкистадан кейін патшалық христиан сарайы ретінде жұмыс істеместен бұрын Аль-Андалустағы соңғы мұсылман бекінісі болды. Бүгінде ол Испанияның ең танымал туристік орындарының бірі болып табылады.
Өліп кеткен ескерткіш Альказарлар
Бургос қамалы бастапқыда Испанияда мұсылмандар салған, бірақ Кастилия патшалары жиі пайдаланған патшалық резиденция ретінде белгілі болды. Хабсбургтер әулеті сарайды иеленгеннен кейін және 1813 жылы француз әскерлерінің шабуылынан жартылай қирағаннан кейін маңызын жоғалтты. 20-шы ғасырдың соңында азаматтар сарайды ішінара қалпына келтіруге тырысты, қазір ол мұражай болып жұмыс істейді, онда келушілер қамалдағы қалған бөліктерін көре алады. Мадридтің Корольдік Алказары – Қасиетті Рим императоры Карл V салған (оның ұлы Филипп II қайта жаңартып салған) сарай, 17-шы ғасырда Буэн-Ретриро сарайы ішінара орын басып алғанға дейін Мадридтегі басты патшалық резиденция болды. 1734 жылы өрт сөндірілді, ал оның орнына қазіргі Мадрид патша сарайы салынды. Валенсия автономиялық облысының Кастелон провинциясындағы Сегорбе қаласының Алказар қамалы – мың жылдан астам уақыт бойы лордтардың, герцогтардың және патшалардың резиденциясы болған алып кешен.
Испаниядан тыс жерлерде
Испаниядан тыс, Сицилиядағы Палермо қаласында Кассаро пунилік Зис елді мекеніне сәйкес келеді, ол арабтар қайта бекіткен және әл-қаср деп аталған биік жерде орналасқан, содан кейін Норман сарайының орны ретінде кеңейтілді. 1509 жылы Христофор Колумбтың ұлы Диего үшін салынған Санто-Домингодағы отаршылдық сарай Алказар де Колон ("Колумбтың алказары") деп аталады.