Кіріспе

Ceiba speciosa, жібек мақта ағашы (бұрын Chorisia speciosa) – Оңтүстік Американың тропикалық және субтропикалық ормандарында өсетін жапырақты ағаштардың бір түрі. Оның көптеген жергілікті атаулары бар, мысалы, испан тілінде "масты таяқ" деген мағына беретін palo borracho, немесе árbol del puente, гуарани тілінде samu'ũ, ал бразилиялық португал тілінде paineira. Боливияда оны "паналы ағаш" немесе "қорғаушы ағаш" деген мағынаны білдіретін toborochi деп атайды. АҚШ-та көбінесе жібек мақта ағашы деп аталады. Ол баобаб тұқымдасына жатады, сондай-ақ Bombax ceiba және басқа да капок ағаштары да осы тұқымға кіреді. Осы туысқа жататын Ceiba chodatii ағашы да көбінесе осы атаулармен аталады.

Сипаттама

Жібек ағашының табиғи мекені Аргентинаның солтүстік-шығысында, Боливияның шығысында, Парагвайда, Уругвайда және Бразилияның оңтүстігінде орналасқан. Ол құрғақшылыққа және орташа суыққа төзімді. Су жеткілікті болған кезде ол тез өседі, кейде биіктігінен асып кетеді. Оның діңі бөтелке тәрізді, көбінесе төменгі үштен бір бөлігінде кеңейіп, айналысы 2 метрге жетеді. Діңі қалың, өткір конус тәрізді тікендермен қапталған, бұл жабайы жануарларды ағашқа өрмелеуден сақтайды. Жас ағаштарда діңі жоғары хлорофилл мөлшеріне байланысты жасыл түсті болады, бұл жапырақтары түсіп қалғанда фотосинтез процесін жүргізуге мүмкіндік береді; жасы ұлғайған сайын сұр түске айналады.

Жапырақтары, сабақтары мен гүлдері

Бұтақтары көлденең болып келеді және тікендермен жабылады. Жапырақтары бес-жеті ұзын жапырақшадан құралған. Гүлдерінің ортасы кремі түсті ақшыл, ал бесеу жапырақтарының ұштары қызғылт. Олардың диаметрі гибискус гүлдеріне ұқсас, пішіні де сондай. Нектары жәндіс-тозаңдаушылар мен құсқұрттарды тартады. C. speciosa гүлдері ақпан мен мамыр аралығында гүлдейді (туған Оңтүстік жарты шарында), бірақ жылдың басқа уақыттарында да гүлдеуі мүмкін, тіпті Флоридада қараша айына дейін. Туысқан C. chodatii гүлдері пішіні мен мөлшері жағынан ұқсас, бірақ олардың түсі кремі түсті ақ ортадан сары ұштарына дейін өзгереді. Жапырақты түсетін ағаш болғандықтан, қыс айларында, әсіресе туған Оңтүстік Америкадан тыс жерлерде, жапырақтары мен гүлдері толығымен жоғалады.

Жемістер

Жемістері - ұзын, жұмыртқа тәрізді, ағаш тәрізді қабықшалар, ішінде бұршақтай қара тұқымдар болады, олардың айналасында мақта немесе жібектей жұмсақ, талшықты массамен оралған.

Қолданылуы

Капсулалардың ішіндегі "мақта" (капок ағашына қарағанда сапасы төмен болғанымен) толтыру ретінде қолданылған (денситі = 0,27 г/см3). Ағашынан каноэ жасауға, қағаз және ағаш массасын алуға болады. Қабығы арқан жасау үшін пайдаланылған. Тұқымдарынан тағамдық және өнеркәсіптік мақсатта қолданылатын өсімдік майын алуға болады. Жібектей мақта ағашы көбінесе әсемдік үшін өсіріледі. Жеке бақтардан басқа, ол көбінесе Испания, Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландияның солтүстігі және АҚШ-тың оңтүстігі сияқты субтропикалық аймақтардағы қалалық көшелерге отырғызылады. Бірақ оның тікенді діңгектері мен бұтақтары адамдар мен үй жануарларын қорғау үшін ағаш төңірегінде қауіпсіздік аймақтарын құруды талап етеді. Ceiba speciosa кейбір айуаска құрамына галлюциногендік сусын ретінде қосылады.