Кіріспе
Еуропаның орта ғасырынан шабыттанған сенімдер мен практикалар жүйесі, сондай-ақ осы кезеңнің элементтеріне деген құштарлық – архитектура, әдебиет, музыка, өнер, философия, ғылым және халық мәдениетінің түрлі салаларында көрініс тапқан құбылыс. 17 ғасырдан бері, романтизм, готикалық қайта жандану, прерафаэлиттер және қолөнер қозғалыстары сияқты түрлі бағыттар орта ғасырлық кезеңді шығармашылықтың үлгісі немесе шабыты ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, нео-ортағасырлық (көбінесе "ортағасырлық" терминімен қолданылатын) пайда болды. Тарихшылар Еуропа емес елдердің тарихын ортағасырлық тұрғысынан қарастыруға тырысты, бірақ бұл тәсіл Латын Америкасы, Африка және Азия зерттеушілері арасында пікір-дау тудырды.
the interdisciplinary study of the medieval period
Medievalism is a system of belief and practice inspired by the Middle Ages of Europe, or by devotion to elements of that period, which have been expressed in areas such as architecture, literature, music, art, philosophy, scholarship, and various vehicles of popular culture. Since the 17th century, a variety of movements have used the medieval period as a model or inspiration for creative activity, including Romanticism, the Gothic revival, the pre Raphaelite and arts and crafts movements, and neo medievalism (a term often used interchangeably with medievalism). Historians have attempted to conceptualize the history of non European countries in terms of medievalisms, but the approach has been controversial among scholars of Latin America, Africa, and Asia.
Қайта өрлеу дәуірі мен ағарту дәуірі
1330 жылдары Петрарка Еуропа мәдениеті тоқтап, Римнің бесінші ғасырда құлауынан кейін, оның айтуынша, "Қараңғы ғасырлар" деп аталатын жағдайға түскенін айтты. Мұның себептерінің бірі – көптеген классикалық латын мәтіндерінің жоғалуы және заманауи сөздерде тілдің бұзылуы еді. Ренессанс ғалымдары Петрарка сипаттаған құлдыраудан азат болған жаңа дәуірде өмір сүретініне сенді. Тарихшылар Леонардо Бруни мен Флавио Биондо ежелгі, орта ғасырлық және заманауи тарихтың үш деңгейлі жүйесін жасады. Латын тіліндегі media tempestas (орталық уақыт) термині алғаш рет 1469 жылы қолданылды. Орта ғасыр (medium aevum) термині алғаш рет 1604 жылы тіркелді. 16 және 17 ғасырлардағы Реформация кезінде протестанттар Ренессанс гуманистерінің айтқан сынды көзқарастарына көбінесе еліктеді, бірақ оған қосымша себептер де болды. Олар классикалық антикалық дәуірді латын әдебиеті үшін ғана емес, христиан дінінің бастауы болғандықтан алтын ғасыр деп санады. Орта ғасырдың 1000 жылдық кезеңі тек латын әдебиетінің жетіспеушілігінен ғана емес, сонымен қатар шіркеудегі бұрыққандықтан, мысалы, корольдердей билік жүргізген папалар, қасиеттілердің реликвияларымен байланысты пұтқа табынушылық, дін қызметкерлерінің бойдақ болуы және институционалдық моральдық екіжүзділік салдарынан қараңғылық дәуірі болды. Көптеген протестант тарихшылары қазіргі заманның басталуын Ренессанстан емес, кейінірек, Реформацияның басталуынан санады. 17-18 ғасырлардағы Ағарту дәуірінде орта ғасырлар дін үстемдік құрған "сенім дәуірі" ретінде қарастырылды, сондықтан ол ақылға да, Ағарту рухына да қайшы кезең болды. Олар үшін орта ғасырлар – жабайылық пен дін қызметкерлерінің билігінің дәуірі еді. Олар оны "осы қараңғы заман", "білімсіздік ғасырлары" және "қабақтандырылған ғасырлар" деп атады. Ортағасырлық шіркеуге протестанттардың сын-пікірлері Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен жоғалуы" (1776–89) сияқты еңбектері арқылы Ағартушылық ойлауға енгізілді. Вольтер орта ғасырларды діни үстемдікке байланысты әлеуметтік тоқырау мен құлдырау кезеңі ретінде сынап, феодализмді, схоластиканы, крест жорықтарын, инквизицияны және жалпы католик шіркеуін айыптады. Оның танымалдылығы 19 ғасырдың басында, нео-готикалық стильдердің жақтастары ортағасырлық формаларды сол кездегі классикалық стильдерге қарсы жаңартуға тырысқанда тез өсті. Англияда, осы жаңғырудың орталығында, ол "Жоғары шіркеудің" немесе англо-католиктік өзін-өзі сенудің қайта оянуымен (және католикке аудармашы Август Велби Пуджинмен) байланысты терең философиялық қозғалыстармен өріліп өтті. Дінге бейімділіктің өсуіне алаңдады. Көптеген ағылшын шіркеулеріндегі крест, экран және боялған шыны (Реформация кезінде алынып тасталған) қалпына келтірілді немесе қосылды, ал көптеген жаңа англикандық және католик шіркеулері готикалық стильде салынды. Виолет ле Дюк Франциядағы қозғалыстың жетекші тұлғасы болды, ол Каркассонның бүкіл қалалық қабырғаларын, сондай-ақ Париждегі Нотр-Дам мен Сент-Шапельді қалпына келтірді. Ағылшын әдебиетінде архитектуралық готикалық жаңғыру және классикалық романтизм готикалық романға жол ашты, ол көбінесе ортағасырлық фонда адам табиғатының қараңғы тақырыптарымен және табиғаттан тыс элементтермен айналысады. Орфордтың 4-ші графы Хорас Уолполдің "Отранто қамалы" (1764) романымен басталып, Мэри Шеллидің "Франкенштейн" (1818) және Джон Полидоридің "Вампир" (1819) романдары да кірді, бұл қазіргі қорқынышты жанрдың негізін қалауға көмектесті. Бұл Эдгар Аллан По сияқты авторлардың "Ашер үйінің құлдырауы" (1839), "Құдық пен маятник" (1842) және Натаниел Хоторнның "Министрдің қара пердесі" (1836) және "Туған жер белгісі" (1843) сияқты шығармаларындағы қара романтизмді немесе американдық готиканы жасауға көмектесті. Бұл өз кезегінде Герман Мелвилл сияқты американдық роман жазушыларға, мысалы, "Моби Дик" (1851) сияқты шығармаларға әсер етті. Алғашқы Викториялық готика романдары: Эмили Бронтенің "Жұмқырлы биіктіктер" (1847) және Шарлотта Бронтенің "Жейн Эйр" (1847) романдары. Жанр ғасырдың соңында Роберт Луис Стивенсонның "Джекилл және Гайд мырзаның таңғажайып оқиғасы" (1886), Оскар Уайльдтың "Дориан Грейдің суреті" (1890) және Брам Стокердің "Дракула" (1897) сияқты шығармаларымен қайта жаңғырды.
Романтизм
Романтизм – 18 ғасырдың екінші жартысында Батыс Еуропада пайда болған күрделі көркемдік, әдеби және интеллектуалдық қозғалыс. Ол өнеркәсіптік және француз революциялары кезінде және одан кейін күшейді. Бұл, ішінара, табиғатты рационалдаған Ағарту дәуірінің саяси нормаларына қарсы туған көтеріліс болды және ең күшті түрде бейнелеу өнерінде, музыкада және әдебиетте көрініс тапты. "Романтизм" атауының өзі ортағасырлық жанр – рыцарлық романнан шыққан. Бұл қозғалыс осындай романстардың ортағасырлық әдебиеттегі нақты көрсетіліміне пропорционалсыз түрде орта ғасырлар туралы бейнеге күшті әсер етті, сондықтан рыцарь, қиын жағдайдағы әйел және аждаха осы заманды көрнекті түрде бейнелеу үшін қолданылады. Ортағасырлыққа романтизмнің қызығушылығы әсіресе ағылшын ақыны Уильям Блейктің суреттерінде және шотланд ақыны Джеймс Макферсонның 1762 жылы жариялаған "Оссиан" циклында көрінеді, бұл Гётенің "Гётц фон Берлихинген" (1773) және жас Уолтер Скоттқа әсер етті. Соңғысының "Уэверли романдары", соның ішінде "Иванхо" (1819) және "Квентин Дюрвард" (1823) ортағасырлық дәуір туралы көзқарастарды танымал етуге және қалыптастыруға көмектесті. Сол құлшыныс ортағасырлық ұлттық эпостарды қазіргі заманғы халық тілдеріне аударуда да көрінді, мысалы, Германиядағы "Нибелунгенлид" (1782), Испаниядағы "Сидтің жырлары" (1799), Англиядағы "Беовульф" (1833) және Франциядағы "Роланның әні" (1837) – бәрі кеңінен оқылды және келесі әдеби және көркем туындыларға зор әсер етті.
Назареттіктер
Назареттік деген атты неоклассицизмге қарсы тұрған және рухани құндылықтарды бейнелейтін өнерге оралуды үміттенген XIX ғасырдың басындағы неміс романтик суретшілерінің тобы қабылдады. Олар кейінгі өнердегі сыртқы әсемдік деп санайтын нәрсені қабылдамай, соңғы орта ғасыр мен ерте Ренессанс суретшілерінен шабыт алды. «Назареттік» атауы олардың киім мен шаш үлгісіндегі діни мінез-қалпына байланысты оларға таңсықпен айтылған сөзден туындады. 1810 жылы Иоганн Фридрих Овербек, Франц Пфорр, Людвиг Фогель және Иоганн Конрад Хотингер төрт суретші Римге көшіп, Сан-Исидороның тастап кетілген монастыріне қоныстанды. Кейіннен Филипп Вайт, Петер фон Корнелиус, Юлиус Шнорр фон Карольсфельд, Фридрих Вильгельм Шадов және басқа неміс суретшілерінің тобы оларға қосылды. Алайда, 1830 жылға қарай Овербектен басқа барлығы Германияға оралды және топ тарап кетті. Көптеген назареттіктер неміс өнер академияларында ықпалды ұстаздар болды және кейінірек ағылшыз Прэрафаэлиттер бауырластығына үлкен әсер етті. Оливер Элтон «ортағасырлық қайта жанданудың ағылшын әдебиетіндегі ең керемет жемісі» деп атаған Карлайлдың «Өткен мен қазіргі» (1843) еңбегінде заманауи жұмыс үйі ортағасырлық монастырьмен салыстырылады. Ол Джоселин де Бракэлонның XII ғасырдағы Самсон Тоттингтонның Бьюри Сент-Эдмундс аббаттығындағы басшылығы туралы есебіне сүйене отырып, «Англияның жағдайы» сұрағына жауап беруге тырысады, бәсекелестік емес, ынтымақтастық пен бауырластыққа негізделген «Еңбек ерлігін» және «бірден-бір байланыс үшін ақша төлемін» қалайды, сондай-ақ патерналистік «Өнеркәсіп капиталдарының» басшылығын қолдайды. Ортағасырлық жазушылар Уолтер Скотт, Роберт Саути және Кенэлм Генри Дигби сияқты Карлайл «Жас Англияға» әсер еткен маңызды әдеби тұлғалардың бірі болды, ол Лорд Джон Маннерс және Бенджамин Дизраэли басшылығымен «романтизмдегі парламенттік тәжірибе» болып табылды және 1840 жылдары қозғалыс тудырды. Жас Англия Оксфорд қозғалысымен бір уақытта дамыды, ол «діндегі ортағасырлық» деп сипатталды. Раскин ұлттың сәулет сапасын оның рухани денсаулығымен байланыстырды, «Современные художники» еңбегінде (II том, 1846), «Архитектураның жеті шамдары» (1849) және «Венеция тастары» (1851–53) сияқты туындыларында ортағасырлық өнердің түпнұсқалығы мен еркіндігін модернизмнің механикалық тұрпайылығымен салыстырды. Карлайлдың ықпалымен Раскин, өзін «ескі мектептің радикалы» және «ескі мектептің коммунисі» деп сипаттаған, бұл тезисті «Бұл соңғысы» (1860) атты саяси экономика теориясына және «Уақыт және толқын» (1867) еңбегіндегі «Идеалды қоғамға» бейімдеді, оның ерекшеліктері орта ғасырлардан алынған: гильдия жүйесі, феодалдық жүйе, рыцарлық және шіркеу.
Рафаэльге дейінгілер
Рафаэльдікке дейінгі бауырластық – 1848 жылы Уильям Холман Хант, Джон Эверетт Миллаис және Данте Габриэль Россетти құрған ағылшын суретшілері, ақындары мен сыншыларының тобы. Көп ұзамай Уильям Майкл Россетти, Джеймс Коллинсон, Фредерик Джордж Стивенс және Томас Вулнер оларға қосылып, жеті мүшелі "бауырластық" құрды. Топтың ниеті – Рафаэль мен Микеланджелодан кейін келген манершіл суретшілер қолданған, олар механикалық деп есептеген тәсілді қабылдамау арқылы өнерді жаңартқан.
Өнер және қолөнер қозғалысы
Өнер және қолөнер қозғалысы – готикалық қайта жандану мен прерафаэлиттердің тікелей ықпалында болған эстетикалық қозғалыс, бірақ аристократиялық, ұлтшылдық және жоғары готикалық ықпалдан алыстап, идеалданған шаруалар мен ортағасырлық қауымдастыққа, әсіресе XIV ғасырдағы қауымдастыққа, көбінесе социалистік саяси тенденциялармен және шамамен 1880-1910 жылдар аралығында ең биік деңгейіне жеткен. Бұл қозғалысты Карлайл мен Раскиннің еңбектері шабыттандырды және оны прерафаэлиттердің досы, готикалық қайта жандану сәулетшісі Г.Э. Стриттің бұрынғы шәкірті Уильям Моррис бастап кетті. Ол тоқыма, ағаш және металл өңдеу, интерьер дизайны сияқты көркем өнерге назар аударды. Моррис ортағасырлық және ежелгі тақырыптарда поэзия жазды, сонымен қатар социалистік трактаттар мен ортағасырлық утопиялық роман «Ештен келген жаңалықтар» (1890) шығарды. АҚШ-тағы алғашқы өнер және қолөнер көрмесі 1897 жылы Бостонда өтті, ал ел бойынша жергілікті қоғамдар құрылды, олар жоғалып бара жатқан қолөнерді сақтау және жетілдіруге, үйдің ішкі әдемілігін жақсартуға арналды. Готикалық қайта жандану көбінесе шіркеулік және әскери архитектураны үлгі еткенімен, өнер және қолөнер қозғалысы қарапайым және халықтық ортағасырлық тұрғын үйлерге назар аударды. Эстетикалық тұрғыдан ұнамды және қолжетімді жиһаз жасау келешектегі көркемдік және архитектуралық дамуға зор әсер етті.
Романтикалық ұлтшылдық
XIX ғасырдың соңына қарай, нақты және псевдо-ортағасырлық символдар еуропалық монархиялық мемлекеттік үгіт-насихаттың құралына айналды. Немец императорлары ортағасырлық костюмдерді киіп, оларды жұрт алдында мақтан тұтып көрсетті және Мариенбургтегі Тевтон орденінің ортағасырлық қаласын және рухани ошағын қайта жарақтап салды. Бавариялық Людвиг II Нойшванштайнде ертегі сарай салып, оны Вагнер операларының көріністерімен безендірді, Вагнер орта ғасырлардың тағы бір маңызды романтикалық бейнешісі болды. Осы бейнелер ХХ ғасырдың ортасында нацистік Германияда неміс ұлттық ерекшелігін насихаттау үшін қолданылды, ортағасырлық стильде кең ауқымды құрылыс жоспарлары жасалды және Тевтон рыцарларының, Шарльменнің және Дөңгелек үстелдің қасиеттерін қайта жаңғыртуға тырысылды. Англияда 1215 жылғы «Магна Карта» салдарынан орта ғасырлар демократияның алғашқы отаны деп жарияланды. Виктория патшайымының тұсында ортағасырлық нәрселерге, әсіресе билеуші топтар арасында қызығушылық арта түсті. 1839 жылғы танымал Эглинтон турнирі монархия мен аристократияның ортағасырлық дәуірінің шашуын қайта жаңғыртуға бағытталған болатын. Ортағасырлық киімдер бұл кезеңде патшалық және аристократиялық маскарадтар мен кештерде кең таралды, ал жеке адамдар мен отбасылар ортағасырлық костюмдерде суреттелді. Бұл тенденциялар XIX ғасырдағы ортағасырлық поэзия жанрына әсер етті, оның ішінде Альфред Теннисонның «Патшаның идилиялары» (1842) және Томас Уэствудтың «Патшалықтың қылышы» (1866) поэмалары бар, олар Артур романсының ортағасырлық аясында заманауи тақырыптарды жаңадан бейнеледі.
Танымал мәдениет
Орта ғасырлар бейнелеуі әртүрлі мәдени орталарда, оның ішінде жарнамада да кездеседі.
Фильм
Фильм 20 ғасырдың басынан бері орта ғасырдың бейнелерін жасаудағы ең маңызды құралдардың бірі болды. Алғашқы орта ғасырлық фильм сонымен қатар ең алғашқы фильмдердің бірі еді, ол 1899 жылы Жанна д'Арк туралы, ал Робин Гуд туралы алғашқы фильм 1908 жылы түсірілді. Ұлтшылдық идеологияны көбінесе қамтитын ықпалды еуропалық фильмдердің қатарында неміс "Нибелунген әні" (1924), Эйзенштейннің "Александр Невский" (1938) және Бергманның "Жеті мөр" (1957) фильмдері болды, ал Францияда Жанна д'Арк туралы көптеген фильмдер түсірілді. Голливуд орта ғасырлық тақырыпты маңызды жанр ретінде қабылдап, Патша Артур, Уильям Уоллес және Робин Гуд туралы оқиғаларды үнемі қайта түсірді, "Иванхо" (1952, MGM) сияқты тарихи романтикалық романдарды бейімдеді және "Эль-Сид" (1961) сияқты эпикалық фильмдер жасады. Осы жанрлардың соңғы қызығушылыққа ие болуына "Робин Гуд, Ұрылар ханзадасы" (1991), "13-ші жауынгер" (1999) және "Көк патшалығы" (2005) фильмдері кіреді.
Қиял
Фантазияның сиқыры мен құбыжықтарын бейнелеу үшін пайдаланған фольклоры тек ортағасырлық емес, бірақ эльфтер, айдаһарлар және бір мүйізді аттар сияқты көптеген жаратылыстар ортағасырлық фольклор мен романтикадан алынған. Бұл жанрдағы алғашқы авторлар, мысалы, Джордж Макдональдтың «Принцесса және Гоблин» (1872), Уильям Моррис «Дүние соңындағы құдық» (1896) және Лорд Дансанидың «Эльфленд королінің қызы» (1924) шығармалары ортағасырлық көздерден алынған, бірақ көбінесе кейінгі көзқарастар арқылы сүзгіленген фантазия әлеміндегі оқиғаларды баяндады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Роберт Э. Говард және Кларк Эштон Смит сияқты танымал әдебиет өкілдері фантазияның қылыш пен сиқыр саласын дамытуға көмектесті, ол ортағасырлық элементтермен қатар, тарихи және еуропалық емес орталарды да пайдаланды. Керісінше, Э. Р. Эддисон және әсіресе Дж. Р. Р. Толкин жоғары фантазияның үлгісін жасады, ол әдетте псевдо-ортағасырлық ортада өріледі және ортағасырлық фольклор элементтерімен үйлеседі. Басқа фантастикалық авторлар да осындай элементтерді қолданды, ал фильмдер, рөлдік ойындар мен компьютерлік ойындар да осы дәстүрді жалғастырды. Қазіргі заманғы фантастикалық жазушылар осы туындылардан ортағасырлық элементтерді алып, соңғы жылдары коммерциялық жағынан ең табысты туындыларды жасады, кейде Терри Пратчеттің «Диск әлемі» романдары сияқты жанрдың абсурдтығына назар аударды, немесе оны қазіргі заманғы әлеммен біріктірді, мысалы, Дж. К. Роулингтің «Гарри Поттер» кітаптарында.
Тірі тарих
ХХ ғасырдың екінші жартысында ортағасырлық дәуірге қызығушылық артып, ол қайта жаңғырту арқылы көрініс берді, оның ішінде жауынгерлік қайта жаңғырту, тарихи қақтығыстарды қайта жасау, қару-жарақ пен оларды қолдану шеберлігі, сондай-ақ өткеннің әлеуметтік және мәдени өмірін – киім, тағам және қолөнер сияқты салаларда қайта жаңғыртумен тірі тарих. Бұл қозғалыс 1980-жылдардың соңында, әсіресе Германия мен Америка Құрама Штаттарында ортағасырлық базарлар мен Ренессанс жәрмеңкелерінің ашылуына себеп болды.
Жаңа ортағасырлық
Нео-ортағасырлық (нео-ортағасырлық) – бұл неологизм, оны алғаш рет итальяндық ортағасырлық зерттеуші Умберто Эко 1973 жылғы «Орта ғасырларды армандау» эссесінде танымал етті. Бұл терминнің нақты анықтамасы жоқ, бірақ содан бері ол танымал фантастика мен ортағасырлық тарихтың қиылысын сипаттау үшін қолданылып келеді, мысалы MMORPG, фильмдер мен телеарналар, нео-ортағасырлық музыка және танымал әдебиет сияқты компьютерлік ойындарда көрінеді. Ортағасырлық зерттеу мен нео-ортағасырлық зерттеу осы сала – қазіргі заманғы бейнелеу мен өткен шабыттың қиылысын зерттеуде жиі алмастырылып қолданылады. Нео-ортағасырлық термині сонымен қатар ортағасырлық тарихты постмодернистік тұрғыдан зерттеуді сипаттау үшін де, сондай-ақ қазіргі заманғы халықаралық қатынастардағы бағытты белгілеу үшін де пайдаланылады. Бұл мәселені алғаш 1977 жылы Хедли Булл талқылаған болатын, ол қоғам жеке құқықтар туралы ұғымдар мен «жалпы әлемдік игілік» сезімінің күшеюі ұлттық егемендіктің ыдырауына алып келетін «нео-ортағасырлық» құрылымға қарай жылжып бара жатқанын айтқан.
Ортағасырлық зерттеу
Лесли Дж. Workman, Кэтлин Вердуин және Дэвид Метцгер "Ортағасырлық зерттеулер" IX "Ортағасырлық және академия, I том" (1997) кітабының кіріспесінде ортағасырлық зерттеушілердің кейбіреуі ортағасырлықты "нашар және біршама ойшау туысқан" (демек, көбірек маңызға ие ортағасырлық зерттеулермен салыстырғанда) деп қарастырғанын атап өтті. "The Cambridge Companion to Medievalism" (2016) жинағының редакторы Луиза Д'Арсенс ортағасырлық зерттеулердің (яғни ортағасырлық құбылысты зерттеудің) алғашқы жұмыстарының Виктория дәуірінің мамандары, соның ішінде Элис Чендлер (оның "A Dream of Order: The Medieval Ideal in Nineteenth Century England" (Лондон: Taylor and Francis, 1971) монографиясымен) және Флоренс Бус (оның "History and Community: Essays in Victorian Medievalism" (Лондон: Garland Publishing, 1992) атты жинағымен) екенін айтты. Монагл 2007 жылы ортағасырлық ғалым Брюс Холсингердің "Нео-ортағасырлық, консервативтік және терроризмге қарсы соғыс" атты еңбегін жариялағанын түсіндірді, онда Джордж У. Буш әкімшілігінің Аль-Қаиданы "қауіпті түрде өтімді, ұстауға келмейтін және мемлекетсіз" деп сипаттау үшін ортағасырлық риториканы пайдаланғаны көрсетілген. Шпигельге жауап бергенде, "өзі ортағасырлық өткен, басқа тарихи кезеңдерден бөліп, шектеуге болатын нәрсе ретінде, өзінің өзінде ортағасырлықтың бір түрі болды және болып табылады. Сондықтан ортағасырлық зерттеушілер қазіргі замандағы сөздерде Орта ғасырдың қолданылуын және оны теріс пайдалануын ескеруі керек". 2018 жылдың 16 қазаны, 2019 жылдың 3 наурызы. Орта ғасырлардағы жонглирлік, Дамбартон Оукс, Вашингтон. "Жонглирлік Орта ғасырлары" ұзақ әсер ететін бір ғана оқиғаға – "Нотр-Дамның жонглеры" немесе "Біздің ханымның құлпыны" – назар аудара отырып, ортағасырлық әлемнің ықпалын зерттейді.