Кіріспе

1912 жылы Ресей империясының әскерімен ереуілде болған кеншілер мен наразылық білдірушілерді ату оқиғасы Лена трагедиясы немесе Лена жазасы (Ленский расстрел) деп аталады. Бұл 1912 жылдың 17 сәуірінде (ескі стиль бойынша 4 сәуірде) Солтүстік-Шығыс Сібірдегі Лена өзені маңында алтын кеніндегі жұмысшыларға жасалған оқ жаудырды. Ереуілге өте қиын жұмыс жағдайлары себеп болды, ал ереуіл комитеті тұтқындалған соң, көптеген адамдар наразылық шеруіне шықты. Ресей империясының әскерлері оларға оқ атып, жүздеген адам қаза тапты. Бұл оқиға Ресейде революциялық көңіл-күйді күшейтті, ал Александр Керенскийтің Думадағы баяндамасы оны алғаш рет көпшілік назарына түсірді.

Компанияның иелері

Шабуыл кезінде Lena Gold Mining Partnership (Lenzoloto) акцияларының 66%-ы Лондонда тіркелген және Лондон, Париж және Санкт-Петербургте саудаланатын Lena Goldfields компаниясына тиесілі болды. Lena Goldfields акцияларының 70%-ы, яғни Lenzoloto-ның шамамен 46%-ы, ресейлік бизнесмендердің қолында болды және компания инвесторларының ресейлік комитеті басқарды. Lena Goldfields-тің 30%-ы, яғни Lenzoloto-ның шамамен 20%-ы, британдық бизнесмендердің қолында болды. Lenzoloto-ның қалған 30%-ы Гинцбургтер (сондай-ақ Гюнцбург және басқа да варианттары) отбасы мен олардың серіктеріне тиесілі болды.

Өмірбаян

Оқиға Иркутск облысының солтүстігіндегі Бодайбо қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 28 шақырым жерде, Лена өзенінің жағалауында орналасқан Лена алтын өндіру акционерлік қоғамының (Лензолото) алтын кен орындарында болды. Бұл кәсіпорын британдық және орыс акционерлеріне, олардың ішінде Алексей Путилов (директор), граф Сергей Витте және императрица Мария Федоровнаға үлкен пайда әкелді. Жұмыс жағдайлары өте ауыр болды, кеншілер күніне он бес-он алты сағат жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әр мың жұмысшыға 700-ден астам оқиға тіркелді. Аз ғана жалақының бір бөлігі айыппұл төлеуге жұмсалатын, ал қалған бөлігі кендегі дүкендерде қолдануға арналған купон түрінде берілді. Бұл жағдайлардың салдарынан 13 наурызда Андреевский алтын кен орнында спонтанды ереуіл басталды. Ереуілдің тікелей себебі – сол дүкендердің бірінде бұзылған ет таратылуы болды. 17 наурызда жұмысшылар өз талаптарын қойды: 8 сағаттық жұмыс күні, жалақыны 30 пайызға көтеру, айыппұлдарды жою және азық-түлікпен жабдықтауды жақсарту. Әкімшілік бұл талаптардың ешқайсысына келіспеді. Орталық ереуіл комитеті мен Орталық бюро (П. Н. Баташев, Г. В. Черепахин, Р. И. Зелионко, М. И. Лебедев және басқалар) басшылығымен наурыздың ортасына қарай ереуіл барлық алтын кен орындарына таралып, 6000-нан астам жұмысшыны қамтыды.

Қазалау

Патша үкіметі Киренскіден Бодайбоға әскер жіберді, ал 17 сәуір түнінде ереуіл комитетінің барлық мүшелері қамауға алынды. Келесі күні таңертең жұмысшылар олардың дереу босатылуын талап етті. Сол күні түстен кейін шамамен 2500 адам Надеждинский алтын кеніне қарай шеру тартты, прокуратураға биліктің еркіндіксіздігіне шағымдану үшін. Жұмысшылар сарбаздармен кездесті, және капитан Трещенковтың бұйрығымен сарбаздар халыққа оқ атып, жүздеген адам қаза тауып, жарақат алды. Жергілікті "Звезда" газетінің хабарлауынша, 270 адам қаза тапты және 250 адам жараланды.

Реакциялар

Бұл қырғын ереуілдер мен наразылықтардың толқынын тудырды. Ұзақ өтпей әкімшілік жұмысшыларға жаңа шарты ұсынды, бірақ ол оларды қанағаттандыра алмады. Қырғын туралы жаңалықтар ел бойынша ереуілдер мен наразылық жиналыстарын шақырып, 300 000-нан астам адам қатысты, сәуір айында 700 саяси ереуіл, ал 1 мамырда Санкт-Петербург аймағында 1000 ереуіл болды. Ереуілдер тамыздың 25-іне дейін жалғасты, содан кейін соңғы жұмысшылар шахтадан шығып, басқа жерге көшті. Барлығы шамамен 9 000 жұмысшы мен олардың отбасы мүшелері алтын кендерін тастап кетті. Ресейдегі ереуілдердің саны 1905 жылы 14 000-нан 1910 жылы 222-ге дейін күрт төмендеді. Келесі жылы ол 466-ға, ал 1912 жылы 1918-ге дейін өсті. Ленин бұл қырғын "халықты революциялық рухпен тұтандырды" деді. Оқиға Парижде болған Социал-демократтар мен Социалистер-революционерлердің басшылары тарапынан айыпталып, наразылық білдірілді. Большевиктер мен меньшевиктер сияқты социалистік партиялар осы трагедияны және одан туған халықтың наразылығын империя бойынша өздерінің саяси ұстанымдарын одан әрі насихаттау үшін пайдаланды. Бұл қырғын Лена қырғынының құрбандарын еске алу арқылы патшалық саяси жүйеге қарсы жалпы қарсылықтың күшті күшін танытты. Бұл еске алу шарасы халық үшін үлкен маңызға ие болды және кең қолдауға ие болды. Бұл заң империядағы жұмысшылардың жағдайын жақсартты.

Тергеу комиссиясы

Халық үкіметтен алтын кендеріне комиссия жіберіп, оқиғаны тергеуді талап етті. Ішкі істер министрі Макаров осы қырғынды мойындамай: "Осылай болды. Осылай болады" деді. Ленадағы қырғын жөніндегі Дума комиссиясын Александр Керенский басқарды. Оның оқиға туралы көркем баяндамалары оқиға туралы халықтың білуін кеңейтті, сонымен қатар оның мансабын артқы қатардан Думаның танымал көшбасшысына және 1917 жылғы Уақытша үкімет басшысына дейін жеткізді. Иосиф Сталин: "Ленадағы оқтар үнсіздіктің мұзын сындырып, халықтың наразылығының өзені қайта ағып жатыр. Мұз жарылды. Ол басталды!"

Ленин

Владимир Ильич Ленин осы оқиғадан кейін, Лена өзенінің атымен байланысты кең танымал болған «Ленин» деген лақап атын қабылдады деген ұсыныс бар. Бірақ, шындығында ол оны бірнеше жыл бұрын, 1901 жылы қолдана бастаған.