Кіріспе

Қазіргі Грекия тарихы Грекияның Ұлы державалар – Ұлыбритания, Франция және Ресей – 1828 жылы Осман империясынан тәуелсіздігін мойындаған сәттен бастап бүгінгі күнге дейінгі тарихын қамтиды.

Өмірбаян

Византия империясы ежелгі дәуірдің соңынан бастап грек тілінде сөйлейтін әлемнің көп бөлігін билеп келді, бірақ мұсылман арабтары мен сельджук түріктерінің басып кіруі салдарынан құлдырауды бастан кешірді және 1204 жылы латын крестоносцы Константинопольді тонауы оны өлімге жеткізді. Грек жерінде католиктік латын мемлекеттерінің құрылуы және православиелік византиялық гректердің оларға қарсы күресі ерекше грек ұлттық санасының қалыптасуына әкелді. Византия империясы 1261 жылы Палеологтар әулетімен қайта жаңғыртылды, бірақ ол бұрынғысымен салыстырғанда әлсіз болды, ал 14 ғасырдағы тұрақты азаматтық соғыстар мен шетелдік шабуылдар оның толық құлдырауына себеп болды. Нәтижесінде, Грекияның көп бөлігі 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында Осман империясының құрамына енді, бұл 1453 жылы Константинопольдің түсуімен, 1458 жылы Афина герцогтығының басып алынуымен және 1460 жылы Морея деспоттығымен аяқталды. Османдықтар Грекияның таулы ішкі аймақтарында бақылауды жүзеге асыра алмады, сондықтан көптеген адамдар сонда қашып, көбінесе қарақшыларға айналды. Басқа жағдайда, тек Эгей теңізіндегі аралдар мен материктегі бірнеше жағалау бекіністері, Венеция мен Генуя билігінде, Осман билігінен босатылды, бірақ 16 ғасырдың ортасына қарай Османдықтар олардың көп бөлігін де жаулап алды. Родос 1522 жылы, Кипр 1571 жылы түсті, ал Венеция 1670 жылға дейін Критті сақтап қалды. Иония аралдары Осман империясының билігінде қысқа ғана уақыт болды (Кефалония 1479 жылдан 1481 жылға дейін және 1485 жылдан 1500 жылға дейін), және негізінен Венеция билігінде қалды. Осман билігіне қарсы алғашқы ірі көтеріліс 1770-ші жылдардың басында Орлов көтерілісі болды, бірақ ол қатыгездікпен басылды. Алайда, сол кезде Батыс Еуропада білім алған гректер өз елдеріне білім мен идеяларды әкелді, ал грек саудагерлері мен кеме иелері байлықтарын арттырды. Нәтижесінде, әсіресе Француз революциясынан кейін либералдық және ұлтшыл идеялар грек жерлерінде тарала бастады. 1821 жылы гректер Осман империясына қарсы көтерілді. Алғашқы табыстардан кейін ішкі кикіреулер болды, бұл грек күресінің күйреуіне жақын болды; алайда, соғыстың ұзақтығы Ұлы державаларды (Ұлыбритания, Ресей және Франция) грек көтерілісшілерінің жеке мемлекеттік құқықтарын мойындауға (Лондон шарты) және Наварино шайқасында Осман империясына қарсы араласуға мәжбүр етті. Грекия бастапқыда Осман империясының билігі астында автономиялы мемлекет болуы тиіс еді, бірақ 1832 жылы Константинополь шартында ол толық тәуелсіз патшалық ретінде танылды. Осы арада грек көтерілісшілерінің 3-ші Ұлттық жиналысы 1827 жылы Ресейдің бұрынғы сыртқы істер министрі Иоанн Каподистрияны жаңадан құрылған мемлекетті басқаруға шақырды.

Иоаннис Каподистриас әкімшілігі

Каподистрия келгеннен кейін барлық салаларды қамтитын ауқымды реформа және жаңғырту бағдарламасын бастады. Ол азамат соғысының екінші кезеңін аяқтап, әскери бірлікті қайта орнатты; әскерді қайта ұйымдастырды, соның арқасында азамат соғыстары кезінде Осман әскерінен тартып алынған аумақтарды қайта басып алды; және Грекияда алғашқы заманауи карантин жүйесін енгізді, бұл Тәуелсіздік соғысының басынан бері алғаш рет тиф, холера және дизентерия сияқты ауруларды бақылауға мүмкіндік берді. Каподистрия Грек мемлекетінің шекараларын және тәуелсіздік деңгейін белгілеу үшін Ұлы державалармен және Осман империясымен келіссөздер жүргізді; Османдықтармен Тәуелсіздік соғысын аяқтаған бейбіт келісімге қол қойды; алғашқы қазіргі грек валютасы – фениксті енгізді; жергілікті басқаруды ұйымдастырды; және халықтың тұрмыс деңгейін көтеру мақсатында Грекияға картоп өсіруді енгізді. Сонымен қатар, ол өткен және ескірген дәуірдің пайдасыз мұрасы деп есептеген дәстүрлі кландардың (немесе династиялардың) билігін әлсіретуге тырысты. Алайда, ол 1821 жылы Осман империясына қарсы көтеріліске жетекшілік еткен және төңкерістен кейінгі үкіметте жетекші рөлді күткен капетанайлардың (καπεταναίοι – қолбасшылар) саяси және әскери күшін төмен бағалады. Лакония капетанайлары мен провинцияның тағайындалған губернаторы арасындағы дау қарулы қақтығысқа ұласқанда, ол тәртіпті қалпына келтіру үшін орыс әскерлерін шақырды, өйткені әскердің көп бөлігі көтеріліске қатысқан капетанайлардың бақылауында болды. Джордж Финлейдің 1861 жылғы «Грекия төңкерісінің тарихы» еңбегінде 1831 жылға қарай Каподистрия үкіметіне, негізінен, тәуелсіз Маниоттар, сондай-ақ Румелиоттар және Гидра, Спецес және Псараның бай және ықпалды саудагер отбасылары наразы болғандығы айтылады. Гидра тұрғындарының кедендік алымдары осы муниципалитеттер үшін негізгі табыс көзі болды және олар оларды Каподистрияға беруден бас тартты. Каподистрия Ұлттық Ассамблеяны шақырудан бас тартып, Ресейдегі тәжірибесінің ықпалымен деспот ретінде билік жүргізген сияқты көрінді. Гидра муниципалитеті адмирал Миаулис пен Александрос Маврокордатосқа Поросқа барып, Грек теңіз флотын басып алуды тапсырды. Миаулис бұл аралдарды блокадалауды болдырмау ниетімен жасады, сондықтан бір кезде Ұлттық Ассамблея шақырылатын сияқты болды. Каподистрия британдықтар мен француздардан бүлікке қарсы күресте қолдау сұрады, бірақ олар бас тартты. Дегенмен, адмирал Рикорд (немесе Рикорд) кемелерін солтүстікке, Поросқа қарай бағыттап жіберді. Полковник (кейін генерал) Каллергис Грек армиясының жартылай даярланған тұрақты әскерлері мен жалдамалы әскерлерін қолдауға алды. 200-ден аз адаммен Миаулис көп қарсылық көрсетпеді; Бурци аралындағы Форт-Хейдек тұрақты әскерлер басып алды, ал бриг «Спецес» (бұрын Ласкарина Бубулинаның «Агамемнон» кемесі) Рикордтың күштерімен батты. Порс портында орыстармен қоршалып, Каллергистің күштері құрлықта тұрып, қала берілді. Миаулис флагмандық «Геллас» және «Гидра» корветтеріне жарылғыш заттар орнатып, өзі және оның аздаған ізбасарлары Гидраға оралғанда оларды жарылтуға мәжбүр болды. Кемелердің жоғалғанынан ашуланған Каллергистің әскерлері Порсты тонап, олжасын Науплионға алып кетті. Флоттағы ең жақсы кемелердің жоғалуы Грек теңіз күштерін көп жылдарға әлсіретті, бірақ Каподистрияның беделін де төмендетті. Ол ақыры Ұлттық Ассамблеяны шақырды, бірақ оның басқа да әрекеттері одан да көп қарсылық туғызды, соның салдарынан ол құлады.

Каподистрияның өлтірілуі және Грекия патшалығының құрылуы

1831 жылы Каподистрия Мани түбегінің бегі Петробей Мавромихалисті түрмеге қамауға бұйырды. Бұл Мавромихалис әулеті үшін жанға батарлық қылмыс болды, және 1831 жылдың 9 қазанында (Юлиан күнтізбесі бойынша 27 қыркүйекте) Каподистрияны Петростың ағасы Константин мен ұлы Георгиос Нафплиодағы Әйгілі Спиридон шіркеуінің алдындағы баспалдақта өлтірді. Иоанн Каподистриядан кейін губернаторлыққа оның інісі Аугустинос Каподистрия келді. Аугустинос тек алты ай ғана билік етті, осы уақыт ішінде елдегі жағдай толығымен шатасты. 1832 жылдың 7 мамырында Бавария мен басқа да қолдау көрсетуші елдер арасында Лондон конференциясында қол қойылған хаттамаға сәйкес, Грекия Осман империясының билігінен азат, тәуелсіз патшалық ретінде бекітілді. Оның солтүстік шекарасы Арта-Волос желісі болып белгіленді. Хаттама Бавариядан келген Отто еңбекке қабілетті жасқа жеткенше, регенттік қалай басқарылатыны туралы да мәселелерді қарастырды. Осман империясы жаңа патшалықтың аумағын жоғалтқаны үшін 40 миллион пиастр көлемінде өтемақы алды.

Король Оттонның билігі, 1833-1863

Оттонның билеуі қиындықтарға толы болды, бірақ ол 30 жылға созып, әйелі, королева Амалиямен бірге британдық әскери кемемен келген жолымен елден кетті. Оның билеуінің алғашқы жылдары Бавария регенттері оның атынан билік жүргізді, олар гректерге қатаң иерархиялық үкімет туралы неміс идеяларын таңуға тырысып, ең маңызды мемлекеттік лауазымдарды олардан алыстатып, өте жағымсыз болды. Дегенмен, олар грек әкімшілігінің, әскерінің, сот жүйесінің және білім беру жүйесінің негізін қалады. Отто Грекияға жақсы үкімет беруді шын ниетпен қалады, бірақ ол екі үлкен қиындыққа тап болды: оның Рим-католик діні және королева Амалиямен баласыз неке. Бұл оның православие рәсімі бойынша Грекия патшасы болып тағайындалуына және әулет құруына мүмкіндік бермеді. 1835 жылы Отто ересек болып, үкіметтің тізгінін қолына алды, бірақ бавариялықтар 1837 жылға дейін үкімет басшылары болып қалды. Отто грек министрлерін тағайындады, бірақ әскердің көп бөлігі әлі де бавариялық шенеуніктердің бақылауында болды. Осы кезде Грекияда әлі заң шығару органы мен конституция болған жоқ. «Баварократияның» жалғасуына наразылық күшейіп, 1843 жылдың 3 қыркүйегінде Афинада төңкеріс болды. Отто конституция беруге келісіп, сол жылдың қараша айында шақырылған Ұлттық Ассамблеяны құрды. 1844 жылғы Грекия Конституциясы екі палаталы парламент құрды, ол Ассамблеядан (Vouli) және Сенаттан (Gerousia) тұрды. Билік грек саясаткерлерінің тобына өтті, олардың көпшілігі Осман империясына қарсы Тәуелсіздік соғысында қолбасшылар болған. 19 ғасырдағы грек саясатында «ұлттық мәселе» басымдық алды. Гректердің көп бөлігі Осман билігінде өмір сүре берді, ал гректер олардың барлығын азат етуді және барлық грек жерлерін біріктіретін мемлекет құруды армандады, оның астанасы Константинополь болатын. Бұл «Ұлы идея» (Megali Idea) деп аталды және грек тілінде сөйлейтін аймақтарда, әсіресе Крит, Фессалия және Македонияда Осман билігіне қарсы үздіксіз көтерілістермен қолдау тапты. 1854 жылы Қырым соғысы басталғанда Грекия Осман империясының бақылауындағы, көптеген гректер тұратын аймақтарды басып алуға мүмкіндік алды. Грекия, православие мемлекеті ретінде Ресейде үлкен қолдауға ие болды, бірақ Ресей үкіметі Грекияның өзінің иелігін кеңейтуіне көмектесудің қауіпті екенін шешті. Ресейлік әскерлер Осман әскерлеріне шабуыл жасағанда Грекия Фессалия мен Эпирді басып алды. Гректердің одан әрі қимылдауына кедерес келтіру үшін британдықтар мен француздар 1854 жылдың сәуірінен 1857 жылдың ақпанына дейін Пирейдегі негізгі грек портын басып алды. Гректер Ресейдің жеңіске жететініне үміттеніп, 1854 жылы Эпирдегі ірі көтерілісті және Криттегі көтерілістерді қозғады. Көтерілістер сәтсіз аяқталды және Грекия Қырым соғысында, Ресей жеңілгенде, ешқандай пайдаға ие болмады. Грек саясаткерлерінің жаңа буыны король Оттоның үкіметке араласуына наразылық білдірді. 1862 жылы король өзінің премьер-министрі, бұрынғы адмирал Константинос Канарис, сол кезеңнің ең танымал саясаткерін қызметтен босатып, әскери төңкеріске себеп болды, ол Оттоны елден кетуге мәжбүр етті. Гректер Ұлыбританиядан Виктория патшайымының ұлы, ханзада Альфредті жаңа король ретінде жіберуді сұрады, бірақ басқа державалар бұған вето қойды. Оның орнына жас даниялық ханзада Георг I король болды. Георг конституциялық монарх ретінде өте танымал болды және ол өз ұлдарын грек православие дінінде тәрбиелеуге келісті. Гректердің британдық жақтас корольді қабылдағаны үшін сыйлық ретінде Ұлыбритания Иония аралдарын Грекияға берді.

Георг I патшалық етуі, 1864-1913

Ұлыбритания мен Георг патшаның ықпалымен Грекия 1864 жылы демократиялық Грекия Конституциясын қабылдады. Патшаның билігі шектелді, Сенат таратылды және сайлау құқығы барлық ересек ерлерге кеңейтілді. Сайлауда мақұлдау дауыс беру жүйесі қолданылды, әр кандидатқа арналған бір жәшік "иә" және "жоқ" бөлімдеріне бөлінді, онда сайлаушылар қорғасын дөңгелектерін тастады. Дегенмен, грек саясаты бұрынғысынша династиялық сипатта болды. Заимис, Раллис және Трикупис сияқты фамилиялар премьер-министр қызметін қайта-қайта атқарды. Партиялар жеке басшылардың айналасында құрылғанмен, көбінесе олардың есімдерін алып жүрді, екі негізгі саяси бағыт болды: біріншісі Шарилаос Трикупис, кейін Элефтериос Венизелос басқарған либералдар, екіншісі Теодорос Делиганнис, содан кейін Трасивулос Займис басқарған консерваторлар. Трикупис пен Делиганнис 19 ғасырдың соңында грек саясатына үстемдік етті, үкіметте кезекпен тұрды. Трикупис сыртқы саясатта Ұлыбританиямен ынтымақтастық, инфрақұрылым мен отандық өнеркәсіпті дамыту, қорғау тарифін көтеру және прогрессивті әлеуметтік заңдарды қабылдауды жақтады, ал халықшыл Делиганнис грек ұлтшылдығын және Мегали Идеясын насихаттауға баса мән берді. Грекия 19 ғасыр бойына өте кедей ел болып қала берді. Елде шикізат, инфрақұрылым және капитал жетіспеді. Ауыл шаруашылығы көбінесе күнкөріс деңгейінде болды, экспортқа шығарылатын маңызды тауарлар – жүзім, құрғақ жүзім және темекі ғана еді. Кейбір гректер саудагерлер мен кеме иелері ретінде байыды, Пирей ірі порқа айналды, бірақ осы байлықтың аз бөлігі грек шаруаларына жетті. Грекия Лондонның қаржы үйлеріне қарызға батып қалды. 1890 жылдары Грекия дерлік банкротқа ұшырады. Ауылдық жерлерде және аралдарда кедейлік кең таралған, ол тек Америка Құрама Штаттарына үлкен көлемде эмиграция арқылы жеңілді. Ауылдық жерлерде білім беру деңгейі төмен болды. Дегенмен, байланыс және инфрақұрылымды дамытуда прогресс болды, Афинада әдемі қоғамдық ғимараттар салынды. 1896 жылы елордада Олимпиада ойындары қайта жандандырылды, бұл үлкен жетістік болды. Георгий I патшалық кезеңінде Грекияда парламенттік жүйе едәуір дамыды. Бастапқыда премьер-министрді таңдаудағы патшаның артықшылығы сақталды және 1875 жылы реформатор Шарилаос Трикупис парламенттік сенімнің дедиломен қағидасын енгізгенге дейін үкіметтік тұрақсыздыққа себеп болды. Алайда, клиенттік қарым-қатынастар мен жиі сайлау төңкерістері грек саясатында қалыпты жағдай болып қала берді және елдің дамуына кедергі келтірді. Сыбайлас жемқорлық және Трикупис шығындарын арттыру (Корф каналы сияқты қажетті инфрақұрылымды құру үшін) әлсіз грек экономикасына ауыр жүк салды, 1893 жылы мемлекеттік төлем қабілетсіздігін жариялауға және елдің кредиторларын төлеу үшін Халықаралық қаржылық бақылау органының бақылауын қабылдауға мәжбүр етті. 19 ғасырдағы Грекиядағы тағы бір саяси мәселе – грек тілі мәселесі. Грек халқы демотика деп аталатын грек тілінің бір түрін сөйледі. Көптеген білімді элиталар оны шаруалардың диалектісі деп қарады және ежелгі грек тілінің мәнін қайта жандандыруға ұмтылды. Сондықтан үкіметтік құжаттар мен газеттер катарэвуса (тазаланған) грек тілінде жарық көрді, оны қарапайым гректердің өте аз бөлігі ғана оқи алатын. Либералдар демотиканы мемлекеттік тіл ретінде тануды жақтады, бірақ консерваторлар мен Православ шіркеуі мұндай әрекеттерге қарсы тұрды, сондықтан 1901 жылы Жаңа Өсиет демотикаға аударылғанда Афинада тәртіпсіздіктер орын алып, үкімет құлады (Евангелияка). Бұл мәселе грек саясатын 1970 жылдарға дейін мазалады. Алайда, гректер Осман империясының грек тілінде сөйлейтін провинцияларын азат етуге біріккен. Әсіресе Критте, Криттік көтеріліс (1866–1869) ұлтшылдық сезімді оятты. Ресей-Түрік соғысы (1877–1878) басталғанда, грек халқының сезімі Ресей жағына жиналды, бірақ Грекия өте кедей болды және Ұлыбританияның араласуынан қорқып, соғысқа ресми түрде кірмеді. Дегенмен, 1881 жылы Берлин шарты бойынша Тессалия және Эпирдің шағын бөліктері Грекияға берілді. Криттегі гректер көтерілістерді ұйымдастыруды жалғастырды, ал 1897 жылы Теодорос Делиганнис басқарған грек үкіметі халықтың қысымына көніп, Осман империясына соғыс жариялады. 1897 жылғы грек-түрік соғысында жақсы даярланбаған және қаруланбаған грек армиясы Осман империясынан жеңілді. Алайда, үлкен державалардың араласуы арқасында Грекия тек шекара бойындағы шағын аумақты ғана Түркияға жоғалтты, ал Крит Грекияның шаһзадасы Георгий басқаруымен тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. Осман империясындағы гректер арасындағы ұлтшылдық сезім күшейді, 1890 жылдары Македонияда тұрақты тәртіпсіздіктер орын алды. Мұнда гректер тек Осман империясымен ғана емес, сонымен қатар этникалық құрамы әртүрлі жергілікті халықтың жүректерін және санасын бағындыру үшін қарулы пропаганда күресінде болгариямен де бәсекелестікке түсті, оны «Македондық күрес» деп атады. 1908 жылдың шілдесінде Осман империясында Жас түрк революциясы болды. Осман империясының ішкі дағдарысын пайдаланып, Австро-Венгрия Босния мен Герцеговинаны аннексиялады, ал Болгария Осман империясынан тәуелсіздігін жариялады. Критте жергілікті халық, Элефтериос Венизелос басшылығымен, Грекиямен бірігуді, яғни Эносисті жариялады, бұл тағы бір дағдарысты тудырды. Грек үкіметі, Димитриос Раллис басшылығымен, жағдайды пайдалана алмай, Критті құрамына қоса алмағаны көптеген гректерді, әсіресе жас әскери шенеуніктерді ашуландырды. Олар «Әскери лиганы» құрды, мақсаты Осман әріптестеріндей үкіметтік реформаларға қол жеткізу болды. 15 тамыз 1909 жылы болған Гуди төңкерісі қазіргі грек тарихындағы шешуші кезең болды: әскери төңкерісшілер саясатта тәжірибесіз болғандықтан, олар либералдық қағидалары жоғары бағаланған Венизелосты Грекияға өздерінің саяси кеңесшісі ретінде шақыруға мәжбүр болды. Венизелос тез арада өте күшті саяси тұлғаға айналды, оның жақтастары 1910 жылдың тамызындағы сайлауда жеңіске жетті. Венизелос 1910 жылдың қазанында премьер-министр болып тағайындалды, грек саясатына оның тұлғасы 25 жыл бойы үстемдік ететін кезеңді ашты. Венизелос жаңа және либералдық конституцияны қоса алғанда, кең ауқымды реформалар бағдарламасын бастады, сондай-ақ мемлекеттік басқару, білім беру және экономика салаларында реформалар жүргізді. Армия және теңіз күштері үшін француз және британ әскери миссиялары шақырылды, қару-жарақ сатып алынды. Сонымен қатар, Ливиядағы Итальян-Түрік соғысы Осман империясының әлсіздігін көрсетті.

Балқан соғыстары

1912 жылдың көктемінде христиан Балқан мемлекеттері (Грекия, Болгария, Черногория және Сербия) арасындағы екіжақты келісімдер сериясы Осман империясына 1912 жылдың қазан айында соғыс жариялаған Балқан одағын құрды. Бірінші Балқан соғысында Осман әскері барлық майданда жеңіліске ұшырады, ал төрт одақтас мүмкіндігінше көп аумақты басып алуға асықты. Гректер Салониканы болгарлардан сәл бұрын басып алды, сондай-ақ Иоаннина қаласымен бірге Эпирдің көп бөлігін, Крит аралын және Эгей теңізінің аралдарын жаулады. Лондон шарты (1913) соғысты аяқтады, бірақ ешкім қанағаттанбады, көп ұзамай төрт одақтас Македонияны бөлісу мәселесінде келіспей қалды. 1913 жылдың маусымында Болгария Грекия мен Сербияға шабуыл жасап, Екінші Балқан соғысын бастарды, бірақ шабуылдары сәтсіз аяқталды. Екінші Балқан соғысын аяқтаған Бухарест шарты (1913) Грекияға Оңтүстік Эпир, Македонияның оңтүстік жартысы (Грекия Македониясы деп аталады), Крит және Эгей теңізіндегі аралдарды қалдырды, Италия 1911 жылдан бері басып алған Додеканес аралдарынан басқа. Бұл табыстар Грекияның аумағы мен халқын шамамен екі есеге арттырды. 1913 жылдың наурыз айында анархист Александрос Шинас Салоникада Георг патшаны өлтірді, ал оның ұлы Константин I таққа отырды. Константин Грецияда туған алғашқы грек патшасы және тумысынан грек православтығын қабылдаған алғашқы грек патшасы болды. Оның есімі романтикалық грек ұлтшылдығының (Мегали Идея) рухында таңдалды, бұл сол аттас Византия императорларын еске түсірді. Бұған қоса, Балқан соғыстары кезінде грек армиясының бас қолбасшысы ретінде оның үлкен беделі болды, оған премьер-министрі Венизелос ғана теңесе алды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі дағдарыстар, 1914-1922 жылдар

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, король мен оның премьер-министрі Венизелос Грекияның Сербиямен одақтасу шартына қарамастан, бейтараптық саясат ұстануды қалаған. Алайда, одақтастар 1915 жылы Дарданелл операциясында Грекиядан көмек сұрағанда, олар Кипрді ұсынып, алмасуға келгенде, олардың пікірлердің айырмашылығы байқалды: Константин Германияда білім алған, император Вильгельмнің қарындасы Пруссиялық Софияға үйленген және Орталық державалардың жеңіске жететініне сенген. Венизелос болса, Англияға деген ықыласы зор, одақтастардың жеңісіне сене білген. Грекия, теңіздік ел болғандықтан, қуатты британдық флотқа қарсы тұра алмайтынын, сондай-ақ екі соғыстан кейін демалыс қажет екенін айтқан король Константин бейтараптықты сақтауды жөн көрді, ал Венизелос Грекияның одақтастардың жағында соғысқа қатысуын белсенді түрде іске қосты. Венизелос отставкаға кетті, бірақ 1915 жылғы Грекия сайлауында жеңіске жетіп, қайтадан үкімет құрды. 1915 жылғы қазан айында Болгария Германияның одақтасы ретінде соғысқа қатысқанда, Венизелос одақтас әскерлерін Грекияға (Салоника майданына) шақырды, осыдан кейін Константин оны қайтадан қызметтен босатып жіберді. 1916 жылдың тамызында, соғыстағы екі тарап та әлі де теориялық түрде бейтарап Грекия территориясына еніп, бірнеше инциденттер жасағаннан кейін, Венизелист офицерлері одақтастар бақылайтын Салоникиде көтеріліс ұйымдастырды, ал Венизелос онда жеке үкімет құрды. Константин енді тек Балқан соғыстарынан бұрынғы Грекияда (“Ескі Грекия”) билік жүргізді, ал оның үкіметі одақтастар тарапынан үнемі қорлыққа ұшырады. 1916 жылғы қарашада француз әскері Пирейді басып алып, Афинаны бомбалады және грек флотын капитуляцияға мәжбүр етті. Роялистік әскерлер оларға атқылап, француз және грек роялистік әскерлері арасында шайқас болды. Афинада Венизелос жақтастарына қарсы дауылдар болды (Noemvriana). 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Ресейдегі патшаның Константинге деген қолдауы тоқтатылып, ол 1917 жылғы маусымда елден кетуге мәжбүр болды, бірақ ресми түрде тақтан бас тартқан жоқ. Оның екінші ұлы Александр патша болды, ал қалған патшалық отбасы және ең танымал роялистер онымен бірге эмиграцияға кетті. Венизелос енді сырттай біріккен Грекияны одақтастардың жағында соғысқа бастады, бірақ бетінің астында грек қоғамының венизелистер мен венизелистерге қарсыларға бөлінуі, «Ұлттық айырық» деп аталатын жағдай, одан әрі күшейді.

Грек-түрік соғысы (1919-1922)

1918 жылдың қарашасында соғыс аяқталғаннан кейін, құлдырап бара жатқан Осман империясы жеңімпаздардың арасында бөлінуге дайын тұрды, ал Грекия енді одақтастар уәделерін орындайды деп күтті. Вензелостың дипломатиялық күш-жігерінің нәтижесінде Грекия 1919 жылғы қарашадағы Нойи шартында Батыс Фракияны, ал 1920 жылғы тамыздағы Севр шартында Шығыс Фракияны және Батыс Анатолиядағы Смирна маңындағы аймақты (1919 жылдың мамырынан бері грек әкімшілігінде болған Смирнаның оккупациясы) қамтыды. Константинопольдің болашағы белгісіз қалды. Бірақ сол кезде Түркияда Мұстафа Кемал (кейін Кемал Ататүрік) бастаған Түрік Ұлттық қозғалысы көтеріліп, Анкарада қарсы үкімет құрып, грек әскерімен күреске түсті. Осы сәтте Мегали идеясының іске асуына мүмкіндік туды. Дегенмен грек қоғамындағы жік бөлініс соншалықты терең болғандықтан, Вензелос Грекияға оралған соң, екі корольшіл бұрынғы офицер оған қастандық жасауға тырысты. Одан да таң қалдыратыны, Вензелостың Либералдық партиясы 1920 жылғы қарашадағы Грекия сайлауында жеңіліске ұшырады, ал 1920 жылғы Грекиядағы референдумда грек халқы Александр патшаның күрт қайтысынан кейін Константин патшаның эмиграциядан оралуына дауыс берді. Анатолиядағы Кіші Азия жорығын тоқтатуды қанатын ту еткен Біріккен оппозиция, керісінше, оны күшейтті. Бірақ корольдіктің қайта орнатылуының ауыр салдары болды: көптеген тәжірибелі вензелист офицерлер қызметтен босатылды немесе әскерді тастап кетті, ал Италия мен Франция жек көрінетін Константиннің оралуын Кемалға қолдау көрсету үшін тиімді сылтау ретінде пайдаланды. Соңында, 1922 жылдың тамызында түрік әскері грек майданын жеңіп, Смирнаны басып алды, бұл нәтижеде Смирнаның қасіретті Ұлы өртіне әкеп соқты. Грек әскері Лозанна шартының (1923) талаптарына сәйкес Анатолияны ғана емес, сонымен қатар Шығыс Фракияны және Имброс және Тенедос аралдарын да эвакуациялады. Грекия мен Түркия арасында 1,5 миллионнан астам христиан мен жарты миллионға жуық мұсылманды қоныстандырған халық алмасу туралы келісімге қол жеткізілді. Бұл апат Мегали идеясының соңына сызық тартып, Грекияны қаржылық тұрғыдан құлатты, моральдық жағдайы нашарлады және пропорционалды түрде көптеген грек босқындарына баспана мен тамақ беруге мәжбүр етті.

Республика және монархия (1922-1940 жж.)

Апат саяси дағдарысты тереңдетті, қайтып келген армия венизелист офицерлерінің қол астында көтеріліп, 1922 жылдың қыркүйегінде король Константинді тұңғыш ұлы Георг II-нің пайдасына тағы да отставкаға кетуге мәжбүр етті. "Революциялық комитет" полковниктер Стилианос Гонатас (жақын арада премьер-министр болады) және Николаос Пластирас басқарған, роялистерге қарсы "Алтылардың соты" деп аталатын сиқыршылық аңшылыққа кірісті. 1923 жылы Грекияда жаңа конституция жобасын әзірлеу өкілеттігі бар Ұлттық Ассамблеяны құру үшін сайлау өтті. Роялист Леонардопулос Гаргалидидің төңкеріс жасауға тырысқан сәтсіз әрекеті нәтижесінде монархистік партиялар дауыс беруден бас тартты, бұл либералды партиялар мен олардың одақтастарының үлкен жеңісіне әкелді. Георг II патшадан елден кетуді талап етті, ал 1924 жылы 25 наурызда Александрос Папанастасиу Екінші Грекия Республикасын жариялады, оны бір айдан кейін 1924 жылғы грек плебисциті бекітті. Алайда жаңа Республика тұрақсыз негізде салынды. Ұлттық шиізм жалғасты, өйткені монархистер, Иоанн Метаксасты қоспағанда, венизелист-меценат республикашыл режимін мойындамады. Екі жақтың да көптеген жетекші жақтаушыларын қамтамасыз еткен күшті армия, саясатқа араласуға бейім, есеп беруге болатын факторға айналды. Грекия дипломатиялық жағынан оқшауланған және осал болды, өйткені 1923 жылғы Корфу оқиғасы көрсетті, ал мемлекеттің экономикалық негіздері он жылдық соғыстан кейін қирады және ел халқының төрттен бір бөлігі кенеттен көбейді. Алайда босқындар Грекияға жаңа серпіліс әкелді. Олар қазір кедейленіп қалды, бірақ 1922 жылға дейін олардың көбі кәсіпкер және жақсы білімді болды. Көптеген адамдар Венизелос пен Республиканың адал жақтастары болып, радикалды көзқарас танытып, Грекияның жаңадан пайда болған Коммунистік партиясында жетекші рөл атқарды. 1925 жылдың маусым айында генерал Теодорос Пангалос төңкеріс жасап, бір жыл бойы диктатор ретінде билік жүргізді, бірақ басқа генерал Георгиос Кондилис оны құлатып, Республиканы қалпына келтірді. Осы аралықта Пангалос Грекияны Петричтегі оқиғадан кейін Болгариямен қысқа мерзімді соғысқа итермелеуге және Салоники мен оның ішкі аймағында Югославияға өзінің реваншистік саясатына қолдау табу үшін қабылдауға болмайтын жеңілдіктер жасауға тырысты. 1928 жылы Венизелос жер аударылудан оралды. 1928 жылы Грекияда өткен сайлауда жеңіске жетіп, ол үкімет құрды. Бұл Екінші Республиканың төрт жылдық мерзімін толық орындаған жалғыз кабинеті болды және оның артында қалдырған жұмысы едәуір болды. Ішкі реформалармен қатар, Венизелос Грекияның халықаралық қарым-қатынастарын қалпына келтірді, тіпті 1930 жылы Анкараға сапармен және Достық келісімге қол қоюмен грек-түрік татулығын бастады. Ұлы депрессия Грекияға, ауыл шаруашылығы экспортына тәуелді кедей елге, әсіресе қатты әсер етті. Аудандардағы кедейліктің дәстүрлі қауіпсіздігі болып табылатын АҚШ-қа көшіп келудің тоқтатылуы жағдайды нашарлатты. Нәтижесінде жұмыссыздықтың жоғары деңгейі мен әлеуметтік тәртіпсіздіктер пайда болды, ал Грекияның Коммунистік партиясы тез алға жылжуда. 1932 жылы Венизелос Грекияның мемлекеттік борышын өтеуге мәжбүр болды, ал 1932 жылғы Грекия сайлауынан кейін ол қызметінен кетті. Оның орнын халық партиясының Панагис Цалдарис бастаған монархистік коалициялық үкімет басқарды. 1933 және 1935 жылдары Республиканы сақтап қалу үшін екі сәтсіз Венизелистік әскери төңкеріс болды, бірақ олар кері әсер етті. 1935 жылы 10 қазанда, Грекиядағы төңкеріс әрекеті тоқтатылғаннан бірнеше ай өткен соң, бұрынғы венизелист Георгиос Кондилис тағы бір төңкеріспен республиканы жойып, монархияның қалпына келтірілгенін жариялады. 1935 жылы Грекияда жүргізілген плебисцит режимнің өзгеруін растады (шетелдік 97,88% дауыспен), патша Георг II қайтып келді. Георг II патша бірден Кондиллисті қызметінен босатып, профессор Константинос Демерцисті уақытша премьер-министр етіп тағайындады. Сол уақытта елден айдалған Венизелос Грекияға фашистік Италияның көтерілуінен қауіп төнгендіктен, монархия туралы қақтығысты тоқтатуға шақырды. Оның либералдық көшбасшы лауазымындағы орынбасарлары Темистоклис Софолис пен Георгиос Папандреу келісті және монархияның қалпына келтірілуі қабылданды. 1936 жылғы Грекиядағы сайлауда коммунистердің үлес салмағы басым болған парламентке дауыс берілмеді. Үкімет құра алмай қалғандықтан, Демерцис өз жұмысын жалғастырды. Сонымен қатар, Грекияның саяси сахнасында бірқатар қайтыстар болды: Кондилис ақпан айында, Венизелос наурызда, Демерцис сәуірде және Цалдарис мамыр айында қайтыс болды. Жол енді Иоанн Метаксас үшін ашық болды, ол Демерцистің уақытша премьер-министр лауазымын иеленді. Зейнеткерлікке кеткен роялистік генерал Метаксас, әлеуметтік қақтығыстың алдын алу және коммунистердің өсіп келе жатқан күшін басу үшін авторитарлық үкіметтің қажеттілігіне сенді. 1936 жылдың 4 тамызында патшаның қолдауымен ол парламентті тоқтатты және 4 тамыз режимін орнатты. Коммунистер басылды, либералдық көшбасшылар ішкі жер аударуға жіберілді. Бенито Муссолинидің фашистік Италиясынан үлгі алып, Метаксас режимі "Үшінші грек өркениеті", римдік амал, Жастардың Ұлттық ұйымы сияқты әртүрлі ұғымдарды насияттады және халықтың қолдауын алу үшін Грекияның әлеуметтік сақтандыру институты (IKA) сияқты шаралар енгізді, ол әлі де Грециядағы ең ірі әлеуметтік қамсыздандыру мекемесі болып табылады. Бұл күш-жігерге қарамастан, режим кең халықтық қолдауға немесе жаппай қозғалысқа ие болған жоқ. Грек халқы көбінесе бейжай болды, Метаксасқа қарсы белсенді түрде шыққан жоқ. Метаксас сонымен қатар Еуропалық соғысқа дайындық үшін елдің қорғанысын жақсартты, басқа қорғаныс шараларының қатарында "Метаксас желісін" салған. Фашизмді үлгі алуына және жандана бастаған нацистік Германиямен тығыз экономикалық байланыстарына қарамастан, Метаксас Грекияның дәстүрлі түрде Ұлыбританиямен тығыз байланысы болғандықтан, сондай-ақ патша Георг II-нің жеке ағылшыншылдығын ескере отырып, бейтараптық саясатын ұстанды. 1939 жылдың сәуір айында Италияның Албанияны аннексиялауымен итальяндық қауіп күрт жақындады, сол кезде Ұлыбритания Грекияның шекараларына қоғамдық кепілдік берді. Осылайша, 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Грекия бейтарап күйде қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Осы жарияланған бейтараптығына қарамастан, Грекия Муссолинидің экспансиялық саясатының нысанына айналды. Грекияға қарсы провокациялардың бірі – 1940 жылдың 15 тамызында грек крейсері «Элли»-дің батып кетуі болды. 1940 жылдың 28 қазанында итальян әскерлері шекараны кесіп өтіп, Греко-итальян соғысын бастарды, бірақ гректердің нық қарсылығы оларды тоқтатты және Албанияға кері қайтаруға мәжбүр етті. Метакса 1941 жылдың қаңтарында күрт қайтыс болды. Оның өлімі режимді либералдау және парламенттік билікті қайта орнату үмітін тудырды, бірақ король Георг режимнің құрылымын сақтап қалғандықтан бұл үміттер күйреп қалды. Осы уақытта Адольф Гитлер Муссолиниді жеңілістен құтқару үшін Германия әскерлерін ауыстыруға мәжбүр болды және 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославия мен Болгария арқылы Грекияға шабуыл жасады. Британдық көмекке қарамастан, мамыр айының соңына дейін немістер елдің көп бөлігін басып алды. Патша мен үкімет Критке қашып, Крит шайқасы аяқталғанға дейін сонда болды. Содан кейін олар Мысырға көшірілді, онда эмиграциядағы грек үкіметі құрылды. Грекия неміс, итальян және болгар аймақтарына бөлінді, ал Афинада марионеттік режим орнатылды. Оның мүшелері консерваторлар немесе фашистік көзқарастарға бейім ұлтшылдар болды. Үш квислинг премьер-министрі – Вермахтпен келісімге қол қойған генерал Георгиос Цолакоглу, Константинос Логотетопулос және неміс жеңілісінің алдында билікке келген Иоаннис Раллис болды. Ол қауіпсіздік батальондарын құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекия ауыр қиындықтарға тап болды, өйткені немістер елдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігін тартып алды және балық аулау флотының жұмыс істеуіне кедергі келтірді. Соның салдарынан, және британдық блокада бастапқыда шетелдік көмек көрсетуге кедергі келтіргендіктен, Ұлы грек ашаршылығы орын алды. Жүздеген мың гректер қаза тапты, әсіресе 1941-1942 жылдардың қысында. Грекияның құрлықтағы тауларында бірнеше грек қарсылық қозғалыстары пайда болды, ал 1943 жылдың ортасына қарай Остік күштері тек негізгі қалаларды және байланыс жолдарын бақылады, ал тауларда «Еркін Грекия» құрылды. 1943 жылдың қыркүйегінде Италияның Грекиядағы оккупациялық аймақтарын Муссолинидің қызметтен алынуынан және Италияның соғыста Грекиямен одақтас ел ретінде қосылу шешімінен кейін неміс әскерлері басып алды. Ең ірі қарсылық тобы – Ұлттық азаттық фронты (EAM) Грекия Коммунистік партиясымен басқарылды, сондай-ақ Арис Велухиотис басқарған Грекия Халықтық азаттық армиясы (ELAS) де осы партияның бағынысында болды, және жақын арада олар мен Германиядан азат етілген аймақтардағы Ұлттық республикалық грек лигасы (EDES) сияқты коммунистік емес топтар арасында азаматтық соғыс басталды. Каирдегі эмиграциядағы үкімет қарсылық қозғалысымен сирек байланысты және оккупацияланған елде аз ғана ықпалға ие болды. Бұл король Георг II-нің Грекияда танымал болмауына байланысты болды, бірақ грек саясаткерлерінің күш-жігеріне қарамастан, британдық қолдау оның Каир үкіметінің басшылығында қалуын қамтамасыз етті. Неміс жеңілісі жақындағанда, әртүрлі грек саяси фракциялары 1944 жылдың мамырында Ливанда британдықтардың демеуімен кездесіп, Джордж Папандреу басшылығымен ұлттық бірлік үкіметін құрды, онда EAM алты министрмен өкілдік етті.

Азаматтық соғыс

Неміс әскерлері 1944 жылдың 12 қазанында шегініп, эмиграциядағы үкімет Афинаға оралды. Неміс әскерлерінің кетуінен кейін EAM ELAS партизандық әскері Грекияның көп бөлігін бақылады, бірақ оның басшылары елді бақылауға алуға құлшынбады, себебі Иосиф Сталин Грекияның соғыстан кейін британдық ықпал аймағында болады деп келіскенін білді. Британдықтар қолдаған Папандреу мен EAM арасындағы шиеленіс, әсіресе түрлі қарулы топтарды қарусыздандыру мәселесінде, соңғысының министрлерінің үкіметтен кетуіне әкелді. Бірнеше күннен кейін, 1944 жылдың 3 желтоқсанында Афинада EAM жақтастарының үлкен митингісі зорлық-зомбылыққа ұласып, британдық және монархистік күштермен (Декемвриана) үй-үй шайқасқа әкеп соқты. Үш аптадан кейін коммунистер жеңілді: Варкиза келісімі қақтығысты тоқтатты және ELAS қарусыздалды, нәтижесінде тұрақсыз коалициялық үкімет құрылды. EAM-ға қарсы наразылық «Ақ террор» сипатын алып, шиеленісті күшейтті. Коммунистер 1946 жылғы наурыз сайлауына қатыспады, сол күні қайтадан қақтығыс басталды. 1946 жылдың соңында Грекияның коммунистік демократиялық армиясы құрылды, ол үкіметтік Ұлттық армияға қарсы тұрды, оған алдымен Ұлыбритания, ал 1947 жылдан кейін АҚШ қолдау көрсетті. 1947-1948 жылдары коммунистердің жетістіктері оларға Грекияның көп бөлігінде еркін қозғалуға мүмкіндік берді, бірақ кең ауқымды қайта ұйымдастыру, ауыл тұрғындарының депортациясы және американдық материалдық көмек арқасында Ұлттық армия ауылдың көп бөлігін қайта бақылауға алды. 1949 жылы көтерілісшілерге ауыр соққы болды, өйткені Югославия, маршал Иосип Броз Тито мен Кеңес Одағының арасындағы жарысқа байланысты, шекарасын жапты. Соңында, 1949 жылдың тамызында маршал Александр Папагос басқарған Ұлттық армия шабуылға шығып, қалған көтерілісшілерді солтүстік шекарадан Грекияның солтүстік коммунистік көрші елдерінің аумағына қашуға мәжбүр етті. Азамат соғысы 100 000 адамның қаза болуына және экономикалық құлдырауға әкелді. Бұған қоса, кем дегенде 25 000 грек және белгісіз саны македондық славяндар ерікті немесе күштеп Шығыс блогы елдеріне көшірілді, ал 700 000 адам ел ішінде көшіп кетті. Көптеген адамдар Австралияға және басқа елдерге эмиграциялады. Соғыстан кейінгі келісім Грекияның 1832 жылы басталған аумақтық кеңеюіне нүкте қойды. 1947 жылғы Париж шарты Италияны Додеканес аралдарын Грекияға беруге міндеттеді. Бұл грек тілінде сөйлейтін соңғы аумақтар Грек мемлекетіне қосылды, Кипрден басқа, ол 1960 жылы тәуелсіздік алғанға дейін британдық иелік болды. Грекияның этникалық біртектілігі соғыстан кейін 25 000 албанды Эпирден қуылту арқылы артты (Cham Albanians). Қазіргі таңда Батыс Фракиядағы мұсылмандар (шамамен 100 000) және солтүстікте славян тілінде сөйлейтін шағын азшылық ғана қалды. Грек ұлтшылдары оңтүстік Албанияны (олар Солтүстік Эпир деп атады), онда көптеген гректер тұрады (Албанияның жалпы халқының шамамен 3-12%) және түріктер бақылап отырған Имврос және Тенедос аралдарын, онда грек азшылықтары бар, талап етуді жалғастырды.

Соғыстан кейінгі Грекия (1950-1973)

Азамат соғысынан кейін Грекия батыс демократияларының қатарына қосылуға ұмтылып, 1952 жылы Солтүстік Атлантика шарты ұйымының мүшесі болды. Азамат соғысынан (1946–49 жж.) бастап, тіпті одан кейін де парламенттегі партиялар үш саяси бағытқа бөлінді. 40-шы жылдарда елді бөлуге әкелген саяси шиеленісті ескере отырып, оңшыл-орталық-солшыл саяси құрылым партиялардың келісімді идеологиялық ұстанымдарға айналдыруға ұмтылды. 1950 жылдардың басында орталық күштер (EPEK) билікті иемденіп, қарт генерал Н. Пластирас басшылығымен төрт жылдық мерзімнің жартысына жуық билік жүргізді. Бұл саяси аренада шектеулі маневрлік қабілеті мен әсері аз үкіметтер тізбегі болды. Бұл үкімет, сондай-ақ одан кейін құрылғандары да, үнемі американдық қолдаумен болды. 1952 жылғы сайлауда EPEK-тің жеңілісі, Азамат соғысында жеңілгендерге қатысты қысым шараларын күшейтуден бөлек, оның ұстанатын жалпы саяси позициясының – саяси келісім мен әлеуметтік татуласудың аяқталуын білдірді. Елдің саяси өмірінен шеттетілген солшыл күштер 1951 жылы Біріккен Демократиялық Солшыл (EDA) партиясын құру арқылы өзін-өзі таныстырудың жолын тапты, ол маңызды күшке айналды, бірақ шешім қабылдау орталықтарынан тұрақты түрде шеттетілді. Орталықтың автономды саяси институт ретінде таратылуынан кейін EDA сайлаудағы ықпалын EAM-ға негізделген солшыл-орталықтың маңызды бөлігіне дейін кеңейтті. 1960 жылдар 1953–72 жылдар аралығындағы кезеңнің бір бөлігі болды, осы кезеңде Грекия экономикасы қарқынды дамыды және еуропалық және әлемдік экономикалық даму аясында құрылды. Бұл кезеңнің басты ерекшеліктерінің бірі – елдің Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қатысуы, ортақ нарық құруға жасалған әрекет болды. Тиісті шарт 1962 жылы жасалды. Ел қабылдаған даму стратегиясы орталықтандырылған бесжылдық жоспарларда көрініс тапты, бірақ олардың бағыты нақты болған жоқ. Артық жұмыс күшін жұдырып алып, өсудің жоғары қарқынына үлес қосқан орташа жылдық эмиграция халық санының табиғи өсімінен асып түсті. Шетелдік жеке капиталдың көп көлемі тартылып, тұтыну кеңейтілді. Туризмнің өсуімен, кеме қатынасының дамуымен және эмигранттардың жіберген ақшасымен байланысты бұл елдің төлем балансына оң әсер етті. Дамудың ең жоғары деңгейі өндірісте, негізінен тоқыма, химия және металлургия салаларында тіркелді, олардың өсу қарқыны 1965–70 жылдары 11%-ға жетті. Экономикалық және әлеуметтік салдарға әсер еткен тағы бір маңызды сала – құрылыс саласы. Гректердің өнертабысы болған "антипарохи" (мүліктік алмасу) саясаты, құрылыс салушыларға құрылыс үшін жерді берумен және нәтижесінде салынған көп қабатты үйлерден үлес алумен байланысты болды, бір жағынан шағын және орта кәсіпкерлердің қалыптасуына ықпал етті, екінші жағынан тұрғын үй және меншік мәселелерін шешуге көмектесті. Алайда, ол елдің дәстүрлі және 19 ғасырдың неоклассикалық сәулетінің көп бөлігін бұзуға және грек қалаларын, әсіресе Афинаны "формасыз, шекарасыз және орынсыз қалалық ландшафтқа" айналдыруға да жауапты болды. Осы онжылдықта жастар мәдениеті қоғамда жекелеген әлеуметтік күш ретінде көрінді (музыка, сән және т.б. салаларда жаңа мәдениеттің құрылуы), жастар өздерінің әлеуметтік құқықтарын қорғауда белсенділік танытты. Кипрдің тәуелсіздігіне қол жеткізу, ол бастапқыда шиеленісті болды, жастардың белсенді жұмылдыруының басты фокусы болды, сонымен қатар білім беруде реформалар жасауға бағытталған күреспен бірге, 1964 жылғы білім беру реформасы арқылы белгілі бір дәрежеде іске асырылды. Еліміз Еуропаға – көбінесе уақыттан қалып – және қазіргі заманғы трендтерге бұрынғыдан дамып жатты.

1967-1974 жылдардағы грек әскери хунтасы

Ел ұзаққа созылған саяси дағдарысқа түсіп, 1967 жылдың сәуір айының соңында сайлаулар белгіленді. 1967 жылдың 21 сәуірінде полковник Джордж Пападопулос басқаратын оңшыл полковниктер тобы төңкеріс жасап, полковниктер режимін орнатып билікті басып алды. Азаматтық бостандықтар шектелді, арнайы әскери соттар құрылды және саяси партиялар таратылды. Бірнеше мың адам, коммунист деп күдіктелгендер мен саяси қарсыластар түрмеге қамалды немесе Грекияның шалқар аралдарына жер аударылды. Хунтаға АҚШ-тың қолдауы көрсеткені Грециядағы америкаға қарсылықтың артуына себеп болды деп есептеледі. Хунтаның алғашқы жылдары экономикада айқын өсім байқалды, шетелдік инвестициялар артты және ірі инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылды. Хунта халықаралық деңгейде кеңінен айыпталды, бірақ ел ішінде наразылық 1970 жылдан кейін ғана, экономика баяулағанда күшейді. Тіпті режимнің тірегі болған қарулы күштер де осыдан қорғалмады: 1973 жылдың мамырында Грекия теңіз күштерінің жоспарланған төңкерісі қиындықпен тоқтатылды, бірақ грек эсминеці "Велос" көтерілісіне әкелді, оның офицерлері Италияда саяси пана сұрады. Жауап ретінде хунта басшысы Пападопулос режимді бақыланатын демократияландыруға бағыттап, монархияны жойып, өзін Республика Президенті деп жариялады.

Өтпелі кезең және демократия (1973-2009)

1973 жылғы 25 қарашада Афины политехникалық институтындағы көтерілісті қанды түрде басудан кейін, 17 қарашада қаталдыққа бой алған бригадалық бригадир Димитриос Иоаннидес Пападопулосты құлатты және көтеріліс тудырған халықтың наразылығына қарамастан диктатураны жалғастыруға тырысты. 1974 жылғы шілдеде Иоаннидес Кипр президенті архиепископ Макаристі құлатуға тырысқанда, Грекияны Кипрге басып кірген және аралының бір бөлігін басып алған Түркиямен соғысқа алып келді. Содан кейін Грекияның жоғары әскери шенеуніктері хунтаны қолдауын кері алып, оны құлатты. Константин Караманлис сайлау өткізілгенге дейін ұлттық бірлік үкіметін құру үшін Франциядан оралды. Караманлис Түркиямен соғыс қаупін сейілтуге тырысты, сондай-ақ 1947 жылдан бері тыйым салынған Коммунистік партияны заңдастырды. 1981 жылғы 18 қазанда өткен парламенттік сайлауда Грекия өзінің алғашқы социалистік үкіметін сайлады, онда Андреас Папандреу басқаратын Панглен Социалистік Қозғалысы (ПАСОК) 300 орынның 172-сін жеңіп алды. 1985 жылғы 29 наурызда премьер-министр Папандреу президент Караманлисті екінші мерзімге қолдау көрсетуден бас тартқаннан кейін, Жоғарғы Сот судьясы Христос Сарцетакис Грекия Парламенті тарапынан президент сайланды. 1989 жылы Грекияда парламенттік сайлаудың екі турында өтті; екеуі де шектеулі өкілеттіктермен әлсіз коалициялық үкіметтерді құрды. Партия басшылары 1990 жылғы ақпан айында қолдауын кері алып, 8 сәуірде сайлау өтті. Константин Мицотакис басқаратын Жаңа демократия сол сайлауда 150 орын жеңіп алды және кейін тағы екеуін қосты. Алайда, 1992 жылы Мицотакис пен оның бірінші сыртқы істер министрі Антонис Самарас арасындағы келіспеушілік Самарас жұмыстан босатылуына және ND үкіметінің құлауына әкелді. 1993 жылғы қыркүйекте өткен жаңа сайлауда Папандреу қайтадан билікке келді. 1996 жылғы 17 қаңтарда ұзаққа созылған аурудан кейін Папандреу отставкаға кетті және оның орнына премьер-министр лауазымына бұрынғы сауда және өнеркәсіп министрі Костас Симитис тағайындалды. Бірнеше күн ішінде жаңа премьер-министр Имия/Кардак аралдарына байланысты Грекия-Түркия дағдарысын шешуге мәжбүр болды. Симитис кейін 1996 және 2000 жылғы сайлауда қайта сайланды. 2004 жылы Симитис зейнеткерлікке шығып, оның орнына Джордж Папандреу ПАСОК жетекшісі болды. 2004 жылғы наурызда өткен сайлауда ПАСОК бұрынғы президенттің жүйесі Костас Караманлис басқаратын Жаңа демократиядан жеңіліске ұшырады. Үкімет 2007 жылғы қыркүйекте мерзімінен бұрын сайлауды тағайындады (әдетте сайлау 2008 жылғы наурызда өтетін еді), және Жаңа демократия Парламентте көпшілік партия болып қала берді. Осы жеңілістен кейін ПАСОК жаңа партиялық басшыны сайлауды бастады. Бұл сайлауда Георгий Папандреу Грекиядағы социалистік партияның төрағасы болып қайта сайланды. Алайда, 2009 жылғы сайлауда ПАСОК Парламентте көпшілікке ие болып, Георгий Папандреу Грекияның премьер-министрі болды. ПАСОК Парламентте көпшілігін жоғалтқаннан кейін, ND және ПАСОК кішігірім Халықтық православиелік жиналысына қосылып, бұрынғы Еуропалық Орталық Банк вице-президенті Лукас Пападемос басқаратын ұлттық бірлік үкіметін қолдауға уәде берді.

Мемлекеттік қарыз дағдарысы (2009-2018 жж.)

2009 жылдың соңынан бастап инвесторлар арасында Грекияның мемлекеттік қарыз деңгейінің күрт өсуіне байланысты, қарыздық міндеттемелерін орындау қабілетіне қатысты мемлекеттік қарыз дағдарысының туындауына алаңдаушылық пайда болды. Бұл сенімсіздік дағдарысына әкелді, ол облигациялардың табыстылығының және басқа елдермен, ең бастысы Германиямен салыстырғанда, несиелік дефолт бойынша своптар арқылы тәуекелді сақтандырудың кеңеюімен көрінді. Грекияның мемлекеттік борышының рейтингісін "мәселілі облигациялар" деңгейіне төмендетуі қаржы нарықтарында үлкен алаңдау тудырды. 2010 жылдың 2 мамырында Еуроаймақ елдері мен Халықаралық валюта қоры Грекияға қатаң үнемдеу шараларын іске асыру шартымен 110 миллиард еуро көлемінде несие беруге келісті. 2011 жылдың қазан айында Еуроаймақ көшбасшылары жеке кредиторларға Грекияның қарызының 50 пайызын жабу туралы ұсынысқа келісті, EFSF-тің көлемін шамамен 1 триллион еуроға дейін ұлғайтты және басқа елдерге жұғу қаупін азайту үшін еуропалық банктерден 9 пайыздық капитализацияға жетуді талап етті. Бұл үнемдеу шаралары Грекия халқының арасында өте жағымсыз қабылданды, наразылық акциялары мен азаматтық тәртіпсіздікке әкелді. Грекияның қарызын төлемеуі жаһандық салдарға алып келіп, Еуропалық Одақтағы көптеген елдердің экономикасына қауіп төндіріп, еуроның тұрақтылығына нұқсан келтіріп, әлемді тағы бір рецессияға ұшыратуы мүмкін деген кең тараған қорқыныш бар. Дағдарыс Грекияны еуродан бас тартып, драхмаға оралуға мәжбүрлеуі мүмкін деген болжамдар айтылуда. 2014 жылдың сәуірінде Грекия 4,95 пайыздық табыспен бес жылдық мемлекеттік облигациялардың 3 миллиард еуросын сәтті сату арқылы жаһандық облигация нарығына оралды. Халықаралық валюта қорының мәліметінше, Грекияның ЖІӨ-сі 2014 жылы 0,6 пайызға өседі, бұл бес жылдық төмендеуден кейін алғашқы өсім.

Коалициялық үкімет

2012 жылғы мамырдағы заңнамалық сайлауда «Жаңа демократия» партиясы Грекия Парламентінде ең ірі партия атанды. «Жаңа демократия» партиясының көшбасшысы Самарасқа Грекия Президенті Каролос Папулиас үкімет құруға тырысуды тапсырды. Бірақ бір күндік қарқынды келіссөздерден кейін Самарас үкімет құру мандатын ресми түрде қайтарды. Бұл міндет «СИРИЗА» (екінші ірі партия) көшбасшысы Алексис Ципрасқа жүктелді, бірақ ол да үкімет құра алмады. «ПАСОК» партиясы да үкімет құру бойынша сәтті келісімге келе алмағаннан кейін, Президентпенгі шұғыл келіссөздер жаңа сайлау жариялаумен аяқталды, ал Панайотис Пикраменос уақытша үкіметте Премьер-министр болып тағайындалды. Сайлаушылар 2012 жылғы маусымдағы көпшілік назарында болған сайлауға тағы да қатысты. «Жаңа демократия» партиясы мамыр сайлауындағы 108 орынға қарағанда 129 орынмен күштірек позицияда жеңіске жетті. 2012 жылғы 20 маусымда Самарас «ПАСОК» (қазір бұрынғы қаржы министрі Эвангелос Венизелос басқарады) және «ДИМАР» партияларымен коалиция құрды. Жаңа үкіметтің көпшілігі 58 депутатты құрайды, ал оппозицияны «СИРИЗА», «Тәуелсіз гректер» (АНЕЛ), «Алтын таң» (XA) және Коммунистік партия (KKE) құрайды. «ПАСОК» және «ДИМАР» партиялары Самарас кабинетіндегі рөлін шектеуге бейімделді, олар депутаттардың орнына партиялық шенеуніктер мен тәуелсіз технократтармен өкілдік етті.

СИРИЗА жеңіске жетті

Самарас үкіметі қабылдаған қатаң үнемдеу шараларынан кейін, гректер 2015 жылғы қаңтардағы парламент сайлауында үнемдеуге қарсы, солшыл СИРИЗА партиясын билікке сайлады. Самарас жеңілісін мойындап, партиясы елдің қаржысын жақсартуға көп еңбек еткенін айтты. СИРИЗА үкіметі 2015 жылғы тамызда көпшілігін жоғалтты, себебі оның бірқатар депутаттары биліктегі коалицияны қолдаудан бас тартты. СИРИЗА қыркүйек сайлауында жеңіске жетті, бірақ толық көпшілік алды деуге келмейді. Кейін олар оңшыл "Тәуелсіз гректер" партиясымен коалиция құрды. Партия 2019 жылғы Еуропалық парламент сайлауында ауыр жеңіліске ұшырады, ал премьер-министр және СИРИЗА жетекшісі Алексис Ципрас мерзімінен бұрын сайлау ұйымдастыру үшін отставкаға кетті. Оның нәтижесінде "Жаңа демократия" партиясы көпшілік дауысқа ие болды және Кириакос Мицотакис премьер-министр болып тағайындалды.

Жаңа демократияның билікке оралуы (2019)

2019 жылдың 7 шілдесінде Кириакос Мицотакис Грекияның жаңа премьер-министрі болып ант берді. Ол өзінің «Жаңа демократия» партиясының айқын жеңісінен кейін оңшыл үкімет құрды. 2020 жылдың наурызында Грекия парламенті партиялық емес үміткер Катерина Сакелларопулоны Грекияның тұңғыш әйел президенті етіп сайлады. 2023 жылдың маусымында консервативті «Жаңа демократия» партиясы парламенттік сайлауда жеңіске жетті, осымен Кириакос Мицотакис премьер-министр қызметін тағы төрт жылға атқаруға мүмкіндік алды.