Кіріспе
Мальтадағы мегалитикалық ғибадатхана кешені Ħaġar Qim (; "Тұрып тұрған / Құдайға сыйынған тастар") – Жерорта теңізіндегі Мальта аралында орналасқан мегалитикалық ғибадатхана кешені, ол Ġgantija кезеңімен (б.з.д. 3600–3200) датыланады. Мальтаның мегалитикалық ғибадатханалары Жер бетіндегі ең көне діни орындардың қатарында болып табылады және Дүниежүзілік мұралар комитеті оларды "бірегей сәулеттік шедеврлер" деп сипаттады. 1992 жылы ЮНЕСКО Ħaġar Qim және тағы төрт мальттық мегалитикалық құрылысты Дүниежүзілік мұра ретінде таныды. 1946-1957 жылдары Лондон университетінің Археология институтының директоры және Тарихқа дейінгі Еуропа археологиясының профессоры В. Гордон Чайльд Ħaġar Qim-ге сапар шекті. Ол: "Мен Жерорта теңізінің айналасындағы Месопотамиядан Египетке, Грекия мен Швейцарияға дейінгі тарихқа дейінгі қираған орындарды араладым, бірақ осы сияқты көне жерді ешқашан көрген емеспін" деп жазды. Ħaġar Qim-нің құрылысшылары ғибадатхананы салу үшін глобигерина әктасын пайдаланды. 2009 жылы қорғау шатырының құрылысы аяқталды.
Ħaġar Qim (; "Standing/Worshipping Stones") is a megalithic temple complex found on the Mediterranean island of Malta, dating from the Ġgantija phase (3600–3200 BC). The Megalithic Temples of Malta are among the most ancient religious sites on Earth, described by the World Heritage Sites committee as "unique architectural masterpieces." In 1992 UNESCO recognized Ħaġar Qim and four other Maltese megalithic structures as World Heritage Sites. V. Gordon Childe, Professor of Prehistoric European Archeology and director of the Institute of Archaeology in the University of London from 1946 1957 visited Ħaġar Qim. He wrote, "I have been visiting the prehistoric ruins all round the Mediterranean, from Mesopotamia to Egypt, Greece and Switzerland, but I have nowhere seen a place as old as this one." Ħaġar Qim's builders used globigerina limestone in the temple's construction. In 2009 work was completed on a protective tent.
Шолу
Хаджар-Ким мегалитикалық кешені Мальта аралының оңтүстік жиегінде, жұмсақ глобигерина әктасымен жабылған қыратта орналасқан. Глобигерина әктасы – Мальтадағы екінші ең көне тау жынысы, ол аралдардың ауданының шамамен 70% -ын құрайды. Салушылар осы тасты ғибадатхана архитектурасының барлық бөлігінде пайдаланған. Аралдағы барлық ашық тау жыныстары геологиялық уақыттың олигоцен және миоцен кезеңдерінде қалыптасқан. Ғибадатхананың фасады трилитон кіреберісімен, сыртқы отырық және орфостаттармен ерекшеленеді. Онда кең алаңы бар, оның ортасынан ғибараттың ортасымен өтетін жол бар, ол өзгертілген Мальта мегалиттік дизайнын ұстанады. Ғибадатхана архитектурасының ерекшеліктері құнарлылық ритуалдарымен, денелі мүсіндер мен скульптуралармен, сондай-ақ күнге қатысты бағыттармен және фалликалық деп есептелетін мегалитпен байланысты болуы мүмкін. Құрбандық алаңының ойыс беті жануарларды құрбан ету үшін қолданылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, кешеннің ортасындағы жабық есіктер оракулдардың қолдануына нұсқауы мүмкін деген болжам бар. Қазба жұмыстары кезінде әшекейленген керамика да табылды. Оның ең жақсы мысалдары Ұлттық археология мұражайында көруге болады. Көптеген құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектері табылған. Хаджар-Ким кешені үш кезеңде салынған деп есептеледі: біріншісі – «Ескі ғибадатхананың» солтүстік апсидасы, одан кейін «Жаңа ғибадатхана», соңында – бүкіл құрылыстың аяқталуы. Ғибадатханадан бірнеше жүз метр қашықтықта Ұлы магистр Мартин де Редин салған он үш қарауыл мұнарасының бірі – Хамрия мұнарасы орналасқан. Мальтаның 1924–1927 жылдардағы губернаторы генерал сэр Уолтер Конгревке арналған ескерткіш жақын жерде орналасқан. Қренді ауылы ғибадатхана кешенінен оңтүстік-батысқа қарай екі шақырым жерде жатыр.
Ғибадатхана кешені
Хаджар-Ким кешені негізгі ғибадатханадан және оның қасындағы үш мегалитикалық құрылыстан тұрады. Негізгі ғибадатхана б.з.д. 3600-3200 жылдар аралығында салынған; алайда, солтүстік бөлгісі едәуір көне. Сыртқы кіреберіс ішкі өткел ретінде қызмет етеді және алты үлкен бөлмені байланыстырады. Оң жақ апсида тік тақталардың ішке қарай құлауын болдырмау үшін арка түрінде салынған. Ірі тік блоктардан тұрғызылған сыртқы қабырға ішке қарай иіліп, өте мықты құрылысты құрайды. Бұл кіреберіс және алғашқы аула Мальта мегалитикалық үлгісіне сай келеді, бірақ құрылыс барысында бұл жоба айтарлықтай өзгертілді. Солтүстік-батыс апсида төрт жеке қоршаумен алмастырылды. Хаджар-Ким Мнайдра, Тарксиен және Ġgantija ғибадатхана кешендерімен негізгі архитектуралық ерекшеліктерін бөліседі. Негізгі пішіні алдыңғы аула мен қасбет, сопақша келген кең бөлмелер, жартылай дөңгелек ойыстар және бөлмелерді байланыстыратын орталық өткелді қамтиды. Бұл құрылым әдетте "үш жапырақты" деп аталады. Сонымен қатар, ғибадатхана пішіні ішіндегі қасиетті мүсіндерге белгілі бір дәрежеде ұқсас болуы мүмкін деген болжам бар.
Ғибадатхананың ауласы
Сыртқы қабырғаның алдындағы кең аумақ үлкен, дөңгелек келген тақталармен төселген. Бұл берік еден, бір кездері қабырғалардың немесе бірнеше бөлмелердің құрамына кірген ірі тас блоктарымен толы. Төселген тастардың бірі тесілген, және бұл бұрын ошақ қызметін атқарғаны болжанып отыр. Хаджар-Ким ауласы Мнайдраның оңтүстік ғибадатханасының ауласымен көптеген ұқсастықтарды бөліседі. Бұл кешенді сол кезде аралдарда көптеп кездесетін жабайы жануарлардан қорғау мақсатымен жасалғаны айтылады. Бұл сонымен қатар ғибадатханаларды қасиетті кеңістіктер ретінде бөліп көрсетті. Хаджар-Ким қасбетінде мальтиялық мегалиттік сәулетте қолданылған ең үлкен тас орналасқан, ол 57 тонна салмаққа ие. Эрозия сыртқы оңтүстік қабырғаға әсер еткен, онда ортостаттар теңіз желдерінің әсеріне ұшыраған. Мыңжылдықтар бойы ғибадатхана ауа райының күшті әсеріне ұшырап, беткі қабаты қабыршақталып тозған.
Солтүстік ғибадатхана
Солтүстік ғибадатхана – Хаджар-Кимнің ең көне бөлігі. Төменгі қабаттардан өзгеше, ең жоғарғы деңгейдегі төсеме құрбандық оттарының іздерін қалдырмаған. Тас беттерін жылтырату әдістерінің айырмашылығына байланысты, ғалымдар үш қабатты төсеме Хаджар-Ким құрылысындағы үш маңызды өзгерісті көрсетеді деген болжам жасады. Солтүстік ғибадатхананың қабырғаларымен және құрылыстың басқа бөліктерімен қатар, әртүрлі өлшемдегі тас шарлар табылған. Олар мегалиттерді тасымалдауға қолданылған роликтер болған деп есептеледі. Қазба жұмыстары мегалиттердің астынан осындай роликтердің көмілгенін көрсетті, бұл олардың берік негізге ие екенін растады.
Әйелдер бөлмесі
Солтүстік ғибадатхананың бірінші ойысында дөңгелек тас бағана және тік бұрышты тақта орналасқан. Тақтаның үстінде шар тәрізді қуыстар бар, олар кішкентай құрбандық ішетін құмыраларды тіреу үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Қазба жұмыстарынан табылған құмыралардың ерекшелігі – олардың сопақ пішінді негіздері, олар тақтаға қойылғанда тік тұруға бейімделген. Бұл ойыстың бұрынғы тік блоктарының қалдықтары бүгінге дейін көрініп тұр. Осы бөлменің оң жағында "пікір тесігі" деп аталатын акустикалық тесігі бар тағы бір ойыс бар. Дыбыс негізгі бөлмеден ойысқа және керісінше өтетін. Тесік жазғы күн тоғысымен де байланыстырылған. Бөлменің оң жағында, мүмкін, отыруға арналған көлденең тақта орналасқан.
Негізгі ғибадатхана
Ғибадатхана кіреберісінен кейін ұзын және кең овалды алаң орналасқан, оның қабырғалары үлкен тақталармен қаланған, бастапқыда тас қатарларымен жабылған. Сол жақ апсиданың сол жағында биік трилитондық құрбандық тасы, оң жағында тағы екеуі және кішкентай бөлмеде біреуі орналасқан. Одан әрі, дөңгелектелген және көтеріңкі жиектері бар ерекше пішінді тас құрбандық тастарымен шектеліп тұрған қосымша бөлме бар. Бір құрбандық тасының ізінде бірінің үстіне бірі орналасқан екі эллипстік тесік салынған. Қоршаудың кіреберісі жақсы төселген және тік қойылған тақталармен әдемілеп шектеліп тұр. Мальтадағы басқа да ғибадатханаларда кездесетін "арқан тесіктеріне" ұқсас, ең жоғарғы нүктесінде біріккен екі конус тәрізді ойыстар табалдырық қызметін атқарады. Кіреберістің сол жағында ауыр тақталардан жасалған ниша орналасқан, ал оң жағындағы бөлмеде бір тас блоктан тұрғызылған және оттың әсерінен күйген құрбандық тасы бар. Тарксиен ғибадатханаларымен салыстырғанда, онда құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектері мен рәсімдік түрде сындырылған керамикалық бұйымдар болған деп есептеледі.
Суару орны
Іл Миска – ғибадатхана кешенінің жанындағы төбенің үстіндегі жартастың жазық аймағы. Онда жеті қоңырау пішіндес су жинағыш бар, олардың бесеуі орташа жауыннан кейін суды сақтап тұрады. Суы тартылып қалған екі ұңғыма ең тереңі және жер асты каналдары арқылы біріктірілген. Жартастың бетіне қазылған су арналары жаңбыр суын әрбір ұңғымаға бөліп жеткізеді, ал әрбір ұңғымадағы су деңгейі жақын орналасқан ұңғымаға қатысты сақталады. Хаджар-Ким алғаш рет 1839 жылы Генри Буверидің басшылығымен, Корольдік инженерлердің Дж. Г. Вэнсі арқылы мемлекеттік қаражат есебінен зерттелді. Екі айдың ішінде ол ғимараттардың жоспарын жасап, Валлеттаға тас құрбандық алатын жерді, әсемделген тақтайшаны және жеті тас мүсіншілікті жіберді, олар қазір Валлетта мұражайында қойылған. Оның қазба жұмыстары туралы есеп 1842 жылы жарияланды. 1885 жылы А. А. Каруана қосымша қазба жұмыстарын жүргізіп, Филипп Вассаллоның Қоғамдық жұмыстар департаменті салған егжей-тегжейлі жоспарлары, кескіндері және көріністері бар ұзақ баяндама жариялады. 1909 жылы Темистокл Замит пен Томас Эрик Пит тағы қазба жұмыстарын жүргізді. Темистокл Тарихқа дейінгі және Орта ғасырлық ғылымдардың бірінші халықаралық конгресі таңдаған Ғылыми кеңестің құрамына кірді. 1910 жылы Римдегі Британ мектебінің мүшелері айналасындағы егістік жерлерді мұқият іздестіріп, қираған орындарына нақты зерттеу жүргізді. Олар зақымдалған құрылымдардың бір бөлігін жөндеп, құмыра сынықтары, кремний құралдары, тас және саз бұйымдарынан тұратын бай коллекция жасады, ол қазір Валлетта мұражайында сақталады. Ғибадатхана 1925 жылы Ескіліктер тізіміне енгізілді. 1949 жылдың 17 қыркүйегінде төртбұрышты тастың астынан үш мүсін және одан да үлкен тас мүсіннің бірнеше бөліктері табылды. Хаджар-Ким мүсіндерімен ұқсас ерекшеліктері бар "Мальта Венерасы" 1950 жылдың 31 наурызында табылған. Ғибадатхананы қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдары бірнеше тастарды, соның ішінде қаптаманы нығайту немесе ауыстырудан басқа аз ғана жұмыс жасалды. Heritage Malta ғибадатханаларды одан әрі тозудан қорғау үшін жабық қоршаулар салды. Ғибадатхананың жанында, бастапқыда шағын мейрамхана болған жерде, келушілер орталығы салынды. Келушілер орталығында аудиовизуалды таныстырулар үшін зал және археология мұражайынан алынған артефакттар мен көшірмелерді, сондай-ақ интерактивті көрмелерді көрсететін көрме алаңы бар. Жаңа құрылыстар кейбір дау-дамайлардың ошағына айналды, себебі MEPA есебінде құрылыс Маглак карьерімен (Мнаджра маңында) шектелуі керек екені, ал Хаджар-Ким ғибадатханаларының жанында емес екені туралы хабарламалар сенімсіз болып шықты.