Кіріспе

Данвеган провинциялық паркі және тарихи Данвеган (/dʌ/n/'/v/eɪ/ɡ/ən/ dunVAYgən) – Альберта провинциясының паркі және тарихи орны. Олар Дунвеган қаласында, Бейбітшілік өзені мен 2-тас жолының қиылысында, Райкрофт пен Фэрвью арасында орналасқан. Бұл орын Альбертаның ең алғашқы тері саудасы және миссионерлік орталықтарының бірі болған. Алғашқы Дунвеган бекінісі орналасқан жер Канаданың ұлттық тарихи орны болып табылады. Ол 1805 жылы Арчибальд Норман МакЛеод салған және оның отбасының ата-бабаларының үйі – Данвеган қамалының атымен аталады. Тарихи кешенде келушілер орталығы және төрт тарихи ғимарат бар, оларды маусымдық түрде тарихи интерпретаторлар басқарады. Кемпинг 67 орыннан тұрады, электр желісімен жабдықталған, күндізгі демалыс аймағы және ойын алаңы бар. Данвеган провинциялық паркі Альберта парктері министрлігі (кемпинг) және Альберта мәдениеті министрлігі (тарихи орын) бірлесіп басқарады. Dunvegan West Wildland провинциялық паркі осы провинциялық парктен батысқа қарай Бейбітшілік өзенінің оңтүстік жағалауын бойлай созылады.

Табиғи орта

Дунвеган Бейбітшілік өзенінің солтүстік жағалауындағы жазық далада, өзеннің Альбертадағы ең оңтүстік нүктесіне дейін созылатын жерде орналасқан. Бейбітшілік өзені салыстырмалы түрде жаңа және әлі де қалыптасуда, оның жағалауларында үнемі болатын жер көшкіндері мен жағалау бойындағы құмдар осыны көрсетеді. Бұл өзен шамамен 15 000 жыл бұрын соңғы мұз дәуіріндегі мұздықтар ерігеннен кейін пайда болды, нәтижесінде бүкіл Бейбітшілік өзені аймағын қамтыған алып көл құрылды. Көл, Маккензи бассейнінің бір бөлігі ретінде, шығысқа, содан кейін солтүстікке қарай ағып, Арктикалық мұхитқа құяды. Ғасырлар бойы мұздық көл тартылған сайын өзен деңгейі төмендеді. Көлдің жағалау сызықтарының іздерін Дунвеганға қарап тұрған кең жартастың солтүстік жағынан көруге болады. Соңында өзен бойында бірнеше жазықтықтар мен далалар пайда болды, оның ішінде Дунвеганға орналасуға қолайлы болған жер де бар еді. Бұл жазықтықтар құнарлы аллювийлік топыраққа толы болды, ол буыл өсімдіктерге толы және жануарларға мекен болды. Сэр Александр Маккензи 1793 жылы Тынық мұхитына жасаған танымал саяхатында осыны атап өтті. Мамыр айында болашақ Дунвеган орнынан өтіп бара жатып, ол былай деп жазды:

Табиғаттың ұлы сахнасында елдегі ағаштар мен жануарлар ұсына алатын барлық сән-салтанат бар: түрлі пішіндердегі шатырлы тораңғылар көріністі өзгертеді; ал олардың арасында зор құндыз бен бизон тобының көптігі көзді қуантады. Бүкіл ел көркем жасылға толы еді; гүлдейтін ағаштар жағымды күйге жетіп келе жатты, ал олардың тамырлары күннің шығып тұрған немесе батып бара жатқан сәулесін шағылыстырып, көрініске керемет әсемдік сыйлады, оны мен сөзбен жеткізе алмаймын.

Алғашқы халықтар

Маккензи және оның тоғыз саяхатшыдан тұратын тобы тері саудасының мүмкіндіктерін, сондай-ақ Тынық мұхитына жол іздеді. 1792-93 жылдардың қысында топ Бейбітшілік және Смоки өзендерінің қосылған жерінен жоғары орналасқан Форт-Форк бекінісінде тоқтады. Онда олар Бобер тайпасының өкілдерімен кездесіп, олардың мәдениеті және олардың қарсыластары – крилер туралы көп нәрсе білді. Боберлер (Дуннеза) – атапаскан (Дене) халқы, олар бір ғасырдан астам бұрын солтүстіктен бұл аймаққа келген. Соңғы кезде олар оңтүстік-шығыстан келген кри тайпаларының қарсылығына тап болды, олар өздері аң аулау және сауда мүмкіндіктерін іздеді. Маккензидің айтуынша, боберлер:

тамаша аңшылар, және олардың осы іскерлігі соншалық, оларды көбінесе өте әлсіз көрінеді. Олар шыққан Чипевиан тайпасынан гөрі зұлым және соғысқа бейім. Олар өзімшілдікке бой алдырмаған, керісінше, жомарт және кеңпейіл, сонымен қатар адалдығымен ерекшеленеді. Олар тыныш, жандануға толы, белсенді адамдар, өткір, терең қара көздері бар; олар оңай ашуланып кетсе де, оларды тез жұбата алады. Маккензи және кейінгі еуропалық-канадтық саяхатшылар боберлерді негізінен бейбітшіл деп санады. 1808 жылдан 1810 жылға дейін Данвеган бекінісінде болған Дэниел Хармонның пікірі осыған дәлел. Хармон өз естеліктерінде боберлерді "бейбіт және тыныш халық, және жер бетіндегі ең адал адамдар" деп сипаттады. 1840 жылдары саудагер Джон Маклин оларды былайша бейнеледі:

Чиппевиан тайпасынан кішкентайырақ, ал олардың сыртқы келбеті крилерге өте ұқсас. Олардың мейірімді, қонақжай және батыл екендігі айтылады, сонымен қатар олар шыншылдыққа берілгендігімен ерекшеленеді.

Қалпақ саудасы

1823 жылы Форт-Сент-Джонның жабылуы жоспарланған, көрінеу, Дунвеган қаласында «Beaver» саудасын сақтап қалу үшін, ал қарсыласы «Sikani» Хадсонның үмітінде сауда жасауға тиіс болды. Бұған наразы болған «Beaver» тобы саудагер Гай Хьюзді және оның төрт адамын Форт-Сент-Джонда өлтірді. Осы оқиғадан кейін Дунвеган да, Форт-Сент-Джон да жабылды. 1828 жылы Бейбітшілік өзені бойындағы жағдай тұрақталғаннан кейін Дунвеган қайта ашылды және сауда жалғасты. Көп ұзамай «Beaver» тайпаларына крилер, тіпті ирокездер де қосылды. Көктем және күз мезгілдерінде Бейбітшілік өзенінің кесіндісі, Стерджон көлі, Гранде-Прейри, Форт-Сент-Джон және Пус-Куп-Прейри сияқты алыс аймақтардан келіп, қайтарым сапарда әкелінетін тері мен етке айырбасталатын тауарларды жинау – бұл үлгі қалыптасты. Дунвеганда терілер тазартылып, ығыстырылып, қаптарға салынып, өзен арқылы Чипиуэн және Макмюррей форттарына жіберілетін. Одан әрі, Клервотер өзені бойымен шығысқа қарай, Метье Портажы арқылы және Черчилль өзені жүйесіне тасымалданды. Соңында ол Гудзон шығанағындағы Уэльс принці фортына жетіп, одан Лондонға (Англияға) жіберілді. Осы жылдар ішінде Дунвеган 40-тан астам адамнан, кейде әйелдерден тұратын бекетке айналды. Бас саудагермен бірге Компанияға міндетті «қызметшілер» де болды. Олардың көпшілігі шотландтықтар болғанымен, метистердің саны да артып келе жатты. Бұған қоса, Компания үшін аң аулау, тұзақ қою және жүк тасымалдау жұмыстарын істеу үшін бірнеше «еркін адамдар» шақырылды. Олардың көпшілігі метистер еді, бірақ кейбір крилер мен «Beaver» тайпалары да Компанияда форт аңшылары ретінде тікелей жұмыс істеді.

Бобёрдың қиын жағдайы

Аймақтағы аулау мен аң аулаудың көптігіне байланысты, терілі жануарлардың саны азайып кетті. Бұл 1840 жылдардағы жергілікті қауымдарға зор қиындықтар әкелді. 1842 жылы бас саудагер Фрэнсис Бутчер осы күнделікке мынадай жазбаларды енгізді:

8 ақпан – Гранд Орейль және бір жігіт келді, біріншісі соншалықты әлсіз болғандықтан, оны танымай келдік, ол отбасын Кассе ұлымен бірге қалдырды, олардың үйі «Шегірдің тобы» деген жерден ғана алыс еді, себебі олардың қамалға келуге күші жетпеді. 10 ақпан күні түстен кейін кедей, ашкөз адам (Ракетттің күйеу баласы) әлсізденіп, тек тері мен сүйек қалған күйі қамалға жетіп, он екі адамнан тұратын отбасын төбелерден жоғары қалдырғанын, қамалға жете алмай қалғанын айтты. Олардың екеуі қаза тапқан. Сондықтан біз оларды шақырттық. Олардың сыртқы түрін сипаттау мүмкін емес, себебі мұндай қайғы-қасірет көбінесе кездеспейді. 15 ақпан – Шошқа жегіштің ұлы (Сент-Джон) аштықтан зардап шегіп келді, соңынан әйелі мен баласы келді. Олар Ескі Шошқа жегішті, оның екінші ұлын және Бон Виудің ұлын отбасыларымен бірге үш күн бұрын қозғала алмай қалдырды. 16 ақпан – Күн батқаннан кейін келген Ренардтың екінші ұлы аштықтан өліп бара жатыр, оның сыртқы түрі оның аштығын көрсетеді, ол Ламалайдың ұлы мен қайтыс болған Канаданың әйелі мен отбасының осы жерден аз ғана қашықтықта екенін, бірақ олардың әлсіздігінен оны қуалап жете алмағанын айтты. Аштыққа ақ нәсілділердің әкелген аурулары да қосылды. 19 ғасыр бойы тұмау, шешек, қызылша, жұқпалы жедел жөтел, қызыл қызылша және туберкулез сияқты эпидемиялар болды, олардың салдарынан сансыз адам қаза тапты. Мұндай ауру мен аштыққа байланысты, 19 ғасырдың соңында еуропалық-канадтық саяхатшылар бобрды өліп бара жатқан халық деп санағандары таңқаларлық емес. Дегенмен, олар аман қалды, көптегендері Британдық Колумбияға батысқа қарай көшіп кетті. 1918-1919 жылдардағы халықаралық испан тұмауы эпидемиясынан қиындық көргенімен, олардың саны кейінгі жылдары тұрақты түрде өсті, бірақ көптегендері басқа алғашқы халықтармен некелесіп кетті.

Миссионерлер

XIX ғасырдың соңында сауда бекеті маңында шіркеулер құрған англикандық және рим-католик миссионерлері Данвеган маңындағы бобрларға ерекше көңіл бөлді. Бұл аймаққа алғаш рет 1841 жылы методист миссионері Джеймс Эванс келген, бірақ ол тұрақтап қалмады. 1867 жылы облат миссионері, әке Кристоф Тиссие сауда бекетінің шығысында Сент-Карл миссиясын құрды. Тиссиедің хаттары сол кезде Солтүстік-Батыстағы шет аймақтарына барған көптеген облат дін қызметкерлерінің дене және рухани қиындықтарын көрсетеді. Ол 1880-ші жылдардың ортасына дейін қалды, сосын оның орнына бірнеше дін қызметкерлері, негізінен әке Эмиль Груард келді. Оның басшылығымен миссия жаңадан жөнделді, жаңа шіркеу ғимараты мен пасторлық үй салынды. Бұл ғимараттар қазір қайта қалпына келтірілген және тарихи Данвеганның маңызды бөлігі болып табылады. 1880 жылы англикандықтар сауда бекетінің батыс жағында миссия құрды. Бірінші англикан миссионері Томас Баннның орнын Джон Гоф Брик басты, ал 1886 жылы Альфред Кэмпбелл Гарриоч келді. Оның "А Hatchet Mark In Duplicate" атты естеліктері Данвеган және солтүстік-батыстағы өмірге сирек көрініс сыйлайды. Гарриох 1891 жылға дейін әйелі Агнеспен бірге тұрды. Сент-Сэвиор миссиясының ешқандай құрылымдық қалдықтары жоқ болғанымен, бұл жерде ол әкелген Манитоба шамшасының бірнеше даналары және Гарриохтардың кішкентай қызы Каролинаның қабірі сақталған.

Кейінгі тері саудасы

Гарриохтың кетуі, ішінара, Дунвеган маңындағы тері саудасының төмендеуімен жеделдетілді. Облат миссионері Джозеф ЛеТресте 1903 жылға дейін қалса да, Сент-Карлз миссиясына келушілер саны азайып бара жатты. Тері саудасының құлдырауы 1880 жылдары басталды, дәл сол кезде Дунвеган Бейбітшілік өзені сауда округінің бас кеңсесі болып тағайындалды, ол Форт-Сент-Джон, Хадсонның Үміті, Форт-Вермильон, Батл-Ривер, Бейбітшілік өзені және Кіші Құл көліне қызмет көрсетті. Солтүстік-Батыс компаниясының бұрынғы орнының шығысында тері кеңсесі, екі үлкен қойма және Фактор үйі салынды. 1878 жылы салынған Фактор үйі Альбертаның солтүстігіндегі ең көне сақталған тұрғын үй және тарихи Дунвеганның маңызды ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Алайда, 1878 жылы Гудзон шығанағы компаниясы Атхабаска және Маккензи өзендеріне көбірек ресурстар жұмсауға шешім қабылдады, ал терілер Атхабаска арқылы Эдмонтон фортына тасымалданды. Алдыңғы он жыл ішінде Елмор ағайындары, Уильям Каст, Дэн Кэри және Генри Фуллер "Он екі футтық" Дэвис сияқты тәуелсіз саудагерлердің Бейбітшілік аймағындағы бәсекелестігі күшті болды, олар Дунвеганның қарсы жағында сауда бекетін құрды.

8-ші шарт және оның салдары

1899 жылы 8-ші шарт қазіргі Альбертаның солтүстігіндегі алғашқы ұлттармен келісілді. Ата-тегінде аборигендердің қандай да бір белгісі бар барлық адамдарға келісімге балама ретінде жартылай тектілік купондары (scrip) ұсынылды. Бұл Клондайк алтын асығы кезінде болды, сол кезде Доминион үкіметі осы аймаққа қоныс аударушылардың көптеп келетініне сенімді болды. Келісімдерге қол қою және одан кейінгі қосылулар үкіметке Бейбітшілік өзені аймағында ауыл шаруашылығына негізделген қоныстарды дамытуға мүмкіндік берді, ал кейбір жерлер келісімді таңдаған аборигендер үшін резерваттар ретінде қалды. 1905 жылы Дунвгеанның солтүстігінде ірі сусар қорығы бөлінді. Алайда, теміржолдың болмауына байланысты аймақтың кең ауқымды қоныстануы кейінгі уақытқа шегерілді. 1909 жылы Альберта үкіметі Бейбітшілік өзені аймағына теміржол желілерін салу үшін ірі теміржол компанияларына тиімді облигациялық кепілдіктер бергенде бірнеше жоба жарияланды. Осының нәтижесінде Грауардта Доминион жер кеңсесі ашылды, участақтар мен төрттен бір бөліктерге бөлінді және жаңа жерлерді игеру басталды.

Данвеган қалаларының жері

1915 жылы Бейбітшілік өзеніне жеткен темір жол – Джон Дункан Макартурға тиесілі Эдмонтон, Дунвеган және Британдық Колумбия темір жолы болды. Бастапқы жоспар бойынша, бұл желі Дунвеган арқылы Бейбітшілік өзенін кесіп өтуі керек еді. Сондықтан бірнеше кәсіпкерлер ескі тері саудасы орнының маңында, тіпті төбелер мен одан да алыс аймақтарда қала салу үшін жер сатып алды. Темір жол осы жерден өтеді деген сеніммен көптеген инвесторлар қала аумақтарындағы жер телімдерін сатып алып, Дунвеганның мегаполиске айналатынына көз жеткізді. Бірақ Дунвеганда Бейбітшілік өзенінің биік, кең және тік жағалауларынан көпір салудың іс жүзінде мүмкін емес екенін түсінген Макартур, жолын Уатинодан Спирит өзеніне қарай жылжытты. Оның мақсаты – әрі қарай Британдық Колумбия шекарасына және одан да алысқа жету болатын. 1919 жылы тағы бір темір жол Бейбіт өзенін кесіп өтті. Дунвеган қалалары құрылмай қалды, алайда көптеген инвесторлар осы аймақтағы бөлінген жер телімдерін соңғы уақыттарға дейін сақтап келді, тіпті кейбіреулері төбелерде де жерлерін ұстады.

Базар бақшалары

Қалалық жерлер тоқтап, тері саудасы дерлік жойылғаннан кейін, Хадсон шығанағы компаниясының сауда бекеті, енді сауда дүкені болғандықтан, 1918 жылы жабылды. Бірақ бұл орынның коммерциялық өнімділігінің соңы емес еді. 1909 жылы провинциялық үкімет паром орнатты, ол көп ұзамай Солтүстік және Оңтүстік Бейбітшілік өзені аймағы арасындағы маңызды байланысқа айналды, ал Альберта тас жолы №1 (кейін №2) сол жерден өтті. 1912 жылы тас жолға Доминион телеграф кеңсесі қосылды. 1921 жылы Фактор үйін Роберт пен Лили Питерс басып алды, сонымен қатар Хадсон шығанағы компаниясына тиесілі оның маңындағы 32 акр жерді сатып алды. Олар балаларымен бірге 1943 жылға дейін осы жерде тұрды. Фактор үйі олардың тұрғын үйі ғана емес, сонымен қатар азық-түлік дүкені, жанармай құю станциясы, пошта бөлімі және телефон станциясы ретінде де қызмет етті. Миссиялық жер паром операторларының үйі мен жөндеу шеберханасы болды, ал шіркеу жалпы дүкенге айналды. Питерстер сондай-ақ үлкен бақша шаруашылығымен айналысып, көптеген жеміс-жидек пен көкөніс өсірді. Ауыл шаруашылығының өнімділігі 1800 жылдардың басынан бері Дунвеганның айрықша ерекшелігі болды, және осы себепті үкімет Бейбітшілік өзені аймағының егін шаруашылығына өте қолайлы екенін сезінді. Бұл туралы 1946 жылы Рыкрофттан Майк Марусиак білді, ол Питерстердің мүлігін базар бақшасын құру мақсатымен сатып алды. Уақыт өте келе, бұл Солтүстік-Батыс Альбертадағы ең өнімді базар бақшасына айналды, жүгері, қияр, басқа көкөністер мен әртүрлі жемістер, әсіресе клубника мен қарбызбен әйгілі болды.

Данвеган тарихи орны

Осы уақыт аралығында Сент-Чарльз миссиясы мен пасторханасы орналасқан жер Рим-католик Аттабаска епархиясының меншігінде болды. Бұл жерде жиі пикниктер өткізілетін, ал Колумб салт аттыларының Фэрвью бөлімшесі шіркеу ғимараттарына күтім жасап, кейін шіркеуді мұражайға айналдырды. 1956 жылы олар провинциялық үкіметті жердің бір бөлігін провинциялық саябақ ретінде сатып алуға көндірді. Үкімет содан кейін ғимараттарды қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Батыстағы аймақ, ескі Сент-Сәуесқой миссиясы орны, қазір "Көлтерек" деп аталады, англикандықтардың арасында танымал пикник орны болды. Ақырында ол Фэрвью муниципалды округінің күтіміндегі муниципалды саябаққа айналды. 1960 жылы провинциялық үкімет паромды үлкен аспалы көпірмен алмастырды. 1978 жылы Фактордың үйі провинциялық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1984 жылы үкімет ғимаратты және оның төңірегіндегі жерді сатып алды, оған Сент-Чарльз миссиясы мен пасторханасы кірді. Шығыстағы жер провинциялық кемпингке айналдырылды. 1994 жылы келушілерді қарсы алу орталығы ашылды, онда жаз айларында саяхатшылар келуге шақырылды. Орталық келушілерге қызмет көрсетуді жалғастыруда және Мәдениет департаменті Форт-Дунвеган тарихи қоғамымен тығыз байланыста басқарады.