Кіріспе

Пәкістан тарихының бір қыры

Қазіргі Пәкістанның Гандара қабір мәдениеті «прототарихи қабірлер» арқылы танымал, олар негізінен Сват өзенінің ортаңғы аңғарында тараған және Сват протохисториялық қабірлер кешені деп аталды. Бұл аймақта б.з.д. 1200–800 жылдар аралығында дауырланған. Пәкістанға итальяндық археологиялық миссиясы (MAIP) б.з.д. 800 жылдан кейін осы ерекшеліктерімен жерлеулердің жоқ екенін айтады. Мұхаммед Захир сияқты пакистандық ғалымдардың жақындағы зерттеулері бұл прототарихи қабірлердің географиясы әлдеқайда кеңейгенін және б.з.д. 8 ғасырдан бастап тарихи кезеңге дейін сақталғанын көрсетеді. Негізгі аймақ Сват өзенінің ағысының орталығында орналасқан және Дир, Кунар, Читрал және Пешавар аңғарларына дейін кеңейген. Прототарихи қабірлер Пәкістанның солтүстік, орталық және оңтүстік Хайбер-Пактунхва провинциясында, сондай-ақ солтүстік-батыс тайпалық аймақтарда, оның ішінде Гилгит-Балтистан провинциясында, Таксила және Пәнджабтағы Тұз жотасында, Үндістанның Кашмир, Ладакх және Уттаракханд аймақтарында да кездеседі. Бұл қабір мәдениеті үнді-арийлік көші-қонның белгісі ретінде қарастырылған, бірақ жергілікті мәдени байланыспен де түсіндіріледі. Ежелгі ДНК талдауына негізделген бағалаулар, ортаңғы Сват аңғарының тұрғындарының ата-бабалары б.з.д. 1900–1500 жылдар аралығында далалық тұқымдастығы бар Ішкі Азия тау дәлізінен келген халықпен араласқанын көрсетеді.

Орналасуы және сипаттамалары

Б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңына қарай солтүстік Гандарада (Сват өзенінің ортаңғы аңғары) ірі зираттар пайда болды, онда негізінен жерлеулер кездеседі (б.з.д. 1200–900 жж.). Бұрынғы ғалымдар бұл кезеңді «Гандара қабір мәдениеті» деп атады, осы кезде темір технологиясы енгізілді. Бұл зираттардың типі солтүстік-батысқа қарай Читралға, Сингур аймағына тарады, мұнда б.з.б. 8 ғасыр мен 17 ғасыр аралығындағы прототарихи қабірлермен ұқсас жерлеу дәстүрлері сақталған. Суат және Дир өзендерінің жағалауларында, Читралда және Пешавар аңғарында тұрақты жерлеу дәстүрі, керамикалық бұйымдар мен осыған ұқсас заттармен кездеседі. Қарапайым терракотадан жасалған мүсіндер керамикамен бірге жерленген, ал басқа заттар қарапайым нүктелі өрнектермен безендірілген. Табылған жерлерді қайта қарау нәтижесінде, бұл «Гандара қабір мәдениеті» нақты мәдениет емес, кең географиялық аймаққа тараған жерлеу дәстүрі болғандығы анықталды. Сват және Дир, Бунер, Малаканд, Читрал аңғарларында, сондай-ақ оңтүстікке қарай Пешавар аңғарында осы дәстүрге жататын отыздан астам зират табылды. Оларда қабірлердің ішкі бөлігін тас плиталармен қаптаған, үстіне жапсарған үлкен, жалпақ таспен жабылған қуыстар кездеседі. Осыған байланысты елді мекендер де табылды, олар осы мәдениет туралы білімімізді арттырды. Көбінесе қабірлерде кремацияланған сүйектер сақталған антропоморфтық құмыралар кездеспейді, ал осы қабірлердегі ең көп таралған керамика – жылтыратылған сұр және жылтыратылған қызыл керамика, сондай-ақ адам терракоталық мүсіндері. Дегенмен, кейінгі қабірлер көбірек заттармен, оның ішінде жылқы сүйектерімен және жылқыға арналған жабдықтармен безендірілген, әлдеқайда күрделі.

Шығу тегі

Солтүстік Гандара, Сват өзенінің орталық аймағында, Гандхара қабірлер мәдениетінен бұрын, шамамен б.з.д. 1700–1400 жылдардағы Галегей IV кезеңіне жататын қара жылтыр керамикалық ыдыстар кездеседі. Удеграмдағы 34 қазба қабірлерде және жақын орналасқан Гогодхарада жүргізілген жаңа зерттеулер Гандхара қабірлер мәдениетінің екі жерлеу кезеңін анықтады: біріншісі б.з.д. 1400–1100 жылдар аралығында, екіншісі – б.з.д. 1000–800 жылдар аралығында, ал Гогодхарада аралық кезең б.з.д. 1200–900 жылдар аралығында болған. Гандхара қабірлер мәдениетінің ерте кезеңіне жеке жерлеулер тән, қабірлердің ішінде қола және қыш ыдыстар табылған. Орта кезеңде кремациялау (көмуден бұрын өртеу) ерекшеленеді, ал күлдер үлкен құмыраларға салынып, көбінесе адам бетінің суретімен безенілген. Бұл құмыралар көбінесе дөңгелек шұңқырларға қойылып, айналасына қола, алтын және қыш ыдыстармен қоршалған. Кейінгі кезеңде бірнеше жерлеулер және бөлшектерге бөлінген қалдықтар, сондай-ақ темір бұйымдар табылған, бұл Таксила және Чарсадда қалалық орталықтарының пайда болуымен бір мезгілде болған.

Үнді-арий көші-қоны

Жарқыратылған қара-сұр керамикалар БМАК-тың басқа да нысандарымен, мысалы Ауғанстандағы Дашлы, Тепе Хиссар және Турең Тепе сияқты жерлермен байланысты. Аско Парполаның сөзіне сәйкес, қара-қызыл керамиканың болуы Пәнджабтағы H зират мәдениетімен байланысты екенін көрсетеді. Парполаның пікірінше, денелерді жерлеу, киімді бекітуге қолданылған металл инелер және терракотадан жасалған әйел мүсіндері БМАК-та табылғандарына ұқсас. Шамамен 1400-1000 жж.б.д. Галегей V кезеңіне жатқан қабірлер Вахш және Бишкек аңғарларындағы қабірлермен байланысты болуы мүмкін. Парпола осы қабірлердің БМАК-тың солтүстік Бактрия бөлігінде б.з.д. 1700-1400 жылдар аралығында және Федорово-Андроново мәдениеті кезінде кездесетін дәстүрлердің жиынтығын көрсететінін қостырады. Үпиндр Сингхтің айтуынша, Гандара қабір мәдениеті Галегей үңгірлеріндегі V, VI және VII кезеңдердегі мәдениетке ұқсас. Раджеш Кочар бұл ерте Индо-Арий тілінде сөйлейтін халықтармен, сондай-ақ Бактрия-Маргиана аймағынан Үнді субконтинентіне жасаған Индо-Арийлердің қоныс аударуымен байланысты болуы мүмкін дейді. Кочардың сөзіне қарағанда, Индо-Арий мәдениеті Индо өркениетінің қалдықтарымен (ОКП, H зираты) және жергілікті элементтердің бірігуі нәтижесінде Веда өркениеті пайда болды.

Мәдени сабақтастық

Парпола Гандара қабір мәдениетінің «Бактрия мен Маргиананың қола дәуірі мәдениетімен мүлдем бірдей емес» екенін айтады. Тусаның пікірінше, Гандара қабір мәдениеті мен оның жаңа үлестері «алдыңғы кезеңнің мәдени дәстүрлерімен үйлеседі». Парполаның сөзіне қарағанда, Гандара мәдениетіне дейінгі ғасырларда, ерте Хараппа дәуірінде (шамамен б.з.д. 3200–2600 жылдары) қыш ыдыстар, мөрлер, мүсіншелер, әшекейлер және т.б. арқылы Үнді субконтиненті, Орталық Азия және Иран үстірті арасындағы қарқынды керуен саудасының болуына куәлік етеді. Туса жергілікті мәдени сабақтастықты қолдайтын Кеннедидің пікірінше, Гандара қабір мәдениетінің халқы неолиттік Мехргарх халқымен биологиялық байланыстарға ие болған. Бұл Тимаргарха мен Мехргархтың ежелгі тұрғындары арасындағы «биологиялық үздіксіздік» туралы нәрселерді көрсетеді. Бұл пікірге Елена Е. Кузьмина қарсы шығып, Орталық Азия халықтарының кейбір қалдықтарына ұқсас қалдықтарды атап көрсетеді. Антонини, Стакул және басқа ғалымдар бұл мәдениеттің Тәжікстанның Бишкек және Вахш мәдениеттерімен де байланысы жоқ екенін айтады. Дегенмен, Кузьмина археологиялық зерттеулер мен жеке мәдениеттерден табылған адам қалдықтары негізінде оған қарсы дәлелдер келтіреді.

Генетика

2018 жылы Нарасимхан және авторлар тобы Орталық және Оңтүстік Азиядан алынған 362 көне қаңқаның ДНК-сын талдады, соның ішінде Пәкістанның Сват аңғарындағы Темір дәуіріне жататын қабірлерден (б.з.д. 1200-1 жылдар аралығында Алиграма, Барикот, Буткара, Кателай, Лое Банр және Удеграмнан) алынған ДНК-ны зерттеді. Олардың пікірінше, "BMAC негізгі халқы кейінгі Оңтүстік Азиялықтардың генетикасына елеулі үлес қосқанына дәлел жоқ" және "Инд аймағымен байланысты халық Инд өркениеті мен Оңтүстік Азияның генетикалық тамырының ең маңызды көзі болып табылады". Сват аңғарындағы қабірлерден алынған ДНК талдауы "Орталық Азия даласының халқы мен Үндістанның ерте Веда мәдениеті арасындағы байланысқа" қосымша куәліктер береді деп олар мәлімдейді.