Кіріспе

Шотланд барондық стилі – 19 ғасырдың готикалық жаңғыруының бір түрі, ол Шотландияның тарихи архитектурасының орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басындағы формалары мен әшекейлерін қайта жаңғыртты. Шотландия қамалдарының еске түсіретін шотланд барондық стиліндегі ғимараттар конус тәрізді шатырлармен, турреттермен және махикуляциялары бар, көбінесе асимметриялық жоспармен әшекейленген күрделі шатыр сызықтарымен сипатталады. Романтизм мен көркемдік талғам кезінде танымал болған шотланд барондық архитектурасы 19 ғасыр Англиясының Якобеттік жаңғыруымен теңестірілді, сондай-ақ элитаның бекінілген тұрғын үй архитектурасының және Якоб дәуірінің архитектурасының кеш готикалық сыртқы түрін қайта жаңғыртты. Виктория дәуіріндегі шотланд барондық стилінің өкілдері Уильям Берн мен Дэвид Брайс болды. Шотландиядағы романтизм 19 ғасырдағы шотланд ұлттық ерекшелігімен бірге дамыды, ал осы стильде 19 ғасырдың Шотландиясындағы ең танымал елдік резиденциялары салынды, олардың ішінде Виктория патшайымының Балморал сарайы және Уолтер Скотттың Эбботсфорд резиденциялары бар. Ал қалалық ортада Эдинбургтағы Кокберн көшесі толығымен барондық стильде салынды. Барондық стильдегі ғимараттар әдетте тастан, яғни кеспе тас немесе қабырғалы тастан тұрғызылды. Роберт Уильям Биллингстің «Шотландияның барондық және шіркеулік ескерткіштері» еңбегінен кейін сәулет тарихшылары 16 ғасырдың соңында салынған барондық қамалдарға тән стильдік ерекшеліктерді шотланд барондық стилі деп анықтады, бұл жаңартылған стильдегі архитектура 1930 жылдарға дейін қолданылып келді. Шотланд барондық стилі Чарльз Ренни Маккинтоштің заманауи стиліндегі архитектурасына маңызды ықпал етті. Бұл стиль Ұлыбританияның ұлттық ерекшелігі болып саналды және Британ империясының барлық аймақтарындағы қоғамдық ғимараттар, елдік үйлер, резиденциялар мен декоративтік құрылыстар үшін кеңінен қолданылды. Шотландияның Ұлттық соғыс ескерткіші – барондық стильдегі соңғы маңызды ескерткіш, ол 1920 жылы Эдинбург қамалында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынды.

Қайта өрлеу және атауы

Шотланд барондық стилі шотланд барондығы, шотланд барондық немесе жай ғана барондық стиль деп те аталады. Бұл атау 19 ғасырда пайда болған, және Роберт Уильям Биллингстің 1852 жылы жарық көрген «Шотландияның барондық және шіркеулік ескерткіштері» атты кітабынан шыққан болуы мүмкін. Бұрын бұл стильдің атауы болмаған. Шотланд барондық стилінің жаңғыруы нәтижесінде салынған ғимараттар, ерте заманауи кезеңдегі түпнұсқа шотланд «барондық» қамалдарынан әлдеқайда көп.

Алдыңғылар

Шотландия барондық стилі Шотландия Ренессансы дәуіріндегі ғимараттарға негізделген. Шотландияда барондар салған элиталық резиденциялар стилі 16 ғасырда француз және Фландрия графтығы сәулетінің ықпалымен дамыды және шамамен 1660 жылға дейін қолданылды. Барондық стиль, сондай-ақ шотландтық Ренессанс стилі, ақырында 17 ғасырдың соңында Иниго Джонспен байланысты ағылшын стиліне жол берді. Готикалық сәулеттің қайта жаңғыруының алғашқы белгілері Шотландияда пайда болды. 1746 жылдан бастап салынған Инверарай қамалының жобасында Уильям Адам қатысты. Бұл үйлер көбінесе шотландтық барондық стилінің кейбір сыртқы элементтерін қамтитын дәстүрлі палладиандық стильде салынды. Уильям Адамның ұлдары Роберт және Джеймс әкесінің дәстүрін жалғастырып, Бервикширдегі Меллерстейн және Веддерберн, Шығыс Лотиандағы Сетон Хаусы сияқты үйлерді салды, бірақ ең айқын мысалы 1777 жылдан бастап Роберт қайта жаңартқан Айрширдегі Кулзеан қамалы болды. Үлкен терезелер жиі кездеседі. Терезелердің жеке шатырлары көбінесе шыңдармен және тістік қабырғалармен әшекейленген. Портиктер, портиктер және порт-кошерлерге көбінесе қамал стилі берілген. Үлкен үйлердегі порткуллис имитациясы кейде есік үстінен ілінетін, оның екі жағында геральдикалық жануарлар мен басқа да ортағасырлық сәулет мотивтері орналасқан. 19 ғасырдың басында стильді қабылдауға ықпал еткен маңызды тұлға – романист және ақын сэр Уолтер Скотттың Эбботтсфорд резиденциясы болды. 1816 жылдан бастап ол үшін қайта салынған бұл үй шотландтық барондық стилінің қайта жаңғыруы үшін үлгі болды. 16 және 17 ғасырлардағы үйлерден алынған жалпы элементтерге қамал қақпалары, қақпақтар, спиральді баспалдақтар, тік мұнаралар және махикуляциялар кірді. Шотландиядағы Оченкерн қаласына жақын Орчардтон қамалы 1880 жылдарға жататын тамаша мысал. Стильді таратуда Роберт Биллингстің (1813–1874) төрт томдық «Шотландия барондық және шіркеулік ескерткіштері» (1848–1852) еңбегі маңызды рөл атқарды. Ол Уильям Берн (1789–1870), Дэвид Брайс (1803–76), Далл Хаусы (1855) және Хелен мұнарасы (1848) сияқты сәулетшілер арқылы салыстырмалы түрде қарапайым тұрғын үйлерге қолданылды. Бальморал қамалын барондық сарай ретінде қайта жаңғырту және 1855–1858 жылдары Виктория патшайымының резиденциясы ретінде қабылдануы стильдің танымалдылығын арттырды. Бұл сәулет стилі көбінесе Абердин грамматикалық мектебі (1860 жыл шамасында) сияқты қоғамдық ғимараттар үшін қолданылды. Дегенмен, бұл стиль тек Шотландиямен шектелмеді және Готикалық жаңғыру сәулетінің бірігуі болды, бұл стильді Гораций Уолполл алғаш рет Строуберри Хилл үшін қолданды, сондай-ақ ежелгі шотланд қорғаныс мұнараларының элементтерін де қамтыды. 19 ғасырда жеке үйлерді кішкентай мұнаралармен салу модаға айналды. Мұндай ғимараттар «шотландтық барондық стилінде» деп аталды. Шындығында, мұндай сәулет мұнаралы үйлермен көп ортақ нәрсеге ие болмады, олар қорғаныс функцияларын сақтап, 19 ғасырдың жайлылық талаптарына қанағаттандырмады. Жаңғыру көбінесе стильді кейінгі заманның қажеттіліктері мен техникалық мүмкіндіктеріне бейімдеді. Ирландияда Йорк сәулет мектебінің жас ағылшын сәулетшісі Джордж Фаулер Джонс Белфаст қамалына ұқсас қызғылт құмтастан салынған 110 бөлмелі Оливер қаласын жобалады. Оливер қамалында стильдің барлық классикалық элементтері болды, соның ішінде қоршаулар, порт-кошер, қақпалы қақпалар, көптеген мұнаралар, жебелер, спиральді тас баспалдақтар және конустық шатырлар. Бұл сәулет түрі Британ империясының иелігінде кең таралды. Жаңа Зеландияда бұл стильді архитектор Роберт Лоусон қолдады, ол осы стильде жиі жобалады, әсіресе Дюнединдегі Ларнах қамалында. Жаңа Зеландиядағы басқа мысалдарға Франсис Петренің еңбектері жатады. Канадада Британдық Колумбиядағы Крейгдаррох қамалы 1890 жылы шотландтық көмір бароны Роберт Дансмуир үшін салынды. Торонтода Э. Дж. Леннокс әйгілі канадалық қаржыгер және өнеркәсіпші сэр Генри Пеллатт үшін готикалық жаңғыру стилінде Каса-Ломаны жобалады. Мұнда қамал-сарайлар мен мұнаралар, сондай-ақ заманауи сантехника және басқа да ыңғайлы жағдайлар бар. Канаданың тағы бір мысалы – Альбертадағы Банф ұлттық саябағындағы Банф Спрингс қонақ үйі. Бұл стильді империядан тыс жерлерде де, Қырымдағы Ялта қаласына жақын Воронцов сарайында көруге болады.

Құлдырау

Барондық стильдің танымалдылығы он тоғызыншы ғасырдың соңында ең жоғары деңгейге жетті, ал үлкен үйлер салу жиырмасыншы ғасырда маңыздылығын жоғалтты. Бірақ Базил Спенс жобалаған Брутон Плейс (1936) және Гриблох (1937–1939) сияқты жекелеген мысалдар бар, олар заманауи және барондық стильдердің элементтерін үйлестірді. 20-ғасырдың шотланд барондық қамалдары архитектуралық қиянат деп есептеледі. 20-ғасырдың басында көптеген демеушілер мен сәулетшілер арасында бұл стиль, готикалық жандару стилімен бірге, ұнамайтын стильге айналды.