Кіріспе

Мальдив Республикасының мемлекет басшысы

Мальдив Республикасының президенті – Мальдив Республикасының мемлекет басшысы және үкімет басшысы, сондай-ақ Мальдив Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы. Қазіргі президент – 2023 жылы 54,05% дауыспен сайланған Мохамед Муиззу, ол бұрынғы президент Ибрагим Мохамед Солихты жеңді.

Сұлтандық пен Бірінші республика

Мальдивтердің алғашқы жазбаша конституциясы 1932 жылы сұлтан Мұхаммед Шамсудин III тарапынан қабылданып, күшіне енді. Бұл конституция негізінен көп ғасырлар бойы сақталған әдет-ғұрыптарға, келісімдерге және басқа да дәстүрлі әкімшілік тәжірибелерге негізделген. Бұл конституция 1930 жылы Цейлонның сол кездегі губернаторы Бернард Бурдиллдің кеңесі бойынша жазылды. Одан көп ұзамай, 1934 жылы екінші конституция жазылып, күшіне енді. Сол жылы сұлтан Мұхаммед Шамсудин III өз конституциясын бұзғаны үшін тақтан алынды. Сұлтан Хасан Нураддин II билігі кезінде үшінші конституция жазылып, күшіне енді. 1940 жылдың 30 қаңтарында конституциялық жүйе қажетсіз деп танылып, жойылды, бірақ 1942 жылы қайтадан жаңартылды. (5-ші конституция) 1951 жылы тағы бір конституциялық өзгерістен кейін, 1953 жылы Мальдивтер республика деп жарияланды. Президент Мохамед Амин Диди билігі кезінде жаңа конституция (7-ші) күшіне енді. Бұл конституция тек 8 ай ғана сақталды, содан кейін республика жойылды және ел сұлтан Мұхаммед Фарид Диди билігімен қайтадан сұлтандыққа оралды. Бұл өзгеріс 1954 жылдың 7 наурызында күшіне енген тағы бір конституцияны енгізді. Одан кейін 1964 жылы 9-шы, ал 1967 жылы тағы бір конституция қабылданды.

Екінші республика

Екінші республика жарияланғаннан кейін жаңа президент Ибрагим Насыр 1968 жылғы 11 қарашада жаңа конституцияны бекітті. Бұл конституция 1970, 1972 және 1975 жылдары үш рет өзгертілді. Президент Маумун Абдул Гайюм билігі кезінде 1998 жылы 12-ші конституция енгізілді. Үкімет бұл өзгерістің мақсаты ел халқын достық, келісім және ынтымақтастыққа шақыру, жақсылықтар жасауға, бір-біріне құрметпен қарауға, әділ болуға, теңдік пен бауырластықта өмір сүруге ынталандыру екенін мәлімдеді. 2008 жылдың маусым айында "Арнайы Меджлис" деп аталған ассамблея жаңа конституцияны аяқтады. Ол президенттің 2008 жылғы 7 тамыздағы бекітуімен күшіне енді. Бұл конституция 2003 жылы басталған 4 жыл бойы дайындалды. 2003 жылғы Мальдивтегі азаматтық наразылықтар мен одан кейінгі оқиғалардан кейін президент Гайюм елде жаңа "заманауи, көп партиялық және демократиялық жүйе" құруға уәде берген болатын. Бұл жаңа конституция тәуелсіз комиссия басқаратын сот жүйесін, сайлауды қадағалау және жемқорлыққа қарсы күрес жүргізу үшін тәуелсіз комиссияларды қамтиды. Сонымен қатар, ол президентке берілген атқарушылық билікті шектеді және парламентті күшейтті. Басқа өзгерістердің қатарында, конституцияда "мұсылман емес адам Мальдив азаматы бола алмайды" делінген, нәтижесінде шамамен 3000 мальдив азаматынан (халықтың 0,85%) азаматтығы алынып тасталды.

Ерекшеліктері

Конституция кіріспеден, он төрт тараудан және үш қосымшадан тұрады. Әр тарау мен қосымша нақты бір мәселеге арналған. Келесіде тараулар мен қосымшалар тізімі және олардың мазмұны келтірілген.

Сайлаулар

Мальдивтердегі сайлау Мальдивтердегі сайлаулар мен сайлау қорытындылары туралы ақпарат береді. Мальдивтер ұлттық деңгейде мемлекет басшысын – президентті және заң шығарушы органы – парламентті сайлайды. Президент халықтың тікелей дауысымен бес жылдық мерзімге сайланады. Парламент (Меджлис) 88 мүшеден тұрады. Барлық мүшелер 88 бірмандатты сайлау округінен бес жылға тікелей сайланады.

Британдық әскери қатысу және Сувадивтің бөлінуі

1950 жылдардан бастап Мальдивтердегі саяси тарихқа аралдардағы британдық әскери присутствие зор ықпал етті. 1954 жылы солтандық қалпына келтіріліп, бұрынғы тәртіп сақталды. Екі жыл өткен соң Ұлыбритания соғыс кезіндегі RAF Ган әуежайын ең оңтүстіктегі Адду атолында қайта құруға рұқсат алды, онда жүздеген жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. Мальдивтер британдықтарға Ганға 100 жылға жалға берді, оған жылына 2000 фунт стерлинг төлеу міндеттемесі қойылды, сондай-ақ Хитаддудағы радио орналымдары үшін 440 000 шаршы метрді берді. Бұл британдық әскери рейстердің Алыс Шығыс пен Австралияға қатынайтын бағытында, 1956 жылы қолданыстан шығарылған Пәкістандағы RAF Маурипурдың орнына пайда болды. Алайда 1957 жылы жаңа премьер-министр Ибрагим Насир келісімді қайта қарауды талап етті, мақсаты жалға мерзімін қысқарту және жылдық төлемді арттыру болды, сонымен қатар кемелерге жаңа салық енгізілді. Бірақ 1959 жылы Насирге үш оңтүстік атолдағы сепаратистік қозғалыс қарсы шықты, олар Гандағы британдық присутствиеден экономикалық пайда көріп отырды. Бұл топ Мальдив үкіметімен байланысты үзді және президенті Абдулла Афиф және астанасы Хитадду болатын Біріккен Сувадив Республикасын құрды. Қысқа ғұмырлы мемлекеттің (1959–1963) халқы Хуваду, Адду және Фуа Мулаку аралында шашырап орналасқан 20 000 адамды құрады. Афиф Ұлыбританиядан қолдау мен мойындау сұрады. Бірақ 1961 жылы британдықтар Афифті қатыстырмай Мальдив аралдарымен келісімге келген соң, кішкентай мемлекетке көрсетілген ықылассыз қолдау тоқтатылды. Осы келісімнен кейін Сувадивтерге экономикалық эмбарго салынды. 1962 жылы Насир Маледен үкіметтік полициясымен бірге канонерлік кемелерді жіберіп, өзінің билігіне қарсы шыққандарды таратып жіберді. Бір жылдан кейін Сувадив Республикасы таратылды, ал Абдулла Афиф Сейшель аралдарына жер аударылды, ол 1993 жылы қайтыс болды. Темдеу арада, 1960 жылы Мальдивтер Ұлыбританияға Ган мен Хитадду нысандарын 30 жылға пайдалануға рұқсат берді, 1960-1965 жылдар аралығында Мальдивтердің экономикалық дамуы үшін 750 000 фунт стерлинг төленді. База 1976 жылы Гарольд Уилсонның лейбористік үкіметі бастаған «Суэц шығысынан» әскерлерді шығару аясында жабылды. Алыс Шығыстағы Корольдік әуе күштерінің операциялары, 1941–1945 жж. CF619. jpg RAF лагері, 1944 жылы Үнді мұхитында ұшатын қайықтар үшін база ретінде Адду атолында құрылған. Алыс Шығыстағы Корольдік әуе күштерінің операциялары, 1941–1945 жж. CF620. jpg RAF Short Sunderland, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Адду атолының лагунасында тоқтаған. Мальдив аралдарындағы Келайдағы шағын RAF лагерін қорғайтын рациондық қораптардан жасалған желден қорғайтын қоршау, ол Үнді мұхитында жұмыс істейтін ұшақ қайықтары үшін жанармай құю базасы ретінде қызмет етеді. Абдулла Афиф. png Абдулла Афиф, сепаратистік Біріккен Сувадив Республикасының (1959–1963) көшбасшысы. SuvadiveCOA. png Сепаратистік Біріккен Сувадив Республикасының елтаңбасы.

Тәуелсіздік

1965 жылы 26 шілдеде Мальдивтер Ұлыбританиямен жасалған келісім бойынша тәуелсіздік алды. Тәуелсіз монархия Мальдивтердің Ұлттар Достастығына (Комонвеллге) қосылудан бас тартты. Британ үкіметі Ган мен Хитадду базаларын пайдалану құқығын сақтап қалды. 1968 жылдың наурызында өткен жалпыұлттық референдумда мальдив халқы сұлтанатты жойып, республика құруды шешті, ол 1968 жылдың 11 қарашасында жарияланды. Ұлыбританияның колониялық саясатының жалғасы ретінде 1965 жылы 26 шілдеде Мальдивтердің қорғанысы және сыртқы істері жөніндегі Ұлыбританияның жауапкершілігін аяқтау туралы келісімге Ұлыбритания атынан премьер-министр Ибрагим Насир Раннабандейри Килегефан, ал Ұлыбританияның Мальдив аралдарына тағайындалған елшісі сэр Майкл Уокер қол қойды. Осылайша аралдар толыққанды саяси тәуелсіздікке ие болды, салтанатты шара Британдық жоғары комиссарының Коломбодағы резиденциясында өтті. Одан кейін сұлтандық тағы үш жыл Мұхаммед Фарид Диди басшылығымен жалғасты, ол өзін сұлтан емес, король деп жариялады. 1967 жылдың 15 қарашасында парламентте Мальдивтер конституциялық монархия болып қалуы керек пе, әлде республика болуы керек пе деген мәселе бойынша дауыс беру өтті. Парламенттің 44 депутатының 40-ы республика құруға дауыс берді. 1968 жылдың 15 наурызында өткен ұлттық референдумда қатысушылардың 81,23 пайызы республика құруды қолдады. 1968 жылдың 11 қарашасында республика жарияланды, осылайша 853 жылдық монархия аяқталды және оның орнына бұрынғы премьер-министр Ибрагим Насирдің президенттігімен республика құрылды. Корольдің нақты билігі шамалы болғандықтан, бұл тек сыртқы өзгеріс ретінде қарастырылды және үкімет құрылымында көп өзгерістерді қажет етпеді.

Насырдың төрағалығы

1968 жылдың қараша айында саяси аренада үстемдік құрып келген Ибрагим Насир басшылығымен Екінші Республика жарияланды. Жаңа Конституция бойынша Насир төрт жылдық президенттік мерзімге Мәжіліс (заң шығарушы орган) арқылы жасырын сайланды, ал оның кандидатурасы кейін референдумда бекітілді. Ол Ахмет Закиді жаңа премьер-министр етіп тағайындады. 1973 жылы Насир 1972 жылы өзгертілген Конституция бойынша екінші мерзімге сайланды, бұл президенттік өкілеттікті бес жылға ұзартты және сонымен қатар премьер-министрді Мәжіліс сайлауын қарастырды. 1975 жылдың наурыз айында жаңа сайланған премьер-министр Заки қан төгілмейін төңкеріс салдарынан тұтқындалып, шалқары аралға жер аударылды. Көрермендер Закидің тым танымал болып бара жатқанын және осылайша Насир фракциясына қауіп төндіріп отырғанын айтты. 1970 жылдары Мальдивтер экономикасы Шри-Ланка нарығындағы Мальдивтердің негізгі экспорттық тауары – кептірілген балықтың құлдырауынан кейін қиындыққа тап болды. 1975 жылы британдықтардың Гандағы әуежайын жабу туралы шешімі проблемаларды одан әрі ушықтырды. 1976 жылдың наурыз айында Ганнан эвакуация жасалғаннан кейін коммерциялық құлдырау орын алды. Осының салдарынан Насир үкіметінің беделі төмендеді. 1978 жылы Насир Сингапурға қашып кеткенде Мальдивтердегі 20 жылдық авторитарлық билік кенеттен аяқталды. Кейінгі тергеулер оның мемлекеттік қазынадан миллиондаған доллар ұрлап кеткенін көрсетті. Алайда, бұл туралы нақты дәлелдер табылмады, сондықтан бұл жаңа үкіметтің азаматтар арасында қолдау табу үшін жасаған үгіт-насихат әрекеті деп саналды. Насир ұзақ уақыт оқшауланған және беймәлім Мальдивтерді жаңғыртуға және оларды әлемнің қалған бөлігімен байланыстыруға, соның ішінде алғашқы халықаралық әуежайды (Мале Халықаралық Әуежайы, 1966) салуға және Мальдивтерді Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылдауға үлкен үлес қосты. Ол балық шаруашылығын механикаландырылған кемелермен жаңғырту және туризм индустриясын дамыту арқылы мемлекеттің негізін қалады – бүгінгі Мальдив экономикасының екі негізгі драйвері. Ол көптеген басқа да жақсартулармен де танымал болды, мысалы, мемлекеттік мектептерде ағылшын тіліндегі заманауи оқу бағдарламасын енгізу және 1964 жылы Мальдив әйелдеріне дауыс беру құқығын беру. Ол елге теледидар мен радио әкелді, сондай-ақ бүкіл ел бойынша радио сигналдарын тарату үшін «Телевизия Мальдивтер» және «Радио Мальдивтер» құрды. Ол Маледен тыс аралдарда тұратын адамдарға салынатын салықты – Вааруді жойды. Мальдивтерде туризм 1970 жылдардың басында дамуын бастады. Мальдивтердегі алғашқы курорт – «Курумба Мальдивтер» болды, ол 1972 жылдың 3 қазанында алғашқы қонақтарын қабылдады. Алғашқы нақты халық санауы 1977 жылдың желтоқсан айында өтті, нәтижесінде Мальдивтерде 142 832 адам тұратыны анықталды. Насир биліктен кеткен кезде Мальдивтер қарыздан босады және 40-тан астам кемесі бар ұлттық теңіз жүзу компаниясы ұлттық мақтанышқа айналды. Насир қарсыластарына қатысты авторитарлық әдістері және Адду аралдарының көтерілісін темір қолмен басуы, олар британдықтармен жақын байланысы бар, қысқа ғұмырлы оқшауланған үкімет – «Біріккен Сувадиве Республикасы» құрғандары үшін сынға ілікті. Насирдің 1976 жылы жергілікті Таана жазуының орнына латын әліпбиін (Мале Латині) асығыс енгізуі – жергілікті әкімшілікте телеграф машиналарын пайдалануға мүмкіндік беру үшін жасалған бұл әрекет кеңінен сынға түсті. Мальдивтердегі АҚШ антропологы Кларенс Малони «Дхивехи Латинінің» сәйкессіздіктеріне наразылық білдірді, ол Мальдив тіліндегі бұрынғы лингвистикалық зерттеулерді ескермеді және қазіргі стандартты Индик транслитерациясын ұстанбады. Кларенс Малони. Мальдив аралдарының халқы. Романизация кезінде әрбір аралдың лауазымды тұлғалары тек бір жазу түрін пайдалануға міндеттелді және олар бірден сауатсыз болып қалды. 1978 жылы билікті қолға алғаннан кейін президент Гаюм Тана жазуын қайта орнатқанда, шенеуніктер демалды. Алайда, Мале Латині кеңінен қолданылуда.

Маумунның төрағалығы

Ибрагим Насирдің екінші өкілеттігі аяқталып бара жатқанда, ол қайта сайлануға түспеуді шешті және 1978 жылдың маусымында Мәжліске президенттікке кандидатты ұсыну жөнінде тапсырма берді. Насир 45 дауыс жинады (қайта сайлануға түспеу ниетіне қарамастан), ал қалған 3 дауыс бұрынғы университет оқытушысы және Мальдивтің БҰҰ-дағы елшісі Маумун Абдул Гаюмға берілді. 16 маусымда тағы да дауыс беру өтті. Маумун 27 дауыс алып, жалғыз кандидат ретінде ұсынылды. Бес айдан кейін ол 92,96% дауыспен Мальдивтің жаңа Президенті болып сайланды (кейіннен ол жалғыз кандидат ретінде бес рет қайта сайланды). Бұл бейбіт сайлау Маумунның кедей аралдарды дамытуға басымдық бергенін ескере отырып, саяси тұрақтылық пен экономикалық даму кезеңінің басталуы ретінде қабылданды. 1978 жылы Мальдивтер Халықаралық валюта қорына және Дүниежүзілік банкке қосылды. Туризм де жергілікті экономика үшін маңызды ақталды, 1985 жылы 120 000-нан астам келуші тіркелді. Жергілікті халық туризмнің өсуінен және түрлі даму жобаларына қатысты шетелдік байланыстардың артуынан пайда көрді. 1980 жылдары Насирдің жақтастары мен бизнес өкілдері Маумунның үкіметін құлатуға үш рет әрекеттенді – 1980, 1983 және 1988 жылдары. 1980 және 1983 жылдарғы Маумун президенттігіне қарсы төңкеріс әрекеттері елеусіз болса, 1988 жылдың қарашасындағы үшінші төңкеріс әрекеті халықаралық қауымдастықты алаңдатты, себебі PLOTE тамилдік ұлтшыл тобының 80 қарулы жалдамалысы таң атпай Малеге екі күндей кемемен жетіп келді және қаланың бақылауын алуға тырысты. Жоспар нашар дайындалғандықтан, түске дейін PLOTE жауынгерлері мен Мальдив одақтастары жеңілгенін түсініп, елден қашып кетті. Жауынгерлер кеткеннен кейін, президент Гайюмның өтініші бойынша Үндістан әскерлері келді, олардың соғыс кемелері PLOTE жауынгерлерінің қашқан кемелерін қуды. Соқтығыста 19 адам қаза тапты, сондай-ақ тұтқынға алынған бірнеше адам да Үндістанның соғыс кемелерінің атынан қаза тапты. Жалдамалылар, сондай-ақ төңкеріс әрекетін ұйымдастырған бас көшбасшы сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ кейіннен өмір бойы түрмеге жазасы ауыстырылды. Кейбіреулері кейіннен кешірілді. Төңкеріс әрекеттеріне қарамастан, Маумун тағы үш президенттік мерзімге сайланды. 1983, 1988 және 1993 жылғы сайлауларда Маумун 90% -дан астам дауыс алды. Үкімет заңды оппозицияға рұқсат бермегенімен, Маумунға 1990-шы жылдардың басында ислами радикализмнің күшеюі және кейбір ықпалды жергілікті бизнес лидерлері қарсылық көрсетті. Маумунның билік ету кезеңі сыбайлас жемқорлық, автократиялық билеу, адам құқықтарын бұзу және сыбайлас жемқорлық туралы көптеген айыптамалармен сипатталды. Маумунның қарсыластары мен халықаралық адам құқықтары жөніндегі ұйымдар оны диссиденттерге қарсы террорлық тактика қолданды деп айыптады, олар тұтқындау, сотсыз қамау, азаптау, мәжбүрлеп мойындау және саяси мақсаттағы өлтірулерге дейін барды.