Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жерорта теңізіндегі бұталық өсімдіктер қауымдастығы, Жерорта теңізінің бұталықтары
Shrubland plant community in the Mediterranean
the Mediterranean scrubland
Гарриг немесе гариг (/ɡ//ə/'/r//iː//ɡ/ gəREEG), сондай-ақ фригана (φρύγανα, көпше түрі), – Жерорта теңізі ормандары, тоғайлары және бұталы биомындағы төменгі бұталы жерлердің экорегионы және өсімдіктер қауымдастығының бір түрі. Ол Францияның оңтүстігінде және Жерорта теңізі бассейнінің төңірегінде, көбінесе, Жерорта теңізінің қоңыржай климаты жыл сайын жазғы құрғақшылықты қамтамасыз ететін теңіз жағалауына жақын жерлерде кездеседі. Бұл шамамен б.з.д. 2500 жылға дейін болған мәңгі жасыл емен ормандарының антропогендік деградациясы мен одан кейінгі жаңару түрі. Бұл термин гарриг бұталықтарының шайырлы дәмімен байланысты, сонымен қатар жоғары деңгейдегі ас дамытуда (haute cuisine) қолданылады.
Garrigue or garigue (/ɡ//ə/'/r//iː//ɡ/ gəREEG), also known as phrygana (φρύγανα , n. pl. ), is a type of low scrubland ecoregion and plant community in the Mediterranean forests, woodlands, and scrub biome. It is found on limestone soils in southern France and around the Mediterranean Basin, generally near the seacoast where the moderated Mediterranean climate provides annual summer drought. It is an anthropogenic degradation and succession form of former evergreen oak forests that existed until around 2500 years BC. The term has also found its way into haute cuisine, suggestive of the resinous flavours of a garrigue shrubland.
Өсімдіктер мен тіршілік ету ортасы
ЮНЕП Дүниежүзілік табиғатты қорғау мониторингі орталығы гарригуды «Жер орталық теңізінің әктас жазықтарындағы сирек бұталы қауымдастықтар, топырағы шамалы сілтілі» деп сипаттады. Ол көбінесе қызыл еменнен, лавандрадан, тимьяннан және ақ цистустан құралған. Жекелеген ағаштар да кездесуі мүмкін. Гарриг – ашық кеңістіктері бар, арасы алыс орналасқан бұталы қауымдастықтардан тұрады және көбінесе кең аумақты қамтиды. Ол әктас және негізге бай топырақтармен, сондай-ақ кальцийге байланысты өсімдіктермен байланысты. Гарриг ландшафтын көркейтін қызыл еменнің тығыз бұталарынан басқа, қарағай, биіктігі төмен шырша емені мен мәңгі жасыл емені де кездеседі. Лаванда, шалфей, розмарин, жабайы тимьян және Артемизия сияқты хош иісті, әктасқа төзімді бұталар гарриг өсімдіктеріне тән.
UNEP World Conservation Monitoring Centre described garrigue as "discontinuous bushy associations of the Mediterranean calcareous plateaus, which have relatively alkaline soils. It is often composed of kermes oak, lavender, thyme, and white cistus. There may be a few isolated trees." Garrigue is discontinuous with widely spaced bush associations with open spaces, and is often extensive. It is associated with limestone and base rich soils, and calcium associated plants. Aside from dense thickets of kermes oak that punctuate the garrigue landscape, juniper and stunted holly oaks and holm oaks are the typical trees; aromatic lime tolerant shrubs such as lavender, sage, rosemary, wild thyme and Artemisia are common garrigue plants.
Аллелопатия
Жапырақ шөгіндісінен гарриг топырағына сіңген осындай шөптердің хош иісті майлары мен ерігіш монотерпендері өсімдіктердің аллелопатиясымен байланысты, ол бір өсімдіктің көршілеріне, әсіресе бір жылдық өсімдіктерге басымдығын көрсетеді және гарригтің ерекше ашық кеңістігі мен шектеулі флорасын қалыптастыруға көмектеседі. Періодтық өрттердің ұсақ бөлшектері (көмірленген ағаш пен түтін қалдықтары немесе көмір шаңы) да гарригтің құрылымы мен құрамына әсер етеді. Ашық жазғы аспан мен күшті күн сәулесі қорғаныш физиологиясының қалыптасуына ықпал етті: Гарриг ландшафтарының әдеттегі көкшіл, сұрғылт жасыл түсі, гарриг өсімдіктеріне тән көптеген жапырақтардың қорғаныш ақ түктері мен жарықты таратуға мүмкіндік беретін, тас тәрізді беттерінің нәтижесінде пайда болады.
The aromatic oils and soluble monoterpenes of such herbs leached into garrigue soils from leaf litter have been connected with plant allelopathy, which asserts the dominance of a plant over its neighbors, especially annuals, and contributes to the characteristic open spacing and restricted flora in a garrigue. The fines (charred wood and smoke residues, or charcoal dust) of periodic brush fires also have had an effect on the patterning and composition of the garrigues. Clear summer skies and intense solar radiation have induced the evolution of protective physiologies: the familiar glaucous, grayish green of garrigue landscapes is produced by the protective white hairs and light diffusing, pebbled surfaces of many leaves typical of garrigue plants.
Ұқсас экоөңірлер
Гарриг — Оңтүстік Францияда макимен бірге кездесетін бұталы өсімдіктердің экожүйесін белгілейтін жалпы термин. Бұл типтес өсімдік жамылғысы Жерорта теңізі аймағында Испанияда маторрал және томиллар, Италияда маккия, Грецияда фригана, Хорватияда гариг, Палестинада бата немесе Израильде хореш деп аталады. Калифорнияда осыған ұқсас Жерорта теңізі климатындағы экожүйе шапаррал, Чилиде маторрал, Оңтүстік Африкада финбос, ал Австралияда малли деп аталады. Олардың бәрі Жерорта теңізі орманды-бұталы аймағының биомына жатады.
Garrigue is a common general word for the shrubland habitat ecosystems in southern France along with maquis, which are known elsewhere in the Mediterranean region as matorral and tomillar in Spain, macchia in Italy, phrygana in Greece, garig in Croatia, and batha in Palestine or horesh in Israel. In California a similar Mediterranean climate ecoregion is named chaparral; in Chile it is named the matorral; in South Africa it is named fynbos; and in Australia it is named mallee. All are in the Mediterranean forests, woodlands, and scrub biome.
Макилер
Гарриг пен маки екеуі де Жерорта теңізі аймағындағы Жерорта теңізі климатымен байланысты. Дегенмен, олардың арасындағы айырмашылық нақты емес және терминдердің қолданылуы жиі үйлесімсіз болады. Маки бұталы жер гарригке ұқсас, бірақ өсімдігі тығыз болып, көптеген жақын орналасқан бұталардан тұрады. Маки кремнийлі (қышқыл) топырақтармен байланысты, гарригтің салыстырмалы түрде сілтілі әктасты топырақтарынан өзгеше. Оның өсімдіктер қауымдастықтары көбінесе мәңгі жасыл еменмен байланысты. Эрика және Каллуна сияқты кальцифугтер маки экорегионында кездеседі.
Both garrigue and maquis are associated with the Mediterranean climate within the Mediterranean region. However, the distinction is not clear and term use is inconsistent. Maquis shrubland is broadly similar to garrigue, but the vegetation is denser, being composed of numerous closely spaced shrubs. Maquis is associated with siliceous (acid) soils, unlike the relatively alkaline calcareous soils of the garrigue. Its plant communities are often suites associated with holm oak. Calcifuges such as Erica and Calluna are present in the maquis ecoregion.
Қорғау
Қола дәуірінің соңынан бері туған жердегі емен ормандарының жойылуы, зәйтүн, жүзім және астық егістерін өсіру үшін, қойлардың, әсіресе ешкілердің және жылу және темір өңдеу үшін көмір жасау мақсатында пайдаланылуы, жер бетін тозуға ұшыратты және жоғарғы топырақ қабатының эрозиясына алып келді. Осылайша, жабайы гарриг – адамның құрған ландшафты. Мал жаю қысымының күштілігі экотопқа тікелей әсер етті, бұл бүгін ешкі шабуының төмендеуінен көрініс табады.
Deforestation of the indigenous oak forest since the Late Bronze Age, for cultivation of olives, vines and grain, the introduction of sheep and especially goats and charcoal making for heat and iron working, exposed the land surface to weathering and resulted in erosion of the topsoil. The wild garrigue, then, is a man formed landscape. The intensity of grazing pressure has had a direct response in the ecotope, reflected today in the decline of goat pasturing.
Сөздің шығу тегі
Француз тілінде алғаш рет 1546 жылы айтылған гаррига прованс тілінен алынған гаррига сөзінен тараған, ол көне француз тіліндегі жарри сөзімен мағынасы бірдей. Бұл термин, ең алдымен, гаскон тіліндегі "карок" ("тас") және герман тіліндегі швейцариялық "Каррен" (шөгінді тау жынысының бір түрі) сөздерімен байланысты. Бұл сөздер "*carra" ("тас") деген болжамды түбірден шыққан болуы мүмкін, бұл, шамасы, римдік кезеңге дейінгі тілдің қалдығы және баск тіліндегі *karr, harri ("тас") сөздерімен туыс. Галл және одан кейін латын тілдері *carra сөзін қабылдаған сияқты, ол роман тілдеріндегі қазіргі сөздерге айналды.
First cited in French in 1546, garrigue is borrowed from Provençal garriga, equivalent to Old French jarrie. The term is most likely related to Gascon carroc "rock" and to Germanic Swiss Karren, a kind of sedimentary rock. These words could derive from a supposed source such as *carra "rock," perhaps a remnant of a pre Roman language and possibly akin to Basque *karr , harri "rock." Gaulish and then Latin appear to have borrowed *carra, which evolved into its modern descendants in Romance languages.
Өсіру
Гарриг флорасының тығыз, экономды өсуі оның көптеген бұталары мен жартылай бұталарын дәстүрлі және құрғақшылыққа төзімді бақтарда сәндік өсімдіктер ретінде қолдануға ыңғайлы етті. Гарригтің көптеген бұталары мен гүлдейтін көпжылдық өсімдіктері ағылшын бақшаларында және бүкіл әлемде кездесетін шөптесін және ағаш тәрізді өсімдіктердің "аралас жиегінің" маңызды бөлігі болып табылады, бірақ көбінесе салқын және ылғалды жағдайларда өсіріледі. Кейбіреулері Жерорта теңізі ормандары мен тоғайларында, сондай-ақ Жерорта теңізі бассейнінен тыс, басқа құрлықтардағы, Калифорния шапалы мен тоғайларын қоса алғанда, басқа да экорегиондарда жаулап алушы түрлерге айналды.
The dense, thrifty growth of garrigue flora has recommended many of its shrubs and sub shrubs for uses as ornamental plants in traditional and drought tolerant gardens. Many shrubs and flowering perennials of the garrigue are mainstays of the English "mixed border" of herbaceous and woody plants found in English gardens, and around the world, though often grown under cooler, moister conditions. Some have become invasive species in the Mediterranean forests, woodlands, and scrub biome's other ecoregions beyond the Mediterranean Basin on other continents, including the California chaparral and woodlands.
Жүзім шаруашылығы
Францияның гарриг аймағында өсірілген жүзімнен жасалған шараптарда "амбар" немесе "топырақты" дәм мен хош иіс сезіледі, сондай-ақ "жазда Прованс төбелерін жайған лаванд гүлдерінің хош иісі" де байқалады. Оңтүстік Франциядағы кейбір шараптардың атауында немесе таңбасында "гарриг" сөзі қолданылады.
Grapes that are grown in the garrigues region of France are said to produce wines with a "barnyard" or "earthy" tone, or "the herbal scent of lavender that fills the hills of Provence in the summer time." Some wines bottled in Southern France contain the word garrigues as part of their appellation or label name.