Кіріспе

Дөңгелек қайрау тасы – дәстүрлі металл өңдеу құралы.

Таңдау тасы, сондай-ақ қайрау тасы деп те аталады, ежелгі заманнан бері темір құралдарды қайрауға немесе кескілеп өңдеуге қолданылатын қайрау тасы. Құралдар тастың абразивті қасиеттері арқылы қайратылады, ол құралдан материалды сүргі арқылы алып тастап, жіңішке жиекті жасайды. Қағазға ұқсас, әр тастың өзіндік қыртысы болады, ол құралды өткір немесе керісінше, дөңгелектей жасайды. Австралияда аборигендер тас шабуырларын құмтас тік беттеріне қайта-қайта үйкеп, қайрау іздерін жасаған.

Тарих және сипаттама

Ежелгі заманнан бері металл құралдарын кеңейту үшін диірман тастар қолданылып келген. Олар көбінесе құмтастан жасалады.

Ұңғымалардың ұңғымалары

Австралия құрлығының барлық жерінен аборигендердің ұнтақтау ойықтары немесе балта ұнтақтау ойықтары табылған. Балтаның немесе айбалтаның кескіш жиегі абразивті тасқа үйкелеу арқылы кежірлігі қайталанатын, соның салдарынан уақыт өте келе беткі, сопақ пішіндес ойық пайда болатын. Ойықтардың ұзындығы бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін, ені бірнеше сантиметрге, ал тереңдігі де бірнеше сантиметрге жете алады. Олар көбінесе су көзіне жақын жерде кездеседі, себебі ұнтақтау кезінде шаңды азайту үшін тасқа су шашырылатын. Тас ұнтақтау машиналары дөңгелек тасты орталық нүктесінің айналасында айналдыру арқылы жұмыс істейді. Мұндай машиналардың көбінесе қайрау процесін бақылау үшін тасты жылдамдату және баяулатуға арналған педальдары болады. Айналмалы тас ұнтақтау машинасының ең ерте белгілі бейнесі, иінтірекпен басқарылатын, Каролингтер қолжазбасында, атақты Утрехт Псалтирінде кездеседі. Бұл 830 жылға жатқан қаламмен салынған сурет, антикалық дәуірдің кейінгі нұсқасына жатады. 1340 жылға жатқан Люттрелл Псалтирінде біріктірілген екі иінтірегі бар айналмалы тас ұнтақтау машинасы суреттелген. Шамамен 1480 жылы ерте ортағасырлық айналмалы тас ұнтақтау машинасы баспалдақ және иінтірек механизмімен жақсартылды.