Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бангалор қаласының тарихы, Үндістан
Account of past events in Bengaluru, India
Бангалор – Карнатака штатының астанасы. Бангалор қаласын Кемпе Гоуда I 1537 жылы осы жерге саз қалмақ салып қалаған. Алайда, Бангалор деп аталатын жердің болғандығына қатысты ең ерте деректер шамамен 890 жылға дейін жетеді.
Bangalore is the capital city of the state of Karnataka. Bangalore, as a city, was founded by Kempe Gowda I, who built a mud fort at the site in 1537. But the earliest evidence for the existence of a place called Bangalore dates back to c. 890.
Орта ғасырлар
Қазіргі Бенгалурдағы ең көне жазу – Хаббал Киттая жазуы, ол Карнатакадағы Ганга әулетіне жатады және Шрипурушаның басқаруын көрсетеді. Ерте каннада әрпімен қашалған бұл жазу Шрипуруша билік құрған кезеңде жерін қорғау үшін шейіт болған Киттаяға құрмет көрсетеді. Гангалар шамамен 350 жылдан бастап Колардан Гангавадини басқарды, кейіннен астанасын Талакадуға көшірді. Бенгалуру атауы алғаш рет 9-шы ғасырдағы Бегур жазуында «Бенгулуру» түрінде кездеседі. Ежелгі каннада тілінде (Халеганда) жазылған бұл жазуда «Бенгалуру қаданасы» (Бенгалуру шайқасы) туралы айтылған. Бегур маңынан табылған жазу тас бұл ауданның 1024 жылға дейін Гангавадиден басқарылған Ганга патшалығының құрамында болғанын және ежелгі каннада тілінде «Бенга валуру» – «Қорғаушылар қаласы» деп аталғанын көрсетеді. Эдгар Терстон («Индия касталары мен тайпалары» 5-том) Конгу аймағын Танжур Чолалары басып алғанға дейін жиырма сегіз патша билегенін мәлімдейді, бұл Конгу жылнамасының ең алғашқы бөлігі – «Конгу Деса Раджаккал» (Маккензи жинағындағы қолжазба) христиан дәуірінің басынан Чолалар басып алғанға дейін елді басқарған барлық патшалардың билік етуі туралы қысқаша мәліметтер береді. Бұл патшалар екі түрлі әулетке жатады: Күн әулетінің ерте тармағы, онда Ратти тайпасынан жеті патша болған, және кейінірек Ганга әулеті, өзі Күн әулетінің бір тармағы деп есептеледі. 1024 жылы Чола империясы қаланы басып алды. Бүгінде осы кезеңнің көптеген іздері жоқ. Бангалордың оңтүстігіндегі шағын ауыл мен Анатпур ауданындағы бір ауыл Чола атауын сақтап қалған, бірақ тұрғындары жергілікті. Кейінгі Гангалар көбінесе Чалукия, Растракута және Хойсалалармен одақтас болып соғысқан. 1117 жылы Хойсала патшасы Вишнувардана Талакад шайқасында Чолаларды жеңіп, Хойсалалар Талакадты қайтадан бақылауға алды.
The oldest inscription in current day Bengaluru is the Hebbal Kittayya inscription, which dates back to the Ganga dynasty in Karnataka and mentions the administration of Sripurusha. Carved in early Kannada script, it pays tribute to Kittayya, who was martyred defending his land in a battle during Sripurusha’s reign. The Gangas ruled Gangavadi from Kolar starting c. 350 and later shifted their capital to Talakadu. The first mention of the name Bengaluru, albeit in the form 'Benguluru' is from an inscription in Begur dated to 9th century AD. Written in Halegannada (ancient Kannada), it mentions 'Bengaluru Kadana' (battle of Bengaluru). The inscription stone found near Begur reveals, that the district was part of the Ganga Kingdom ruled from Gangavadi until 1024 AD and was known as 'Benga val oru', the City of Guards in old Kannada. Edgar Thurston (Castes and Tribes of India Volume 5) states that the Kongu region was ruled by a series of twenty eight kings before being conquered by the Cholas of Tanjore, citing the earliest portion of the Kongu Chronicle Kongu Desa Rajakkal (a manuscript in The Mackenzie Collection) which gives a series of short notices of the reigns of all the kings who ruled the country from the start of the Christian era till its conquest by the Cholas. These kings belonged to two distinct dynasties: the earlier line of the Solar race which had a succession of seven kings of the Ratti tribe, and the later line of the Ganga race, itself claimed to be a branch of the Solar race. In 1024 AD, the Chola Empire captured the city. Today, little evidence can be seen of this period. A small village in south Bangalore and one in Anantapur district bear the Chola name but the residents are of native stock. The later Gangas often fought alongside the Chalukyas, Rastrakutas and the Hoysalas. In 1117 AD, the Hoysala king Vishnuvardhana defeated the Cholas in the battle of Talakad which led to the Hoysalas regaining control of Talakad.
Бижапур және Мараттар сұлтандығы
1638 жылы Маратха басшысы Шахаджи Бхосале, Шатрапати Шиваджи Махарадждың әкесі, сол кезде Бижапурдың Адил Шахи сұлтандарына қызмет етіп, оны басып алды. Шиваджидің жартылай інісі Экоджи Бенгалур жағырын басқарды. 1669 жылғы Малешварамдағы Экоджидің Маллапура Малликарджуна ғибадатханасының сыйлық жазуында Каду Малешварам ғибадатханасын күтіп-ұстау үшін Медарангинахалли ауылының сыйға берілгені туралы мәлімет бар. Бангалорды қоршау кезінде Шатрапати Шиваджи Махарадждың үлкен ағасы Самбхаджи/Шамбхуджиді Мудхол мемлекетінің билеушілері Афзал Хан өлтірді, және Шиваджи кейіннен осы үшін кек алуға бел буды.
It was captured by the Maratha chief Shahaji Bhosale, father of Chhatrapati Shivaji Maharaj, then working for the Adil Shahi sultans of Bijapur in 1638. Ekoji, half brother of Shivaji also ruled the Jagir of Bengaluru, one inscription called the Ekoji's Mallapura Mallikarjuna temple Donation inscription in Malleshwaram dated to 1669 CE documents the donation of a village Medaraninganahalli for the upkeep of the Kadu Malleshwaram temple. During the siege of Bangalore, Chhatrapati Shivaji Maharaj's elder brother Sambhaji/Shambhuji was killed by Afzal Khan by incumbents of Mudhol State, for which Shivaji was to later exact revenge.
Моғол ықпалы
Биджапур сұлтандығын бағындырғаннан кейін, Касим хан басқаратын моғолдар Бангалорға келді, оны Шиваджидің інісі Венкоджи/Экоджи Бхонсале биледі. Моғолдарға жагирін жоғалту қаупі сезінген Экоджи 1689 жылы Бангалорды Чикка Девараджа Водеярга үш лакхқа сатуға келісті. Кейін, 1759 жылы сол кездегі Водеяр патшасы Кришнараджа Водеяр II Бангалорды өзінің далвойы Хайдер Әліге жеке жагир ретінде берді. Бірақ 1761 жылға қарай Хайдер Әлі де-факто билеушіге айналып, Патшалықтың Сарвадхикари (Регенті) деп жарияланды.
After conquering the Sultanate of Bijapur, the Mughals under the command of Khasim Khan, then arrived in Bangalore, which was ruled by Shivaji's brother Venkoji/Ekoji Bhonsale. Ekoji, who faced the prospect of losing his jagir to the Mughals, made an offer to sell Bangalore to Chikka Devaraja Wodeyar in 1689 for three lakhs. Later, Bangalore was given as a personal jagir by the then Woedeyar King Krishnaraja Wadiyar II to his dalvoy Hyder Ali in 1759. But by 1761, Hyder Ali had become a de facto Ruler and was proclaimed as the Sarvadhikari(Regent) of the Kingdom.
Хайдер Әли мен Типу Сұлтан
1782 жылы Хайдар Әли қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Типу Сұлтан Удайярды тақтан ығыстырып, өзін сұлтан деп жариялады. Типу Сұлтан мен Хайдар Әли билік еткен кезде мемлекет экономикалық тұрғыдан дамыды және Маңғал порты арқылы көптеген шетелдермен сауда гүлденді. Британдықтардың Бангалорды басып алуға бірнеше әрекеттері Майсур армиясы тарапынан тойтарылды, ең айқын мысалы 1768 жылы Хайдар Әли британдық армияның полковнигі Николсонды Бангалорды қоршаудан шегінуге мәжбүр еткен кезде болды. Наполеон басқарған француздер британдықтарды Үндістаннан қууға уәде берген. Типу бірінші, екінші және үшінші англо-майсур соғыстарында британдықтарды табысты түрде тежеп тұрды. Бангалор бекінісі 1791 жылдың 21 наурызында үшінші англо-майсур соғысы кезінде компанияның генерал-губернаторы Чарльз Корнуоллистің басшылығымен Шығыс Үндістан компаниясының әскерлері тарапынан басып алынды және Типу Сұлтанға қарсы британдықтардың қарсылық орталығына айналды. Типу Сұлтан төртінші англо-майсур соғысында (1799 ж.) жеңіліп, қаза тапқаннан кейін Британдық Үнді империясына қосылды. Бекіністі басып алуда және одан кейін қала мен гарнизонның дамуында Мадрас саперлері маңызды рөл атқарды. Бангалор – XIX ғасырдың ортасынан бері осы үнді армия полкінің тұрақты орны.
When Hyder Ali died in 1782, his son Tipu Sultan deposed the Wodeyar, proclaimed himself Sultan. Under Tipu Sultan and Hyder Ali, the state progressed economically and trade flourished with many foreign nations through the ports of Mangalore. Several attempts by the British to capture Bangalore were repulsed by the Mysorean Army, most notably in 1768 when Hyder Ali forced Colonel Nicholson of the British Army to lift his siege of Bangalore. The French under Napoleon had promised to drive the British from India. Tipu successfully stalled the British in the first, second and third Anglo Mysore Wars. Bangalore fort was captured by the East India company armies under the command of company governor general, Charles Cornwallis, on 21 March 1791 during the Third Anglo Mysore War and formed a centre for British resistance against Tipu Sultan, being incorporated into the British Indian Empire after Tipu Sultan was defeated and killed in the Fourth Anglo Mysore War (1799). A prominent role was played by the Madras Sappers in the capture of the Fort and subsequent development of the cantonment and the city. Bangalore is the permanent home of this Indian Army regiment since the mid nineteenth century.
Су тапшылығы
Бангалор қаласындағы сумен қамтамасыз ету мәселесі алғаш рет 1873 жылы Кантонмент ауданында Миллер резервуарлары деп аталатын резервуарлар тізбегін салу арқылы шешілді. Осыған дейін су Хальсур, Шулай және Пудупачери резервуарларынан сорғыланды, бірақ олар азаматтық және әскери станцияның қажеттілігін толық қамтамасыз ете алмады. Қалалық аймақ Дхармамбудхи және Сампанги резервуарларынан Каранджи жүйесі арқылы су алды. 1875-1877 жылдардағы Ұлы ашаршылық және муссонның нашар болуы осы су көздерінің құрғауына әкелді. Осы кезеңде су тасымалдаушылар – Бихистилер су жеткізіп жүрді. 1882 жылы Рихард Хирам Санки 575 мың рупияға Санки су қоймасын салды, ол 2,5 шаршы миль (6 км²) аумақтан жаңбыр суын жинады. Судың дәмді еместігі және таза болмауы айтылды. 1896 жылдың 23 маусымында Аркавати өзенін бөгейтін Чамараджендра су қоймасынан (Хессархатта) су сорғыланды. Бұл су қоймасы 1925 жылы бір жылға құрғап қалды. Оның құрылысына 2 078 641 рупия жұмсалды. 1933 жылдың 15 наурызында Типпагонданахалли су қоймасы пайдалануға берілді. 1961 жылдың 21 мамырында бірыңғай сумен жабдықтау жүйесі іске қосылды. Бұл жүйе Халгур маңындағы Кавери өзенінен су жинап, Торекаданахалли, Воддарадодди, Гантаканаддодди және Татгуниде сорғыланып, Жой тауы, Байрасандра және Биік жерлердегі резервуарларда сақталды.
The lack of water supplies within the city of Bangalore was first tackled in 1873 by building a chain of tanks called Miller's Tanks in the Cantonment area. Prior to this water was pumped from the Halsoor, Shoolay and Pudupacherry tanks which were insufficient for the Civil and Military Station. The city area drew water from a Karanjee system from Dharmambudhi and Sampangi tanks. The Great Famine of 1875 77 and the failure of the monsoons led to drying of all these water bodies. During this time water carriers Bihistis supplied water. In 1882 the Sankey Reservoir was constructed at the cost of ₹5.75 Lakhs by Richard Hieram Sankey and collected rain water from an area of 2.5 square miles (6 km2). The water was said to be unsavoury and impure. On 23 June 1896 water was pumped from the Chamarajendra Reservoir (Hessarghatta) which dammed the waters of the Arkavathi. This tank went dry for one year in 1925. It was built at the cost of ₹20,78,641. On 15 March 1933, the Thippagondanahalli Reservoir was put into service. On 21 May 1961, the Integrated Water Supply Scheme was inaugurated. This system collected water from the Cauvery river near Halgur and pumped up at Thorekadanahalli, Voddaradoddi, Gantakanadoddi and Tatguni and stored in reservoirs at Mount Joy, Byrasandra and High Grounds.
1898 жылғы оба-қатер
Бангалор 1898 жылы оба эпидемиясына ұшырады. Бұл эпидемия зор қайғыға алып келді, көптеген адамдар қаза тапты және осы кезеңде Мариамма қадірлісіне арналған көптеген храмдар салынды. Осы эпидемия тудырған дағдарыс Бенгалур қаласын жақсартуға және санитарлық жағдайын күшейтуге ықпал етті, ал санитария мен денсаулық сақтау саласындағы жақсарулар қаланы жаңғыртуға көмектесті. Обаға қарсы күресті үйлестіру үшін телефон желілері тартылды. Жаңа үйлерді тиісті санитарлық талаптармен салу қағидалары қолданысқа енгізілді. 1898 жылы бас санитар тағайындалды, қала жақсырақ басқару үшін төртге бөлінді және 1900 жылы Британдық Үндістанның вице-королі және генерал-губернаторы Лорд Керзон Виктория ауруханасын ашты.
Bangalore was hit by a plague epidemic in 1898. The epidemic took a huge toll and many temples were built during this time, dedicated to the goddess Mariamma. The crisis caused by this epidemic catalyzed the improvement and sanitation of Bengaluru and, in turn, improvements in sanitation and health facilities helped to modernize Bengaluru. Telephone lines were laid to help coordinate anti plague operations. Regulations for building new houses with proper sanitation facilities came into effect. A health officer was appointed in 1898, the city was divided into four wards for better coordination and the Victoria Hospital was inaugurated in 1900 by Lord Curzon, Viceroy and Governor General of British India.
1900-жылдар
Кейде 1906 жылы Бангалор Азиядағы Шиванасамұдрадағы гидроэлектр стансасы арқылы электр қуатымен қамтамасыз етілген алғашқы қала болды деп есептеледі. Алайда, бұл мәлімет даулы, себебі алғашқы электр қуаты 1898 жылы Калькуттада, сол кездегі Бенгал банкіне берілген. Басаванагуди (Басаванна ғибадатханасы немесе Сункенахалли ауылындағы Бұқа ғибадатханасының атымен аталып, құрылған) және Маллешварам (ескі Маллапура ауылындағы Каду Маллешвара ғибадатханасының атымен аталып, құрылған) осы кезеңде пайда болды. Каласипалиам (ескі бекініс маңында) және Гандинагар 1921–1931 жылдар аралығында салынды. Бангалордың Үндістанның бақ-бақшалық қаласы ретіндегі беделі 1927 жылы Кришнараджа Водэйяр IV-нің билігінің күміс мерейтойымен қатар басталды. Қаланың жайлылығын арттыру мақсатында саябақтар, қоғамдық ғимараттар және ауруханалар сияқты бірнеше жобалар іске асырылды. Сондықтан Бангалор дәстүрлі түрде Оңтүстік Үндістанның төңірегіндегі аймақтардан келген адамдар үшін демалыс орны болып келді. Бүгінгі күнге дейін қала әкімшілігі бірнеше саябақтарды күтіп ұстап келеді. Куббон паркі мен Лал Баг – осыған дәлел болатын екі мысал.
Sometimes it is claimed that, in 1906, Bangalore became the first city in Asia to have electricity, supplied by the hydroelectric plant situated in Shivanasamudra. This information is controversial, as the first electric power supply was started in Kolkata in the year of 1898, to the then Bank of Bengal. Basavanagudi (named either after the Basavanna Temple or the Bull Temple in the village of Sunkenahalli) and Malleshwaram (named after the Kadu Malleshwara Temple in the old Mallapura village) were created during this time. Kalasipalyam (near the old fort) and Gandhinagar were created between 1921–1931. Bangalore's reputation as the Garden City of India began in 1927 with the Silver Jubilee celebrations of the rule of Krishnaraja Wodeyar IV. Several projects such as the construction of parks, public buildings and hospitals were instituted to improve the city. Bangalore therefore served traditionally as a retreat for people from the surrounding South Indian regions. Even today, the city administration manages to maintain several parks. Cubbon Park and Lal Bagh are two such examples.
Үндістанның тәуелсіздігі (1947)
1947 жылы тамыз айында Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Бангалор Майсур штатының құрамында қалды, оның Махаражасы Раджапрамухару атанды. Бангалор қазір Үндістандағы халық саны бойынша төртінші, ал әлемде 28-ші орында тұр. 1991–2001 жылдар аралығында Бангалор Нью-Делиден кейін Үндістандағы ең қарқынды дамыған мегаполис болды. 2005 жылы Карнатака үкіметі Бангалорды Бенгалуру деп атауды ұсынған жобаны қабылдағанын мәлімдеді. 2006 жылы үшінші деңгейдегі Брухат Бенгалуру Маханагара Палике (BBMP) ұсынылған атау өзгерту туралы қаулы қабылдады. Дегенмен, бұл процеске Одақтың Ішкі істер министрлігінен кешіккен келісімдердің келуіне байланысты тоқталды. 2014 жылы Одақтың министрлігі Бангалордың атын Бенгалуру деп өзгертуге келісім берді.
After Indian independence in August 1947, Bangalore remained in the Mysore State of which the Maharaja of Mysore was the Rajapramukharu. Bangalore is now the fourth most populous city in India and the 28th most populous city in the world. Bangalore was the fastest growing Indian metropolis after New Delhi between 1991–2001. In 2005, the Government of Karnataka announced it had accepted a proposal to rename Bangalore to Bengaluru. In 2006, the Bruhat Bengaluru Mahanagara Palike (BBMP), the third level of government, passed a resolution to implement the proposed name change. However, this process had been stalled due to delays in getting clearances from the Union Home Ministry. In 2014, Union ministry approved the name change to Bengaluru.