Кіріспе
Тәжікстанның Коммунистік партиясы (Hizbi Kommunistiyi Tojikiston; Коммунистическая партия Таджикистана) – Тәжікстандағы коммунистік партия, елдегі ең көне саяси партия. Партия 1924 жылдың 6 қаңтарында құрылған. 1924 жылдан 1929 жылға дейін Тәжік Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының, ал 1929 жылдан 1990 жылға дейін Тәжік Совет Социалистік Республикасының билеуші партиясы болды, бұл партия Кеңес Одағының құрамындағы Коммунистік партияның республикалық бөлімшесі еді. 1991 жылғы төңкерістен кейін партия қызметіне тыйым салынды. КПТ демократиялық централизм қағидасына негізделген, бұл қағиданы орыс марксисі Владимир Ленин ұсынған. Демократиялық централизм партия ішінде саяси мәселелерді ашық және демократиялық түрде талқылауды, содан кейін келісілген саясатты толық қолдауды талап етеді. Партияның жоғары органы – Орталық Комитетті сайлайтын партия съезі болып табылады. Партия съездері арасында Орталық Комитет партиялық мәселелер бойынша шешім қабылдаудың ең жоғары органы болып табылады. Партия съезінен кейін Орталық Комитет Политбюроны және партияның жоғары лауазымды тұлғасы – Бірінші хатшыны сайлайды. Орталық Комитет отырыстары арасында Политбюро шешім қабылдаудың ең жоғары органы болып табылады. Партия коммунизм идеологиясын ұстанады және коммунистік партиялардың халықаралық форумы – Коммунистік және жұмысшы партияларының халықаралық кездесуіне қатысады. Партияның уставына сәйкес, партия Владимир Ленин мен Карл Маркс еңбектеріне негізделген марксизм-ленинизмді ұстанады, бұл идеология Иосиф Сталин тұсында қалыптастырылған. Партия мемлекеттік социализмді ұстанды, оның аясында барлық индустриялар мемлекеттік меншікке алынды және жоспарлы экономика енгізілді. 1929 жылы орталықтандырылған жоспарлау жүйесі қабылдалар алдында, Ленин 1920 жылдары «Жаңа экономикалық саясат» деп аталатын аралас экономиканы енгізді, бұл кеңес экономикасына белгілі бір капиталистік элементтерді енгізуге мүмкіндік берді. Бұл 1985 жылы Михаил Горбачев билікке келгеннен кейін өзгерді. Горбачев және оның жақтастары «перестройка» немесе қайта құру бағдарламасы арқылы Лениннің бұрынғы «Жаңа экономикалық саясатына» ұқсас экономиканы енгізуді көздеді, бірақ олардың реформалары 1990 жылғы Душанбедегі наразылықтарға, 1991 жылы КПТ-ге тыйым салуға және Кеңес Одағының тарауына әкелді. Партия 2000 жылға дейін билікте қалуға ұмтылды, бірақ 2005 жылғы сайлауда халықтың 13,97% дауысын алып, 63 орынның 4-ін жеңіп, партияның жағдайы жақсарды. Бүгінде партия Коммунистік партиялардың халықаралық одағына – Кеңес Одағының Коммунистік партиясына мүше.
The Communist Party of Tajikistan (, Hizbi Kommunistiyi Tojikiston; Коммунистическая партия Таджикистана) is a communist party in Tajikistan, and the oldest political party in the country. The party was founded on 6 January 1924 and was the ruling party of the Tajik Autonomous Soviet Socialist Republic from 1924 to 1929 and the Tajik Soviet Socialist Republic from 1929 to 1990 as part of the Soviet Union as a republican branch of the Communist Party of the Soviet Union. It was banned in 1991 following the 1991 coup. The CPT is a based on the concept of democratic centralism, a principle conceived by Russian Marxist Vladimir Lenin, that entails democratic and open discussion of policy issues within the party followed by the requirement of total unity in upholding the agreed policies. The highest institution of the party was the Party Congress, which elects the Central Committee. In between party congresses, the Central Committee is the highest decision making organ regarding party affairs. After a party congress, the Central Committee elects the Politburo, as well as the First Secretary, the highest party officer. In between sessions of the Central Committee, the Politburo is the highest decision making body. The party is committed to communism and participates in the International Meeting of Communist and Workers' Parties, an annual international forum of communist parties. According to the party statute, the party adheres to Marxism–Leninism, based on the writings of Vladimir Lenin and Karl Marx, and formalized under Joseph Stalin. The party had pursued state socialism, under which all industries were nationalized and a command economy was introduced. Prior to the adoption of central planning in 1929, Lenin had introduced a mixed economy, commonly referred to as the New Economic Policy, in the 1920s, which allowed to introduce certain capitalist elements in the Soviet economy. This changed upon the ascension of Mikhail Gorbachev in 1985 when he and his allies envisioned the introduction of an economy similar to Lenin's earlier New Economic Policy through a program of "perestroika", or restructuring, but their reforms, leading to the unraveling of the CPT in the 1990 Dushanbe riots, the banning of the CPT in 1991 and the dissolution of the Soviet Union. The party managed to remain in power until 2000 when it was overtaken by the People's Democratic Party of Tajikistan but the party improved when it won 13.97% of the popular vote and 4 out of 63 seats in the 2005 election. Today, the party is affiliated to the Union of Communist Parties – Communist Party of the Soviet Union.
Кеңес дәуірі
Алғашқы социал-демократиялық топтар 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Тәжікстанда пайда болды, ал 1917 жылдың соңы мен 1918 жылдың басында Ходжент, Ура-Тюбе, Пенджикент және Шураб қалаларында большевиктік ұйымдар құрылды. 1924 жылғы 6 желтоқсанда үкімет Өзбекстан Коммунистік партиясының Тәжік Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасындағы Орталық Комитетінің Ұйымдастыру бюросын құрды. Тәжікстанның алғашқы партиялық конференциясы 1927 жылғы 21-27 қазан аралығында өтті. 1929 жылғы 25 қарашада КПСС Политбюросының шешімімен КПТ, КПК-ден бөлініп құрылды. 1975 жылы КПТ-ның құрамында 94 000-нан астам мүше болды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
Тәуелсіздік алғаннан кейін, КПТ-ны Тәжікстанның Социалистік партиясы деп қайта атауға дауыс берілді; алайда 1991 жылдың желтоқсанына дейін Коммунистік партияның қызметіне қойылған тыйым алынып тасталды. Тәжікстан азамат соғысы кезінде КПТ үкіметті және Тәжікстан Халық фронтын қолдады. Қазіргі уақытта Тәжікстан Коммунистік партиясы Эмомали Рахмонның үкіметін қолдайды. 2000 жылдардың басынан бастап КПТ сайлаушыларының көп бөлігін жоғалтты, ал бүгінгі күні партияның сайлаушыларының басым бөлігі зейнеткерлік жастағы адамдардан құралған.
Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (1924-1991)
Жоқ. (No) Сурет атыҚызметке кірген жылыҚызметтен кеткен жылыСаяси партияБірінші хатшы1Чинор Емомов (1898–1939)19241927КПСС2Мумин Хожаев(?–?)19271928КПСС3Әли Шервони(?–?)19281929КПСС4Шириншо Шотемур (1899–1937)19291930КПСС5Мирза Гусейнов (1894–1938)19301933КПСС6Григорий Бройдо (1883–1956)19331934КПСС7Сурен Шадонтс (1898–1938)19341936КПСС8Урунбой Ашуров (1903–1938)19361937КПСС9Дмитрий Протопопов (1897–1986)19371946КПСС10Бобoжон Ғафуров (1908–1977)19461956КПСС11Тұрсын Ұлжабаев (1916–1988)19561961КПСС12Жаббор Расулов (1913–1982)19611982КПСС13Рахмон Набиев (1930–1993)19821985КПСС14Қаххор Махкамов (1932–2016)19851991КПСС
Президент сайлауы
СайлауПартиялық кандидатДауыс беру пайызыРезультат1991Рахмон Набиев60.4%Таңдалды 2006Исмоил Талбаков 159,4935.2%Ұтылды 2013Исмоил Талбаков 181,6755.04%Ұтылды 2020Мирож Абдуллоев 49,5351.18%Ұтылды
Өкілдер жиналысына сайлау
СайлауДауыс%Орын+/–ПозицияҮкімет1995 60 1-орын2000 47 2-орын2005533,06620.6% 9 2-орын2010229,0807.0% 2 3-орын20152.2% 5-орын20203.1% 6-орынОппозиция