Кіріспе
1984-1985 жылдар аралығында Кеңес Одағының басшысы Константин Устинович Черненко (24 қыркүйек 1911 – 10 наурыз 1985) – совет саясаткері және Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жетінші Бас хатшысы. Ол 1984 жылдан бастап, бір жылдан кейін қайтыс болғанға дейін Кеңес Одағына жетекшілік етті. Сібірдегі кедей украин отбасында дүниеге келген Черненко 1929 жылы комсомолға қосылып, 1931 жылы партияның толық мүшесі атанды. Түрлі үгіт-насихат лауазымдарын атқарғаннан кейін, 1948 жылы Леонид Брежнев басшылығымен Молдавияның үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 1964 жылы Брежнев КОКП-ның Бірінші хатшысы болып тағайындалғаннан кейін Черненко Орталық Комитеттің Бас басқармасына жетекшілік етті, ол Политбюроның күн тәртібін белгілеуге және Орталық Комитет жарлықтарын дайындауға жауапты болды. 1971 жылы Черненко Орталық Комитеттің толық мүшесі, ал 1978 жылы Политбюроның толық мүшесі болды. Брежневтің және оның ізбасары Юрий Андроповтың қайтыс болуынан кейін, Черненко 1984 жылдың ақпан айында Бас хатшы болып сайланды және 1984 жылдың сәуір айында Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы болды. Денсаулығының күрт нашарлауына байланысты ол көптеген ресми міндеттерін орындай алмады. Ол 1985 жылдың наурыз айында елді 13 ай ғана басқарғаннан кейін қайтыс болды, ал оның орнына Михаил Горбачев Бас хатшы болып тағайындалды.
Konstantin Ustinovich Chernenko (24 September 1911 – 10 March 1985) was a Soviet politician and the seventh General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union. He briefly led the Soviet Union from 1984 until his death a year later. Born to a poor Ukrainian family in Siberia, Chernenko joined the Komsomol in 1929 and became a full member of the party in 1931. After holding a series of propaganda posts, in 1948 he became the head of the propaganda department in Moldavia, serving under Leonid Brezhnev. After Brezhnev took over as First Secretary of the CPSU in 1964, Chernenko rose to head the General Department of the Central Committee, responsible for setting the agenda for the Politburo and drafting Central Committee decrees. In 1971 Chernenko became a full member of the Central Committee, and in 1978 he was made a full member of the Politburo. After the death of Brezhnev and his successor Yuri Andropov, Chernenko was elected General Secretary in February 1984 and made Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet in April 1984. Due to his rapidly failing health, he was often unable to fulfill his official duties. He died in March 1985 after leading the country for only 13 months, and was succeeded as General Secretary by Mikhail Gorbachev.
Шығу тегі
Черненко 1911 жылғы 24 қыркүйекте Сибирьдегі Болшая-Тес ауылында (қазіргі Новосиёловский ауданы, Красноярск өлкесі) украин ұлтының кедей отбасында дүниеге келген. 1929 жылы Черненко Комсомолға (Коммунистік жастар лигасына) қосылды. 1931 жылы ол биліктегі Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1930 жылдан 1933 жылға дейін Кеңес-Қытай шекарасындағы Кеңес шекара қызметінде қызмет етті. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін Красноярскіге пропагандист болып оралды. 1933 жылы Новосиёловский аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеді. Бірнеше жыл өткен соң ол Уярск райкомында сол бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. Черненко партия қатарында тұрақты түрде өсіп, 1939 жылы Красноярск облыстық комитетінің Агитпроп бөлімінің орынбасары болып тағайындалғанға дейін Красноярск партиялық ағарту үйінің директоры болды. 1940 жылдардың басында Федор Кулаковпен жақын қарым-қатынас орнатып, облыстық партия комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. 1945 жылы Мәскеудегі партиялық оқу орнынан диплом алды, ал 1953 жылы мектеп мұғалімдеріне арналған сыртқы оқу курсын бітірді.
Кеңес басшылығына көтерілу
1948 жылы Черненконың мансабында шешуші кезең болды. Ол Молдавия Совет Социалистік Республикасындағы Коммунистік партияның үгіт-насихат бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Сол жерде ол 1950-1952 жылдары Молдавия Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, ал болашақта Кеңес Одағының басшысы болатын Леонид Брежневпен танысып, оның сенімін жеңіп алды. 1956 жылы Черненко Брежневтің із суымен КПСС Орталық Комитетінде ұқсас үгіт-насихат қызметін атқара бастады. 1960 жылы Брежнев Жоғарғы Совет Президиумының төрағасы (КСРО мемлекет басшысы) болып тағайындалғаннан кейін Черненко оның бас штабының меңгерушісі болды. 1964 жылы Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущев қызметтен алынып, оның орнына Брежнев келді. Брежнев партия басшысы болған жылдары Черненконың мансабы табысты дамуын жалғастырды. 1965 жылы ол Орталық Комитеттің Бас басқармасының басшысы болып тағайындалды, оған Политбюро күн тәртібін анықтау және Орталық Комитеттің көптеген жарлықтары мен қаулыларының жобаларын дайындау міндеті жүктелді. Ол сонымен қатар партияның жоғары лауазымды тұлғаларының кеңселердегі телефон сөйлесулерін тыңдау және жасырын бақылау құрылғыларын қадағалаумен айналысты. Оның тағы бір жұмысы – күн сайын жүздеген партия құжаттарына қол қою болды, ол бұл жұмысты келесі 20 жыл бойы атқарды. Партияның Бас хатшысы болғаннан кейін де ол Бас басқармаға қатысты құжаттарға қол қоюды жалғастырды (қол қоюға мүмкіндігі болмаған жағдайда факсимиле қолданылды). 1971 жылы Черненко Орталық Комитеттің толық мүшесі болып сайланды, ол Партия жұмысын Хат бюросы арқылы бақылап, хаттармен айналысты. 1976 жылы ол Хат бюросының хатшысы болып сайланды. 1977 жылы кандидат, ал 1978 жылы – Политбюроның толық мүшесі болды, партия иерархиясында Бас хатшыдан кейін екінші орында тұрды. Брежневтің өмірінің соңғы жылдарында Черненко партияның идеологиялық жұмысына толыққанды қатысты: шетелдік кеңестік делегацияларын басқарды, Брежневті маңызды кездесулер мен конференцияларға сүйемелдеді және 1977 жылы Кеңес Конституциясын жаңарту жөніндегі комиссияның мүшесі ретінде жұмыс істеді. 1979 жылы ол Венадағы қару-жарақты шектеу туралы келіссөздерге қатысты. 1982 жылдың қарашасында Брежневтің қайтысынан кейін Бас хатшы лауазымы Черненкоға беріледі деген күдік туды, бірақ ол партия ішінде өзінің кандидатурасын қолдауға жеткілікті дауыс жинамады. Нәтижесінде, Брежневтің денсаулығының нашарлауын жақсы байқаған КГБ төрағасы Юрий Андропов бұл лауазымды иеленді.
Кеңес Одағының басшысы
Юрий Андропов 1984 жылғы 9 ақпанда 69 жасында Мәскеу орталық клиникалық ауруханасында бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Черненко содан кейін Андроповтың орнына сайланды, бірақ Андропов өзінің орнын Михаил Горбачевке қалдыруды қалаған еді. Сонымен қатар, Черненконың өзі де ауыр сырқатқа шалдыққан болатын. Елдің жоғары лауазымына тағайындалған кезде Черненко, негізінен, саяси бюроның "Ескі гвардиясына" Кеңес басшылығының келесі буынынан лайықты кандидатты таңдау үшін уақыт беруге қабілетті өтпелі лидер ретінде қарастырылды. Осы аралықта ол елді басқаруды қорғаныс министрі Дмитрий Устинов пен сыртқы істер министрі Андрей Громыкомен бірлесіп, үштік басшылық құрамында жүзеге асыруға мәжбүр болды. Бұл мәселе ушыға түсті, Черненконың денсаулығы нашарлағандықтан, ол жиналыстарды жиі қатыстырмайтын болды. Андроповтың қоштасу рәсімінде Черненко ағынан жарылып, сөзді қиындықпен оқи алды. Черненко Брежнев кезеңінің соңғы жылдарындағы саясатқа оралуды білдірді. Дегенмен, ол еңбек одақтарының рөлін арттыруды, білім беру және насихаттауды реформалауды қолдады. Черненко жасаған маңызды кадрлық өзгеріс – Бас штаб бастығы маршал Николай Огарковты қызметтен босату болды. Огарковтың орнын маршал Сергей Ахромеев басты. Сыртқы саясатта ол Қытаймен сауда келісіміне қол қойды. Жаңа детанцияға шақыруларға қарамастан, Черненко АҚШ-пен суық соғыстың шиеленісін болдырмау үшін көп жасаған жоқ. Мысалы, 1984 жылы Кеңес Одағы Шығыс Германия басшысы Эрих Хонеккердің Батыс Германияға сапарына кедергі келтірді. Бірақ 1984 жылдың күзінде АҚШ пен КСРО 1985 жылдың басында қаруды бақылау жөніндегі келіссөздерді қайта бастауға келісті. 1984 жылдың қарашасында Черненко Ұлыбританияның Лейбористік партиясының жетекшісі Нил Киннокпен кездесті. 1980 жылы АҚШ жетекшілігімен Мәскеуде өткен жазғы Олимпиада ойындарына халықаралық бойкот жарияланды. Келесі 1984 жылғы жазғы Олимпиада ойындары Лос-Анджелесте (Калифорния) өткізілуге тиіс болды. 1984 жылғы 8 мамырда Черненко басшылығымен КСРО «қауіпсіздік мәселелері, шовинистік сезімдер және АҚШ-та антисоветтік ахуалдың тудырылуы» деген сылтаумен Ойындарға қатыспайтынын мәлімдеді. Өлімі алдында Черненко 1985 жылғы 9 мамырда, Жеңіс күніне орай, Волгоград қаласының Сталинград болып қайта аталғанын жариялаған алдын ала құжаттарға қол қойды. Сталиннің қызы Светлана Аллилуеваға жазған хатында ол «И.В. Сталиннің есімі мен мұрасына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру» туралы жазды, бұл Сталиннің саяси оңалтуына қатысты деп есептеледі.
Денсаулық проблемалары, қайтыс болу және мұра
Черненко тоғыз жасында темекі шегуді бастады, және ересек болғаннан кейін ол әрдайым көп темекі шегуші ретінде танымал болды. Бас хатшы болып сайлануына дейін ол эмфизема және оң жақ жүрек жеткіліксіздігімен ауырған. 1983 жылы ол бронхит, плеврит және пневмонияға байланысты үш ай бойы қызметтен шеттесті. 1984 жылы Андроповтың орнына келгенде тарихшы Джон Льюис Гаддис оны "дәуірлеп, зомбидей, ақпаратты бағалай алмайтын, қорқытуға немесе қызығуға да болмайтын қарт" деп сипаттады. 1984 жылдың басында Черненко бір айдан астам уақыт ауруханада жатты, бірақ Политбюроға хаттар мен хабарламалар жіберіп, жұмысын жалғастырды. Жазда дәрігерлер оны минералды сумен емделу үшін Кисловодскіге жіберді, бірақ курортқа келген күні Черненконың денсаулығы нашарлап, пневмонияға шалдықты. Черненко 1984 жылдың соңына дейін Кремльге оралмады. Ол кеңсесінде космонавттар мен жазушыларға ордендер тапсырды, бірақ дәліздермен жүре алмады және оны дөңгелекті креслода тасыды. 1984 жылдың соңына қарай Черненко қатты күзетілген Орталық клиникалық ауруханадан шыға алмады, ал Политбюро оның қолтаңбасының көшірмесін барлық құжаттарға қойды, бұл әрекет Черненко Андроповтың өліміне жеткенде жасағандай болды. Черненконың ауруы алғаш рет 1985 жылдың 22 ақпанында, Ресейдің солтүстік-шығысындағы Куйбышев ауданында өткен сайлау митингісінде, ол Ресей Федерациясының Жоғарғы Кеңесіне кандидат ретінде тұрғанда, Политбюро мүшесі Виктор Гришиннің Бас хатшының дәрігерлердің кеңесі бойынша қатыса алмағанын мәлімдеуімен жарияланды. Екі күннен кейін бүкіл елді дүр сілкіндірген теледидардағы көріністе Гришин аурухана төсегінен өлім аузында жатқан Черненконы сүйреп, дауыс беруге алып барды. 1985 жылдың 28 ақпанында Черненко парламенттік мандатын алу үшін тағы да теледидарға шықты және сайлаудағы жеңісі туралы қысқа мәлімдеме жасады: "Сайлау науқаны аяқталды, енді сайлаушылар мен коммунистер бізге қойған міндеттерді орындау уақыты келді". 10 наурызда сағат 15:00-де Черненко комаға түсті және сол күні кешке сағат 19:20-де 73 жасында қайтыс болды. Автопсия нәтижесінде өлімнің себебі созылмалы эмфизема, жүректің үлкейіп зақымдануы, жүрек жеткіліксіздігі және бауыр циррозы екені анықталды. Ел бойынша үш күндік аза тұру жарияланды. Үндістан, Ирак және Никарагуа үш күндік аза тұруды жариялады; Пәкістан екі күндік аза тұруды жариялады; Шығыс Германия мен Чехословакия бір күндік аза тұруды жариялады. Черненко үш жылдың ішінде қайтыс болған үшінші совет басшысы болды. Түн ортасында оның өлімі туралы хабардар болған АҚШ президенті Рональд Рейган: "Егер олар менің өлімімнен құтылып жатса, мен орыстармен қалайша келісе аламын?" - деді. Черненкоға мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды және ол Кремль қабырғасының некрополінде, Ленин мавзолейі мен Кремль қабырғасы арасында орналасқан он екі жеке қабірдің біріне жерленді. Ол сол жерде жерленген соңғы адам. Черненконың әсері – немесе оның болмауы – совет баспасөзінде оның өлімі туралы жарияланған хабарларда айқын көрінді. Совет газеттері Черненконың өлімі мен Горбачевтің сайлануы туралы бір күні жариялады. Газеттердің мақалалары бір форматта болды: 1-бетте 11 наурызда Михаил Горбачевты сайлаған партияның Орталық комитетінің отырысы туралы хабарланды және жаңа көшбасшының өмірбаяны мен оның үлкен суреті жарияланды; 2-бетте Черненконың қайтыс болғаны туралы хабарланды және оның некрологы жарияланды. Совет басшысы қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары оның сейфін ашуға әдеттенген. Горбачев Черненконың сейфін ашқанда, оның ішінде жеке құжаттары бар кішкентай папка және бірнеше үлкен ақша бумасы табылды; оның үстелінен де ақша табылды. Ол ақшаны қайдан алғанын немесе оны не үшін пайдалануды жоспарлағанын ешкім білмейді.
Жеке өмір
Бірінші әйелі Фаина Васильевна Черненкодан Альберт есімді ұлы болды. 1944 жылы екінші әйелі Анна Дмитриевна Любимоваға үйленгеннен кейін, оның Елена және Вера есімді екі қызы мен Владимир есімді ұлы дүниеге келді. 2015 жылы архивтік құжаттар жарияланды, онда Черненконың көп әйелдері және олардан туған көп балалары болғаны айтылды; бұл жағдай, мүмкін, 1940 жылдары Черненконың мансаптық өсуінің тежелуіне себеп болған.