КСРО Коммунистік партиясы Бас хатшысының билігі

Кіріспе

Кеңес Одағының іс жүзіндегі басшысы – Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің Бас хатшысы. Ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КПСС) басшысы болды. 1924 жылдан бастап, ел 1991 жылы тарағанға дейін, бұл лауазымдағы адам Кеңес Одағының ресми басшысы саналды. Сталин билікке келгенге дейін бұл қызмет Ленин үкіметінде аса маңызды емес деп есептелді, ал бұрынғы иеленушілер саяси емес, техникалық мәселелермен айналысты. Ресми түрде Бас хатшы тек Коммунистік партияны тікелей басқарды. Бірақ партияның саяси билікке монополиясы болғандықтан, Бас хатшы іс жүзінде Кеңес үкіметінің атқару билігін жүзеге асырды. Сыртқы және ішкі саясатты бағыттап, Кеңес Коммунистік партиясынан басымдық танытқандықтан, бұл лауазым Кеңес Одағының іс жүзіндегі ең жоғары лауазымы болды.

Тарих

Қазан революциясына дейін партия хатшысының жұмысы көбінесе бюрократиялық қызмет еді. Большевиктер билікті басып алғаннан кейін 1919 жылы әкімшілік жұмыстарды жүзеге асыру үшін Жауапты хатшының кеңсесі құрылды. Ресей азамат соғысындағы большевиктердің жеңісінен кейін 1922 жылы Владимир Ленин тек әкімшілік және тәртіптік мақсаттарға қызмет ету үшін Бас хатшы лауазымын құрды. Оның басты міндеті партия мүшелерінің құрамын анықтау және партия ішіндегі лауазымдарды тағайындау болды. Бас хатшы партия іс-шараларын жүргізуді қадағалап, партия жетекшілері мен мүшелерін партия қызметі туралы хабардар етуге міндетті болды. Кабинетін құрастырғанда Ленин Иосиф Сталинді Бас хатшы етіп тағайындады. Келесі бірнеше жылда Сталин демократиялық централизм қағидаларын пайдаланып, өзінің кеңсесін партия жетекшісіне, соңынан Кеңес Одағының жетекшісіне айналдырды. Троцкий өзінің тағайындалуын Григорий Зиновьевтің бастапқы ұсынысына байланысты деп есептеді. Бұл көзқарас бірнеше тарихшылармен қолдастырылды. Ресей тарихшысы Вадим Роговиннің айтуынша, Сталиннің бұл лауазымға сайлануы 1922 жылдың наурыз-сәуір айларында өткен партияның он бірінші съезінен кейін болды, онда Ленин нашар денсаулығына байланысты тек сирек қатысып, съездің он екі сессиясының төртеуіне ғана қатысты. Кейбір тарихшылардың пікірінше, көрнекті большевик Яков Свердловтың ерте қайтысы Иосиф Сталиннің Кеңес Одағының жетекшілігіне көтерілуіне ықпал еткен маңызды фактор болды. Себебі Свердлов партия хатшылығының алғашқы төрағасы болғандықтан және Бас хатшы лауазымына табиғи үміткер саналғандықтан. 1924 жылы Ленин қайтыс болғанға дейін Сталиннің Бас хатшы лауазымына сын айтылып келді. Лениннің соңғы айларында ол Сталиннің авторитарлыққа ұмтылып, билігін теріс пайдаланып жатқанын айтып, оны қызметтен алуға шақырған памфлет жазды. Бұл памфлет саяси дағдарысты тудырды, ол Сталиннің Бас хатшы лауазымын қауіпке тікелей қойды және оны қызметтен алу үшін дауыс беру өтті. Григорий Зиновьев пен Лев Каменевтің көмегімен Сталин бұл даудан аман қалды және лауазымында қалды. Лениннің қайтысынан кейін Сталин Бас хатшы лауазымын пайдаланып, билігін нығайта бастады. 1928 жылы ол КСРО-ның де-факто жетекшісіне айналды, ал Бас хатшы лауазымы елдегі ең жоғары лауазымға айналды. 1934 жылы партияның 17-съезінде Сталинды Бас хатшы етіп ресми түрде қайта сайлаған жоқ. Алайда Сталин басқа барлық лауазымдарға қайта сайланды және партия жетекшісі болып қалды. 1950-жылдары Сталин Хатшылық жұмысынан бірте-бірте бас тартып, оның бақылауын Георгий Маленковқа тапсырды, мүмкін оның әлеуетті ізбасары ретінде қабілеттерін сынады. 1952 жылдың қазан айында партияның 19-шы съезінде Сталин партия жетекшілігін қайта құрылымдады. Маленков арқылы айтылған, жасының қарттығына байланысты партия хатшылығындағы міндеттерінен босату туралы өтініші партия съезімен қабылданбады, себебі делегаттар Сталиннің ниетіне сенімді емес еді. Нәтижесінде съезд Сталиннің Бас хатшы лауазымын ресми түрде жойды, бірақ Сталин партия хатшыларының бірі болып қала берді және партияның толық бақылауын сақтап қалды. 1953 жылдың 5 наурызында Сталин қайтыс болғанда Маленков Хатшылықтың ең маңызды мүшесі саналды, оның ішінде Никита Хрущев та болды. Маленков, Берия және Молотовтан тұратын қысқа ғұмырлы тройка кезінде Маленков Министрлер Кеңесінің төрағасы болды, бірақ тоғыз күннен кейін 14 наурызда Хатшылықтан кетуге мәжбүр болды. Бұл Хрущевтің үкіметті басқаруына мүмкіндік берді және ол сол жылдың 14 қыркүйегінде Орталық комитет пленумында Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бірінші хатшысы болып сайланды. Хрущев кейіннен саяси реформаларына қарсылық көрсеткен қарсыластарын жеңіп шықты. Ол 1957 жылы Маленковты, Молотовты және Лазар Кагановичті (Сталиннің ең көне және жақын серіктестерінің бірі) биліктен толықтай аластатты, бұл жетістік Бірінші хатшы лауазымының үстемдігін нығайтуға көмектесті. 1964 жылы Куба зымырандық дағдарысынан кейін Политбюро мен Орталық комитет ішінде күшейген оппозиция Хрущевтің қызметтен алынуына әкелді. Леонид Брежнев Хрущевтің Бірінші хатшысы болды, бірақ бастапқыда ұжымдық басшылықтың бір бөлігі ретінде басқаруға міндетті болды, премьер Алексей Косыгин мен төраға Николай Подгорныймен тағы бір тройка құрды. 1966 жылы бұл лауазым Бас хатшы болып қайта аталды. Ұжымдық басшылық Брежнев кезеңінде Бас хатшының өкілеттіктерін шектеуге мүмкіндік берді. Брежневтің ықпалы 1970-жылдары өсті, өйткені ол радикалды реформалардан аулақтап, қолдауын сақтай алды. Брежневтің қайтысынан кейін Юрий Андропов пен Константин Черненко Брежневтің салған жолымен елді басқарды. Михаил Горбачев 1990 жылға дейін Кеңес Одағын Бас хатшы ретінде басқарды, осы жылы Коммунистік партия саяси жүйедегі билік монополиясын жоғалтты. Горбачевтың жетекші рөлін сақтап қалуы үшін Кеңес Одағы Президенті лауазымы құрылды. 1991 жылғы тамыз төңкерісінен кейін Горбачев Бас хатшы лауазымынан кетті. Оның орнына Владимир Ивашко келді, ол жаңадан сайланған Ресей Президенті Борис Ельциннің Коммунистік партия қызметін тоқтатуына дейін бес күн ғана Бас хатшының міндетін атқарды. Партияға тыйым салынғаннан кейін 1993 жылы Олег Шенин КСРО Коммунистік партияларының одағын (ККО–КПСС) құрды, ол КПСС-ті қайта жандандыруға және қалпына келтіруге арналған. Ұйымның барлық бұрынғы Кеңес республикаларында мүшелері бар.

Before the October Revolution, the job of the party secretary was largely that of a bureaucrat. Following the Bolshevik seizure of power, the Office of the Responsible Secretary was established in 1919 to perform administrative work. After the Bolshevik victory in the Russian Civil War, the Office of General Secretary was created by Vladimir Lenin in 1922 with the intention that it serve a purely administrative and disciplinary purpose. Its primary task would be to determine the composition of party membership and to assign positions within the party. The General Secretary also oversaw the recording of party events, and was entrusted with keeping party leaders and members informed about party activities. When assembling his cabinet, Lenin appointed Joseph Stalin to be General Secretary. Over the next few years, Stalin was able to use the principles of democratic centralism to transform his office into that of party leader, and eventually leader of the Soviet Union. Trotsky attributed his appointment to the initial recommendation of Grigory Zinoviev. This view has been supported by several historians. According to Russian historian, Vadim Rogovin, Stalin's election to the position occurred after the Eleventh Party Congress (March–April 1922), in which Lenin, due to his poor health, participated only sporadically, and only attended four of the twelve sessions of the Congress. Some historians have regarded the premature death of prominent Bolshevik Yakov Sverdlov to have been a key factor in facilitating the elevation of Joseph Stalin to the position of leadership in the Soviet Union. In part, because Sverdlov served as the original chairman of the party secretariat and was considered a natural candidate for the position of General Secretary. Prior to Lenin's death in 1924, Stalin's tenure as General Secretary was already being criticized. In Lenin's final months, he authored a pamphlet that called for Stalin's removal on the grounds that Stalin was becoming authoritarian and abusing his power. The pamphlet triggered a political crisis which endangered Stalin's position as General Secretary, and a vote was held to remove him from office. With the help of Grigory Zinoviev and Lev Kamenev, Stalin was able to survive the scandal and remained in his post. After Lenin's death, Stalin began to consolidate his power by using the office of General Secretary. By 1928, he had unquestionably become the de facto leader of the USSR, while the position of General Secretary became the highest office in the nation. In 1934, the 17th Party Congress refrained from formally re electing Stalin as General Secretary. However, Stalin was re elected to all the other positions he held, and remained leader of the party without diminution. In the 1950s, Stalin increasingly withdrew from Secretariat business, leaving the supervision of the body to Georgy Malenkov, possibly to test his abilities as a potential successor. In October 1952, at the 19th Party Congress, Stalin restructured the party's leadership. His request, voiced through Malenkov, to be relieved of his duties in the party secretariat due to his age, was rejected by the party congress, as delegates were unsure about Stalin's intentions. In the end, the congress formally abolished Stalin's office of General Secretary, although Stalin remained one of the party secretaries and maintained ultimate control of the party. When Stalin died on 5 March 1953, Malenkov was considered to be the most important member of the Secretariat, which also included Nikita Khrushchev, among others. Under a short lived troika consisting of Malenkov, Beria, and Molotov, Malenkov became Chairman of the Council of Ministers, but was forced to resign from the Secretariat nine days later on 14 March. This effectively left Khrushchev in control of the government, and he was elected to the new office of First Secretary of the Communist Party of the Soviet Union at the Central Committee plenum on 14 September that same year. Khrushchev subsequently outmanoeuvred his rivals, who sought to challenge his political reforms. He was able to comprehensively remove Malenkov, Molotov and Lazar Kaganovich (one of Stalin's oldest and closest associates) from power in 1957, an achievement which also helped to reinforce the supremacy of the position of First Secretary. In 1964, opposition within the Politburo and the Central Committee, which had been increasing since the aftermath of the Cuban Missile Crisis, led to Khrushchev's removal from office. Leonid Brezhnev succeeded Khrushchev as First Secretary, but was initially obliged to govern as part of a collective leadership, forming another troika with Premier Alexei Kosygin and Chairman Nikolai Podgorny. The office was renamed to General Secretary in 1966. The collective leadership was able to limit the powers of the General Secretary during the Brezhnev Era. Brezhnev's influence grew throughout the 1970s as he was able to retain support by avoiding any radical reforms. After Brezhnev's death, Yuri Andropov and Konstantin Chernenko were able to rule the country in the same way as Brezhnev had. Mikhail Gorbachev ruled the Soviet Union as General Secretary until 1990, when the Communist Party lost its monopoly of power over the political system. The office of President of the Soviet Union was established so that Gorbachev could still retain his role as leader of the Soviet Union. Following the failed August coup of 1991, Gorbachev resigned as General Secretary. He was succeeded by his deputy, Vladimir Ivashko, who only served for five days as Acting General Secretary before Boris Yeltsin, the newly elected President of Russia, suspended all activity in the Communist Party. Following the party's ban, the Union of Communist Parties – Communist Party of the Soviet Union (UCP–CPSU) was established by Oleg Shenin in 1993, and is dedicated to reviving and restoring the CPSU. The organisation has members in all the former Soviet republics.

Лауазымды тұлғалардың тізімі

Портрет Аты Мерзімі Ескертпелер Лауазымды атқарды Қызметтен кеткен мерзімі Ұзақтығы Ресей Коммунистік партиясы (большевиктер) Хатшылығының техникалық хатшысы Яков Свердлов 1918 16 наурыз 1919 † жыл Свердлов 1919 жылы 16 наурыз күні қайтыс болғанға дейін қызметте болды. Ол қызметте болған кезінде саяси емес, техникалық мәселелерге жауапты болды. Елена Стасова Наурыз 1919 Желтоқсан 1919 Оның кеңсесі таратылған кезде Стасова жауапты хатшы лауазымына, хатшылық төрағасының орынбасары лауазымына маңызды бәсекелес ретінде қарастырылмады. Ресей Коммунистік партиясының (большевиктер) Орталық комитетінің жауапты хатшысы Николай Крестинский Желтоқсан 1919 Наурыз 1921 Жауапты хатшы лауазымы хатшы сияқты жұмыс істеді, бұл Крестинскийдің партияның саяси бюросының, оргбюросының және хатшылығының мүшесі болғанын ескерсек, бұл біршама төменгі лауазым. Дегенмен Крестинский Жозеф Сталиннің Бас хатшы болған кезінде істегеніндей, тәуелсіз билік базасын құруға ешқашан тырыспаған. Вячеслав Молотов 16 наурыз 1921 3 сәуір 1922 1921 жылдың наурыз айында өткен 10-шы партия съезінде жауапты хатшы болып сайланды. Съезде жауапты хатшы лауазымының Политбюроның пленумдарында болуы керек деп шешті. Нәтижесінде Молотов Политбюроның кандидаты болды. Бүкіл Одақ Коммунистік партиясының (большевиктер) Орталық комитетінің Бас хатшысы Иосиф Сталин 3 сәуір 1922 16 қазан 1952 Сталин Бас хатшы лауазымын өзіне күшті билік базасын құру үшін пайдаланды. Сталин 1934 жылы 17-ші партия съезінде ресми түрде Бас хатшы болып сайланбады, одан кейін бұл лауазым туралы сирек айтылды. 1952 жылы Сталин бұл лауазымды алып тастады, бірақ ол 1953 жылы 5 наурызда қайтыс болғанға дейін билікті және Министрлер кеңесінің төрағасы лауазымын сақтады. 30 жыл 7 айға созылып, Сталин КСРО-ның бүкіл өмірінің жартысына жуығын Бас хатшы болып қызмет еткен ең ұзақ қызмет еткен адам болды. КСРО Коммунистік партиясының Орталық комитетінің бірінші хатшысы Никита Хрущев 14 наурыз 1953 14 қазан 1964 Хрущев 1953 жылдың 14 қыркүйегінде бірінші хатшы лауазымын қайтадан құрды. 1957 жылы партияға қарсы топ оны қызметінен аластатып жіберуге жақындады. Антипартиялық топтың жетекші мүшесі Георгий Маленков Бірінші хатшының өкілеттігі іс жүзінде шексіз екеніне алаңдаушылық білдірді. Хрущев 1964 жылы 14 қазанда көшбасшы лауазымынан алынып тасталды және оның орнына Леонид Брежнев тағайындалды. Леонид Брежнев 14 қазан 1964 8 сәуір 1966 Брежнев ұжымдық басшылықтың бір бөлігі болды. Ол ел премьері Алексей Косыгинмен және 1965 жылы Президиум төрағасы болған Николай Подгорныймен бірге бейресми Триумвиратты (орысша атауы Троика) құрды. 1966 жылы партияның 23-ші съезінде бірінші хатшы лауазымы Бас хатшы болып қайта аталды. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің Бас хатшысы Леонид Брежнев 8 сәуір 1966 10 қараша 1982 † Брежневтің Бас хатшы ретінде өкілеттіктері мен функциялары ұжымдық басшылықпен шектелген. 1970 жылдары Брежневтің ықпалы Косыгин мен Подгорныйдан асып түсті, өйткені ол радикалды реформалардан аулақ болып, қолдау таба алды. Юрий Андропов 12 қараша 1982 9 ақпан 1984 † Ол Брежневтің жерлеу рәсімін ұйымдастыруға жауапты комитет төрағасы ретінде Брежневтің ең ықтимал мұрагері ретінде танылды. Андропов өлкеге Брежневтің өлімінен бұрын билік еткеніндей билік жүргізді. Константин Черненко 13 ақпан 1984 10 наурыз 1985 † Черненко Бас хатшы лауазымына сайланған кезде 72 жаста және денсаулығы тез нашарлап барады. Андропов сияқты Черненко да елді Брежнев сияқты басқарады. Михаил Горбачев 11 наурыз 1985 24 тамыз 1991 1990 жылғы Халық депутаттарының съезі 1977 жылғы Кеңес Конституциясынан 6-бапты алып тастады, нәтижесінде Коммунистік партия "Кеңес қоғамының жетекші және басшылық етуші күші" ретінде өз позициясын жоғалтты. Бас хатшының өкілеттігі күрт қысқартылды. Өзінің қалған өкілеттігі кезінде Горбачев Кеңес Одағының президенті қызметі арқылы билік жүргізді. 1991 жылы 24 тамызда партиялық қызметінен кетті. Владимир Ивашко 24 тамыз 1991 29 тамыз 1991 28-ші партия съезінде Бас хатшының орынбасары болып сайланды. Ивашко Горбачевтің отставкасынан кейін Бас хатшы міндетін атқарушы болды, бірақ ол кезде партия саяси тұрғыдан әлсіз болды. 1991 жылы 29 тамызда оның қызметі тоқтатылды, ал 6 қарашада оған тыйым салынды.

Portrait Name Term Notes Took office Left office Duration Technical Secretary of the Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks) Yakov Sverdlov 1918 16 March 1919 † years Sverdlov remained in office until his death on 16 March 1919. During his tenure he was mainly responsible for technical rather than political matters. Elena Stasova March 1919 December 1919 When her office was dissolved, Stasova was not considered a serious competitor for the post of Responsible Secretary, the successor office to the Chairman of the Secretariat. Responsible Secretary of the Central Committee of the Russian Communist Party (Bolsheviks) Nikolay Krestinsky December 1919 March 1921 The office of Responsible Secretary functioned like a secretary, a somewhat menial position given that Krestinsky was also a member of the Party's Politburo, Orgburo and Secretariat. Nevertheless, Krestinsky never tried to create an independent power base as Joseph Stalin later did during his time as General Secretary. Vyacheslav Molotov 16 March 1921 3 April 1922 Was elected Responsible Secretary at the 10th Party Congress held in March 1921. The Congress decided that the office of Responsible Secretary should have a presence at Politburo plenums. As a result, Molotov became a candidate member of the Politburo. General Secretary of the Central Committee of the All Union Communist Party (Bolsheviks) Joseph Stalin 3 April 1922 16 October 1952 Stalin used the office of General Secretary to create a strong power base for himself. Stalin was not formally re elected as General Secretary at the 17th Party Congress in 1934, and the office was rarely mentioned after that. In 1952, Stalin abolished the position, but he retained ultimate power and his position as Chairman of the Council of Ministers until his death on 5 March 1953. At 30 years 7 months, Stalin was the longest serving General Secretary, serving almost half of the USSR's entire existence. First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union Nikita Khrushchev 14 March 1953 14 October 1964 Khrushchev reestablished the office on 14 September 1953 as First Secretary. In 1957, the Anti Party Group nearly removed him from office. Georgy Malenkov, a leading member of the Anti Party Group, worried that the powers of the First Secretary were virtually unlimited. Khrushchev was removed as leader on 14 October 1964, and replaced by Leonid Brezhnev. Leonid Brezhnev 14 October 1964 8 April 1966 Brezhnev was part of a collective leadership. He formed an unofficial Triumvirate (also known by its Russian name Troika) alongside the country's Premier, Alexei Kosygin, and Nikolai Podgorny who became in 1965 a Chairman of the Presidium. The office of First Secretary was renamed General Secretary at the 23rd Party Congress in 1966. General Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union Leonid Brezhnev 8 April 1966 10 November 1982 † Brezhnev's powers and functions as the General Secretary were limited by the collective leadership. By the 1970s, Brezhnev's influence exceeded that of Kosygin and Podgorny as he was able to retain support by avoiding any radical reforms. Yuri Andropov 12 November 1982 9 February 1984 † He emerged as Brezhnev's most likely successor as the chairman of the committee in charge of managing Brezhnev's funeral. Andropov ruled the country in the same way Brezhnev had before he died. Konstantin Chernenko 13 February 1984 10 March 1985 † Chernenko was 72 years old when elected to the post of General Secretary and in rapidly failing health. Like Andropov, Chernenko ruled the country in the same way Brezhnev had. Mikhail Gorbachev 11 March 1985 24 August 1991 The 1990 Congress of People's Deputies removed Article 6 from the 1977 Soviet Constitution resulting in the Communist Party loss of its position as the "leading and guiding force of the Soviet society." The powers of the General Secretary were drastically curtailed. Throughout the rest of his tenure, Gorbachev ruled through the office of President of the Soviet Union. He resigned from his party office on 24 August 1991 in the aftermath of the August Coup. Vladimir Ivashko 24 August 1991 29 August 1991 He was elected Deputy General Secretary at the 28th Party Congress. Ivashko became acting General Secretary following Gorbachev's resignation, but by then the Party was politically impotent. Its activities were suspended on 29 August 1991, and it was banned on 6 November.