Кіріспе

Өзбекстанның саяси партиясы, қазіргі Өзбекстан партиясы – Ерк Демократиялық партиясы 1990 жылы Кеңес Одағында тәуелсіздік көздеген партия ретінде құрылған. Өзбекстан тарихындағы алғашқы тіркелген саяси партия. Оның уставы Әділет министрлігінде тіркелген, 1991 жылғы 3 қыркүйектегі № 039 тіркеу куәлігіне Өзбекстанның саяси партиялар туралы заңы қабылданбас бұрын әділет министрі қол қойған. Тіркеу куәлігінде көрсетілгендей, қызметтің басты мақсаты – "Өзбекстан үшін тәуелсіз демократиялық республика құру". 1993 жылдан бері партия штаб-пәтері Түркияның Стамбул қаласында орналасқан.

Ұйым

Партияның жетекшісі Мұхаммед Салих, ал бас хатшысы – Атаназар Ариф. Партияның ресми газеті «ЭРК» 1991 жылдың 19 қыркүйегінде Өзбекстан Баспа комитетінде №000092 тіркелді (суретке қараңыз). Газет 1990 жылдан бері өзбек және орыс тілдерінде жарық көріп келеді. Оның журналистерінің арасында сегіз жылға бас бостандығынан айырылған Юсиф Рузимурадов та бар.

Тарих және сайлау

1991 жылғы 29 желтоқсанда ҚРТ партиясы тәуелсіз Өзбекстанның алғашқы жалпы сайлауына, Өзбекстан президенті лауазымына кандидат ретінде қатысты. Партия жетекшісі Мұхаммед Салих 1991 жылғы Өзбекстан президенттік сайлауында Ислам Каримовтың жалғыз қарсыласы болды. Ол кезде Мұхаммед Салих Өзбекстан Жазушылар одағының төрағасы болса, Ислам Каримов 1991 жылғы 24 наурызда Өзбекстан Жоғарғы Кеңесі сайлаған елдің президенті еді. Сайлаудың ресми нәтижесі бойынша Мұхаммед Салихқа 12,7% дауыс түсті; бірақ Өзбекстан радиосы арқылы таратылған нәтижелер бойынша оған 33% дауыс берілді; ал тәуелсіз бақылаушылардың есептері бойынша, партия кандидатының сенімді өкілдерінің мәліметтеріне сәйкес, 50%-дан астам дауыс жинады. ҚРТ партиясының сенімді өкілдері кейбір сайлау округтерінде (аудандарда) сайлау нәтижелері туралы хаттамалар сайлаушылардың келісімінсіз өзгертілгенін және сайлаушылардың қолдарысыз Орталық сайлау комиссиясына жеткізілгенін хабарлады. Дауыс беру бюллетендері басылып, сайлау учаскелеріне таратылған бас баспа орталығының қызметкерлерінің мәліметінше, бюллетендердің жалпы саны сайлаушылар санынан 50%-ға асып кеткен. 2007 жылғы желтоқсанда өткен президенттік сайлауға ҚРТ партиясына қатысуға рұқсат берілмеді. "Гардиан" газетіне берген сұхбатында ҚРТ өкілі Атаназар Ариф: "Бұл демократиялық емес. Каримов – неокоммунистік диктатор. Ол Мугабеге ұқсайды, биліктен бас тартуға ниеті жоқ", – деді.

Заңнамалық ықпал

"Тәуелсіздік декларациясы" заң жобасын жасаған және оны қарау мен қабылдауды бастаған партия – ЭРК. Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің сессиясы, күн тәртібін бекіткеннен және жұмысын бастағаннан кейін бір күн өткен соң, 1990 жылғы 20 маусымда, күн тәртібін қайта қарады, оған республиканың тәуелсіздігі мәселесін қосты және Ислам Каримов басқарған Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің қарсылығына қарамастан, ЭРК партиясы ұсынған заң жобасын қарауға қабылдады. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) Бас хатшысы Михаил Горбачевтің талабы бойынша шағын түзетулер енгізілді, олардың кейбіреулері сессияда дауыс беруден және заң жобасының толық мәтінін қабылдағаннан кейін жасалды, бұл Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің екінші хатшысы Ефимов арқылы істелді, ол сессия барысында Горбачевпен телефон арқылы байланыста болды; алайда, барлық түзетулер заң жобасының мағынасын өзгертпеді.

Бірінші

Партияның бірінші (құрылтай) съезі 1990 жылдың 30 сәуірінде Ташкент қаласында, Абай көшесіндегі Білім үйінде өтті. Осы мәжілісте партияның бағдарламасы мен Жарғысы (Атаназар Ариф баяндады) қабылданды, сондай-ақ Орталық Кеңес мүшелері мен партия басшысы сайланды. Белгілі ақын Мұхаммед Салих партия басшысы болып сайланды, ол сол кезде Өзбекстан Жазушылар одағының төрағасы болған; ал физик Атаназар Ариф партия төрағасының орынбасары болып сайланды (кейінгі партия жиналысында бұл лауазым партияның Орталық Комитетінің Бас хатшысы мен хатшыларының жаңа лауазымдарымен ауыстырылды), ол Ташкент политехникалық институтының кәсіподақ комитеті төрағасының орынбасары болды.

Екінші

Партияның екінші отырысы 1991 жылғы 3 ақпанда Ташкент қаласында, "Өзбектуризм" ескі залында (қазір бұл ғимарат жойылды) өтті. Осы отырыс барысында қатысушылар партия жарғысына және бағдарламасына толықтырулар мен өзгерістер енгізді, атап айтқанда, Орталық Кеңестің Бас хатшысы және Орталық Кеңестің хатшылары деген екі жаңа қызмет орнатылды. Ахмад А'зам Орталық Кеңестің Бас хатшысы болып сайланды, ал Атаназар Ариф және Хамидулла Нұрмұхамедов Орталық Кеңестің хатшылары болып сайланды.

Үшінші

Партияның үшінші отырысы 1991 жылғы 25 тамызда Ташкент қаласында, "Тата" қонақ үйі кешенінде орналасқан "Өзбектуризм" жаңа залында өтті. Отырысқа қатысушылар Янаев басқарған Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитеттің (ТЖК) билікті узурпациялауын және күшпен басып алуын, сондай-ақ Өзбекстан үкіметінің ТЖК-ны қолдауын сынады. Бұл отырыс барысында қатысушылар 1990 жылғы 20 маусымда "ЕРК" партиясының бастамасымен қабылданған Өзбекстанның Тәуелсіздік декларациясын іске асыру бойынша Өзбекстан үкіметіне талаптары мен ұсыныстарын жариялады, атап айтқанда, Тәуелсіздік декларациясын іске асыру туралы заң жобасы ұсынылды. Отырыс материалдарымен бірге партияның мемлекеттік тіркелуі туралы өтініш және шамамен төрт мың мүшесінің тізімі (қажетті мүшелер саны үш мың) Өзбекстан Әділет министрлігіне тапсырылды. 1991 жылғы 3 қыркүйекте Әділет министрлігі партияның мемлекеттік тіркелуін растады және "ЕРК" партиясын тіркеу туралы №039 куәлік берді.

Төртінші

Партияның төртінші отырысы 1993 жылдың 25 қыркүйегінде «Теміржолшылар» залында, Ташкент қаласында өтті. Таратылған партия мүшелік карточкаларының саны мен делегация нормаларын анықтауға қолданылған мәліметтерге сәйкес, отырысқа дейін партия мүшелерінің жалпы саны шамамен 54 000 адамды құрады. Партия жетекшісі Мұхаммед Салих мәжбүрлі түрде елден қуылғандықтан отырысқа қатыса алмады. Осы отырыс үкіметтік полиция күштерінің күшті бақылауында болды. Атаназар Ариф отырысты ұйымдастыру үшін уақытша комитеттің төрағасы болды және отырыс барысында да сол қызметін атқарды. Отырыс кезінде қатысушылар партия жарғысына толықтырулар мен өзгерістер енгізіп, партия жетекшісін, Орталық Кеңесін және партияның басқа да өкілді органдарын сайлады. Үкіметтің қарсылығына қарамастан, Мұхаммед Салих қайтадан партия жетекшісі болып сайланды, бірақ ол сол кезде елден қуылған еді.

Бесінші

Партияның бесінші отырысы 2003 жылғы 22 қазанда Чолпаната көшесінде орналасқан соқырлар қоғамының Ташкент мәдени орталығында өтті. Отырыс барысында қатысушылар партияның Жарғысы мен бағдарламасына өзгерістер мен толықтырулар енгізді, атап айтқанда, Өзбекстан президенті сайлауына партиядан кандидатты ұсыну лауазымы енгізілді; осы лауазымға кандидатты ішкі сайлау арқылы кезең-кезеңімен іріктеу тәртібі белгіленді; Орталық Кеңес мүшелері мен партияның басқа да өкілді органдарының мүшелері сайланды. Мұхаммед Салих партия төрағасы, ал Атаназар Ариф бас хатшы болып қайта сайланды.