Кіріспе

Солтүстік Америкада кездесетін қарағай бөркіттерінің түрлері, еуразиялық түрлері.

Америка қызыл бөркіті (Tamiasciurus hudsonicus) – қазіргі уақытта Tamiasciurus тұқымдасына жататын ағаш бөркіттерінің үш түрінің бірі, олар қарағай бөркіттері деп аталады (қалғандары – Дуглас бөркіті, T. douglasii, және оңтүстік-батыс қызыл бөркіті, T. fremonti). Америка қызыл бөркіті әртүрлі атаулармен белгілі: қарағай бөркіті немесе қарағай бөркіті, Солтүстік Америка қызыл бөркіті, чикари, бумер немесе жай ғана қызыл бөркіт. Бұл кішкентай, күндіз белсенді сүтқоректі жануар жыл бойы өзінің жеке аумағын қорғайды. Ол негізінен қылқан жапырақты ағаштардың тұқымдарымен қоректенеді және Құрама Штаттар мен Канаданың көп бөлігінде қылқан жапырақты ағаштар өсетін жерлерде кеңінен таралған. Алайда, АҚШ-тың оңтүстік-батысында оның орнына бұрын осы түрге жататын оңтүстік-батыс қызыл бөркіті, ал АҚШ-тың Тыныш мұхиты жағалауында оның туысы – Дуглас бөркіті кездеседі. Бұл бөркіт өз ареалын жапырақты ормандарға қарай кеңейтіп келеді.

Таксономия

Американдық қызыл білгірлерді еуразиялық қызыл білгірлермен (Sciurus vulgaris) шатастыруға болмайды; осы екі түрдің таралған аймақтары үстіртпейді, сондықтан олар туған жерлерінде көбінесе жай ғана "қызыл білгір" деп аталады. "Hudsonicus" деген түрлік атау 1771 жылы осы түрді алғаш сипаттаған Эркслебеннің Канададағы Гудзон шығанағына жасаған сілтемесі болып табылады; сәйкесінше, бұл түр бұрынғыда Гудзон шығанағы білгірі деп те аталатын, мысалы, Джон Джеймс Одубонның "Солтүстік Американың тірі туатын төрт аяқты жануарлары" еңбегінде айтылғандай. Жақында жасалған филогенез білгірлерді бес негізгі эволюциялық тарамға бөлуге болатынын көрсетеді. Қызыл білгірлер (Tamiasciurus) ұшқыш білгірлер және басқа да ағаш білгірлерін (мысалы, Sciurus) қамтитын клада жатады. Америкалық қызыл білгірдің 25 танылған қосалқы түрі бар.

Сипаттама

Қызыл бөрік басқа Солтүстік Америка ағаш бөріктерінен кішігірім мөлшері, жалпы ұзындығы (құйрығын қоса алғанда), аумақтық мінез-құлқы және ақ ішкі жағы бар қызғылт түстес жүнімен оңай ажыратылады. Қызыл бөріктердің мөлшері жаңғақтардан (чипмунктардан) біршама үлкен. Дуглас бөрігі морфологиялық тұрғыдан американдық қызыл бөрікке ұқсас, бірақ тотты түсті ішкі жағы бар және Британдық Колумбияның оңтүстік-батыс жағалауында және АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысында ғана таралған. Американдық қызыл бөрік пен Дуглас бөрігінің таралу аймағы Британдық Колумбияның оңтүстігінде, Вашингтонның солтүстік-батысында және Орегонның шығысында қабаттасады.

Тарату

Америка қызыл сүрегіштері Солтүстік Америка құрлығында кеңінен таралған. Олардың ареалына мыналар кіреді: ағаш жамылғысы жоқ солтүстік аймақтарын қоспағанда, Канаданың көп бөлігі, Альбертаның оңтүстік жартысы және Британдық Колумбияның оңтүстік-батыс жағалауы; Алясканың оңтүстік жартысы; АҚШ-тың Роки таулары аймағы және АҚШ-тың шығысының солтүстік жартысы. Америка қызыл сүрегіштері көптеп кездеседі және олардың ареалдарының көп бөлігінде қорғауға алынбаған. Америкалық қызыл сүрегіштер Ньюфаундлендке әкелінді және ондаған жылдар бойы мол өмір сүрді. Дегенмен, Аризонадағы қызыл сүрегіштердің оқшауланған популяциясы санының айтарлықтай төмендеуіне ұшырады. 1987 жылы осы популяцияның бір бөлігі жойылуға жақын түрлер тізіміне енгізілді.

Тамақтандыру

Американдық қызыл бөрікшіктер негізінен дәнді жейтін жануарлар, бірақ мүмкіндігі келгенде басқа тағамдарды да қоректіктеріне қосады. Ақ шыршаның конустары шілде айының соңында пісіп жетеді және қызыл бөрікшіктер оларды тамыз және қыркүйек айларында жинайды. Жиналған конустар орталық сақтау орындарында сақталады және қыс бойы тіршілік ету үшін энергия мен қоректік заттармен қамтамасыз етеді, ал келесі көктемде көбейеді. Жеген конустардан түскен қабықшалар он екі метрге дейін үйіліп, қазаншұңқырлар деп аталады. Ақ шырша екі жылдан алты жылға дейінгі циклмен мол өнім береді, яғни бір жылы өте көп конус піседі (мол жыл), ал одан кейінгі бірнеше жыл бойы аз конус піседі. Американдық қызыл бөрікшіктердің аумағында бір немесе бірнеше қазаншұңқыр болуы мүмкін. Американдық қызыл бөрікшіктер түрлі саңырауқұлақтарды жейді, оның ішінде адам үшін қауіптілерін де.

Көбею

Американдық қызыл бөрікшіктер өздігінен овуляцияланады. Аналықтары бір күн ғана жыныстық қозбалыс кезеңіне енеді, бірақ овуляцияға дейін өз аумағынан шығып, зерттеу сапарлары жасайды, бұл сапарлар алдағы жыныстық қозбалыс кезеңдерін көрсетуге мүмкін. Жыныстық қозбалыс күні аналықтары бірнеше аталықтармен ұзақ қуалауға түседі. Аталықтар аналықпен жұптасу мүмкіндігі үшін бір-бірімен бәсекелеседі. Жыныстық қозбалыс кезеңіндегі аналықтары 4-тен 16 аталыққа дейін жұптасады. Жүктілік мерзімі 31-ден 35 күнге дейін созылады. Аналықтары бір жасқа келгенде алғаш рет көбейе алады, бірақ кейбір аналықтары екі жасқа немесе одан да үлкен жасқа дейін көбейе алмайды. Көптеген аналықтары жылына бір рет туады, бірақ кейбір жылдары көбейе алмайды, ал кейбір жылдары екі рет туады. Әдетте, бірдей ұяда 1-ден 5-ке дейін балапандар болады, бірақ көбінесе 3-4 балапан туады. Балапандар туғанда қызғылт түсті, түксіз болып, шамамен 10 грамм салмаққа ие. Емшек сүтімен тамақтанғанда күніне шамамен 1,8 грамм өседі және 125 күнде ересектерге айналады. Олар шамамен 42 күнде ұядан шығады, бірақ 70 күнге дейін емшек сүтімен тамақтана береді. Ұялар көбінесе ағаштардың бұтақтарындағы шөптен салынады. Сондай-ақ, қызылша ауруынан туындаған тығыз өсімдіктерден немесе шырша, тополь және жаңғақ ағаштарының сабаларындағы қуыстардан қазылады. Американдық қызыл бөрікшіктер сирек жер астында ұя салады. Әр бөрікшік өзінің аумағында бірнеше ұя салады, ал балалы аналықтар оларды ұялар арасында көшіреді. Кейбір жағдайларда адам тұрғынжайларында жылу оқшаулағышы ұя салу материалы ретінде қолданылғаны туралы хабарлар бар. Оңтүстік-батыс Юкон аймасындағы қызыл бөрікшіктер популяциясын үш жыл бойы зерттеу нәтижесінде, аналық қызыл бөрікшіктердің көптеген аталықтармен жұптасу деңгейі жоғары екені және тіпті генетикалық жақын туыс аталықтармен де жұптасатыны анықталды. Ата-аналардың туыстық байланысы балапандардың туған кездегі салмағына және өсу қарқынына, сондай-ақ балапандардың бір жасқа дейін тірі қалу деңгейіне әсер етпеді.

Әлеуметтік

Қызыл сүрегілер өте аумақтық және әлеуметтік емес, репродуктивті емес физикалық өзара әрекеттесуі өте аз (бір 19 жылдық зерттеуде тіркелген барлық мінез-құлықтардың 0,6%). Физикалық өзара әрекеттесудің көпшілігі еркек-әйел жұптасу кезінде және аналар мен олардың балалары өз аумақтарына тарағанға дейін (таралу және тіршілік етуді қараңыз) болады. Репродуктивті емес физикалық өзара әрекеттесулердің барлығы аумаққа енген басқыншыны қуу жағдайларынан тұрды. Бұл мінез-құлықтың жиілігі азық-түлік ресурстарының көп болуымен және ананың жасымен байланысты. Кейде аналықтар көбейе бастамас бұрын қосымша ошақтарды иеленеді, оларды кейіннен балаларына сыйлайды. Анасынан ошақ алмаған балалар әдетте туған аумағынан 150 метр (3 аумақ диаметрі) ішінде қоныстанады. Американдық қызыл сүрегілерде ерте өлім жоғары (орташа есеппен, тек 22% бір жасқа дейін тірі қалады). Дегенмен, тірі қалу ықтималдығы үш жасқа дейін артады, содан кейін қайтадан төмендей бастайды. Бір жасқа дейін тірі қалған аналықтардың өмір сүру ұзақтығы 3,5 жыл, ал ең ұзақ өмір сүру мерзімі 8 жылды құрайды. Ананың балаларға көбірек көңіл бөлуі балалардың өсу қарқынының артуымен және өмір бойы репродуктивті табыстың жоғарылауымен байланысты. Басты жыртқыштар: Канадалық рысь (Lynx canadensis), бобкат (Lynx rufus), койот (Canis latrans), үлкен мүйізді соу (Bubo virginianus), солтүстік қаз (Accipiter gentilis), қызыл құйрықты соу (Buteo jamaicensis), американдық қарға (Corvus brachyrynchos), американдық мартен (Martes americana), Тынық мұхит мартені (Martes caurina), қызыл түлкі (Vulpes vulpes), сұр түлкі (Urocyon cinereoargenteus), қасқыр (Canis lupus) және мысық (Mustela sp.).