Кіріспе

Кеміргіштер тұқымдасы – бұл Sciuridae (/s//I//'//j//u://r//I//d//eI//, // //d//i:/) кеміргіштер тұқымдасының толық атауы, оған кішкентай немесе орташа өлшемді кеміргіштер жатады. Бұл тұқымдасқа ағашқа өрмелеуші аңшықтар, жер аңшықтары (оның ішінде, басқаларымен қатар, суыртықтар мен дала иті) және ұшқыш аңшықтар кіреді. Аңшықтар Америка, Еуразия және Африкада табиғи түрде кездеседі, ал Австралияға адамдар әкелген. Ең ерте кезде табылған аңшықтардың қазба қалдықтары эоцен кезеңіне жатады, ал тірі кеміргіштер отбасыларының арасында аңшықтар тау бобры мен сонилерге ең жақын.

Этимология

1327 жылы алғаш рет тіркелген «бөрік» сөзі, англо-норманд тіліндегі «esquirel» сөзінен, ал ол ескі француз тіліндегі «escurel» сөзінен шыққан. Бұл латын тіліндегі «sciurus» сөзінің түйіндемесі, ол ежелгі грек тіліндегі σκίουρος (skiouros; σκία ουρος) – «көлеңкелі құйрықты» деген сөзден алынған, осылайша олардың көптеген түрлерінің ұзын, қалың құйрығына сипаттама берілген. Көне ағылшын тіліндегі «ācweorna» сөзі орта ағылшын тілінде (ақверна түрінде) ғана сақталды, содан кейін қолданудан шықты. Көне ағылшын сөзінің түбі жалпы герман тіліне дейін жетеді, оның ұқсас сөздері бүгінде басқа герман тілдерінде де қолданылады, мысалы, неміс тіліндегі «Eichhörnchen» (Eichhorn сөзінің кішіртілген түрі, ол көбінесе қолданылмайды); норвеж тіліндегі «ikorn/ekorn»; голланд тіліндегі «eekhoorn»; швед тіліндегі «ekorre» және дат тіліндегі «egern». Бөріктердің тобын «dray» немесе «scurry» деп атайды.

Мінез-құлық

Қоянбас аңдар жылына бір немесе екі рет көбейеді және үштен алты аптаға созылатын жүктіліктен кейін, түрлеріне қарай өтетін әртүрлі мөлшерде бала туады. Балалары жетілмеген болып туады, яғни жалаңаш, тіссіз және соқыр болады. Қоянбас аңдардың көптеген түрлерінде анасы ғана балаларына күтім жасайды, олар алтыдан он аптаға дейін емшекте болады және өмірінің бірінші жылының соңында жыныстық жағынан жетіледі. Жалпы, жерде тіршілік ететін қоянбас аңдар әлеуметтік болып келеді, көбінесе жақсы дамыған колонияларда өмір сүреді, ал ағашта тіршілік ететін түрлері көбінесе жалғыз өмір сүреді. Ұшқыш қоянбас аңдар көбінесе түнгі жануарлар болып табылады, бірақ сүт емізетін ұшқыш қоянбас аңдар мен олардың балалары жазда күндіз белсенді болады. Ыстық кезде қоянбас аңдар денелерін салқын беттерге жайып жатуға бейім, бұл "splooting" деп аталады. Қоянбас аңдар, басқа кеміргіштер сияқты, азық-түлікті сақтау үшін түрге тән стратегияларды қолданады, осылайша азық-түлік тапшылығының кезеңдеріне қарсы тұрады. Орташа белдеуде қоянбас аңдар көбінесе жаңғақтарды жапырақтардың астына, қуыс ағаштардың ішіне немесе жер астына жасырады. Алайда, субтропикалық және ылғалды ортада дәстүрлі жасыру көңнің өсуіне, шіруіне немесе уақытынан бұрын өніп шығуына әкелуі мүмкін. Бұл қиындықтарды жеңу үшін кейбір қоянбас аңдар, әсіресе субтропикалық аймақтарда, жаңғақтарды немесе саңырауқұлақтарды ағаш бұтақтарына іліп қояды. Бұл мінез-құлықтың саңырауқұлақ инфекцияларын азайтуға және азық-түлік жоғалу қаупін азайтуға көмектесетіні айтылады, сонымен қатар Циклобаланопсис сияқты кейбір ағаштардың ареалын кеңейтуге көмектеседі, себебі ұмытылған немесе түсіп қалған жаңғақтар жаңа жерлерде өніп, орман экологиясына әсер етеді. Ұшқыш қоянбас аңдардың екі түрі – дақылды ұшқыш қоянбас және Хайнань ұшқыш қоянбасы, жаңғақтарға ойықтар жасап, оларды кішкентай қиылысатын бұтақтар арасында тығыз бекіту арқымен жасыруға көмектеседі, бұл ағаш ұсталықтағы тіршілікке ұқсас.

Тамақтандыру

Қоянбас ағаштардың целлюлозасын қорыта алмайды, сондықтан олар протеин, көмірсулар және майларға бай тамақтарға тәуелді болуы керек. Орташа белдеулерде көктемнің басы қоянбас үшін жылдың ең қиын уақыты болып табылады, себебі олар жерлеген жаңғақтары көктеп бастайды (сонымен қатар оларды жеуге болмайды), ал әдеттегі тамақ көздерінің көп бөлігі әлі қол жетімді емес. Осы кезде қоянбастар ағаш бүршіктеріне көп тәуелді. Қоянбастар негізінен шөпқоректілер болғандықтан, жаңғақтар, тұқымдар, қылқан жапырақты шишалар, жемістер, саңырауқұлақтар және жасыл өсімдіктер сияқты әртүрлі өсімдіктерді жейді. Алайда, кейбір қоянбастар ет те жейді, әсіресе аш болғанда. Олар кішкентай құстарды, жас жыландарды, кішірек кеміргіштерді, сондай-ақ құс жұмыртқаларын және жәндіктерді жейді. Кейбір тропикалық қоянбас түрлері көбінесе жәндіктермен қоректенеді. Қоянбастар, мысықтар және басқа да жануарлар сияқты, синантроптар болып табылады, яғни олар адам қоныстарындағы өзара әрекеттесуден пайда көреді және гүлденеді. Бұл сәтті өзара әрекеттесудің біртекті процесі синурбанизация деп аталады, онда қоянбастар қалалық ортада адамдарға деген табиғи қорқынышын жоғалтады. Нью-Йорктегі Индустриялық революция кезінде қоянбастардың саны дерлік жойылғаннан кейін, олар кейінірек адамдарға табиғатты "көруге және еске түсіруге" мүмкіндік беру үшін қайта енгізілді. Қоянбастар қалалық ортаға соншалықты бейімделгендіктен, синантроптық мінез-құлық тоқтаған кезде (мысалы, адамдар суық қыста қоқысты сыртта қалдырмағанда) тамақ іздеу кезінде агрессивті бола алады. Агрессия және хищниктік мінез-құлықтың жер қоянбастарының әртүрлі түрлерінде, әсіресе он үш жолақты жер қоянбасында байқалғаны белгілі. Мысалы, 1920 жылдары Бернард Бейли атты ғалым он үш жолақты жер қоянбасының жас тауықты аулап жатқанын байқаған. Вистранд осы түрдің жаңадан өлтірілген жыланды жегенін көргенін хабарлаған. Сондай-ақ, қоянбастардың әдеттен тыс жануарларды аулауы туралы кем дегенде бір хабарлама бар, мысалы, 2005 жылы Ресейдің Лазо қаласында қара қоянбастардың тобы үлкен қаңғыбас итті өлтіріп жегені туралы оқиға. Адамдарға қоянбастардың шабуылдары өте сирек, бірақ олар болады. Уайтакер 139 он үш жолақты жер қоянбасының асқазандарын зерттеді және төртінде құс еті, ал біреуінде қысқа құйрықты тышқанның қалдықтарын тапты; Брэдли ақ құйрықты антилопа қоянбасының асқазандарын зерттегенде, оның 609 үлгісінің кем дегенде 10% асқазандарында омыртқалы жануарлардың, көбінесе кесірткелер мен кеміргіштердің болғанын анықтады. Моргарт ақ құйрықты антилопа қоянбасының жібек қалталы тышқанды ұстап, жегенін байқады.

Таксономия

Қазіргі кездегі бөрікшіктер бес кіші тұқымдасқа бөлінген, олардың ішінде шамамен 58 туыс және 285 түр бар. Ең көне бөрік қазбасы – Hesperopetes, шадрониялық (соңғы эоцен, шамамен 40–35 миллион жыл бұрын) және қазіргі ұшу бөріктеріне ұқсас. Эоцен дәуірінен миоцен дәуіріне дейінгі түрлі қазба қалдықтары нақты бір тірі тұқымға жатқызылмаған. Олардың кем дегенде бір бөлігі, ең көне базальдық «протобөрікшіктердің» (тірі бөрікшіктердің аутапоморфияларының толық спектрі болмағандығындағы мағынасында) түрлері болған болуы мүмкін. Мұндай көне және ата-текті формалардың таралуы мен әртүрлілігі бөрікшіктер тобының Солтүстік Америкада пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл қазба қалдықтарының кейде жақсы белгілі болмауына қарамастан, тірі бөрікшіктердің филогенезиясы салыстырмалы түрде түсінікті. Үш негізгі тарам – Ratufinae (Шығыс алып бөрікшілері), Sciurillinae және қалған барлық кіші тұқымдастар. Ratufinae тропикалық Азияда тірі түрлердің санаулы ғана түрін қамтиды. Тропикалық Оңтүстік Американың неоторпикалық кішкентай бөрікшігі Sciurillinae кіші тұқымдасының жалғыз тірі өкілі болып табылады. Үшінші тарам, ең ірісі, дерлік космополиттік таралымға ие. Бұл, барлық бөрікшіктердің – тірі және қазба қалдықтарының – ортақ ата-тегі Солтүстік Америкада өмір сүрген деген гипотезаны нығайтады, өйткені осы үш ең көне тарам сол жерден тараған сияқты. Егер бөрікшіктер Эуразияда пайда болған болса, Африкадағы өте көне тарамдар күтілген болар еді, бірақ Африка бөрікшіктері салыстырмалы түрде жақында пайда болған сияқты. Sciurillinae, Оңтүстік Американың бір түрі; және Xerinae, оның құрамында негізінен құрлықта тіршілік ететін бөрікшіктердің үш тайпасы бар, олардың ішінде Marmotini (мармоттар, сүңгуірлер, дала тышқандары және басқа да Холарктикалық жер бөрікшіктері), Xerini (африкалық және кейбір еуразиялық жер бөрікшіктері) және Protoxerini (африкалық ағаш бөрікшіктері) кіреді.

Қоғам

19 ғасырға дейін батыс қоғамында алабұғалар үй жануарлары ретінде ұсталған. Олардың кішкентай денелілігі мен жабайы табиғатының оңай бағынышты болуы әйелдер мен дін қызметкерлері үшін ерекше танымал болды. Алабұғалар электр тогын бұзуға себеп болатындықтан алаңдаушылық тудырады. Интернетке, инфрақұрылымға және қызметтерге алабұғалардың келтіретін қауіп кибершабуылдардан да жоғары болуы мүмкін деген гипотеза бар. Бұл идеяны алғаш рет Джошуа Корман мен Брайан Мартин (Jericho) 2012 жылы BruCon конференциясында ұсынды. Кейіннен Крис Томас (Space Rogue) және басқалар осы тақырыпта әлемдегі жануарларға байланысты қызмет тоқтауларын жинақтау жобасында жұмыс істеді, бұл жоба CyberSquirrel1 деп аталды. Қытайдың Чунцин қаласында алабұғалар заңсыз есірткілерді иіскеп табуға "сәтті оқытылды", ал 2023 жылы алты еуразиялық қызыл алабұға командасы Чунцин қалалық полицияның иттер бригадасының құрамына енді. Чунцин полиция департаментінің мәліметінше, олардың кішкентай мөлшері мен ептілігі артықшылықты құрайды, себебі олар полицияға қоймалар мен сақтау бөлімдеріндегі "тар кеңістіктер" арқылы есірткілерді анықтауға көмектеседі, онда иттер жете алмайды. Полиция иттерін баптаушы Инь Цзинь, оған осы алабұғаларды оқыту тапсырылған, The Paper газетіне берген сұхбатында: "Бұл алабұғалардың иіс сезу қабілеті өте күшті. Бірақ бұрын кішкентай кеміргіштерді оқытудағы қиындықтарымыз осындай бағдарламаны іске асыруға жеткілікті деңгейде болмады" деді, сондай-ақ оның алабұғалар тобы есірткіні анықтау жаттығуларында "тамаша жұмыс" атқарғанын, бірақ әлі де толыққанды қолдануға дайын емес екенін қосты.