Кіріспе

ǀХоусин басшысы (шамамен 1830–1905)

Хендрик Витбуи (шамамен 1830 – 29 қазан 1905) – ǀХоусин халқының басшысы, Хойхой тайпасының кіші тайпасы. Ол қазіргі Намибиядағы неміс отаршылдық империясына қарсы Нама халқының көтерілісін басқарды, бұл Хереро және Намаква геноцидіне байланысты оқиғалармен тығыз байланысты болды. 1905 жылғы 29 қазанда шайқаста қаза тапты. Витбуи Намибияның ұлттық қаһармандарының бірі саналады және оның суреті барлық 50, 100 және 200 намибиялық доллар банкноттарының алдыңғы жағында бейнеленген.

Аттар

Капитан Хендрик Витбуи (кейде Витбои деп те жазылады) Нама тілінде ǃНансеб ǀГабемаб деп, ал голланд тіліндегі "kort" (қысқа) сөзінен шыққан Корт лақап атымен, хереро тілінде Корота немесе қарапайымша Отжикорота деп белгілі болған.

Отбасы және ерте өмірі

Хендрик Витбуидің отбасы Нама тайпаларының маңызды мүшелері ретінде танылды. Оның әкесі Дэвид Витбуи тайпаның басшысы болған, ол тайпаны Оранж өзенінен өтізіп, Намаландқа бастап әкелді. Оның әкесі Мұса Витбуи де тайпа басшысы болған. Оның інісі Джонкер Африканер де белгілі Нама басшысы және Хендрик Витбуидің қарсыласы болды. Джонкер Африканер атақты Джагер Африканердің ұлы еді. Хендрик Витбуидің жеті ұлы мен бес қызы болды, оның ішінде оның ұлы Исаак Витбуи да бар. Витбуи шамамен 1830 жылы Солтүстік Кейп штатының Пелла қаласында, қазіргі Оңтүстік Африканың бөлігі болып табылатын Кейп колониясында дүниеге келген. Ол неміс миссионері Йоханнес Ольптың лютерандық білімінен өтті және туған тілі Нама тілін қоса алғанда, көптеген тілдерді жақсы білді. Ол Хойхой деп те аталатын Нама халқының мүшесі еді. ǀХоуэсин Нама және басқа Нама тайпалары бір-бірімен де, Хереро тайпаларымен де жиі соғысқан. Хереролармен болған қақтығыста өліміне жақын келгеннен кейін, ол Құдайдың өзін халқын солтүстікке жетектеу үшін таңдағанын түсінді. Витбуи Намибиядағы Рейн миссионерлік және Веслиан методистік мектептерінде, сондай-ақ Оңтүстік Африканың Эватон қаласындағы Уилберфорс институтында білім алған. Алғашқыда 1856 жылы Китмансхуп қаласында мұғалім болып жұмыс істеді, 1859 жылы Мальтахогеге ауыстырылды, ал 1865 жылы қауым мен шіркеудің өтініші бойынша қартайған әкесінің салған іргетасын нығайту үшін Гибеонға қайтып келді.

ықпал ету

Витбуи 1884 жылғы 16 мамырда Хуэсин тайпасының бір тобымен бірге солтүстікке қарай жылжыды. Бұл оның әкесі Мұсаның қалауына қарсы болды, ол Хендриктың жоспарларына келіспейтін. Оның күнделіктері (Витбуидің сақталған құжаттарының көп бөлігі оларда кездеседі) саяси дау-жанжалдарға қарамастан, ол әкесіне өте құрметтенгенін көрсетеді. 1887 жылғы 22 ақпанда Мұсаның басты қарсыласы, оның орынбасары Пол Виссер Мұсаны өлтіріп, оны тақтан түсірді. Хендрик Витбуи 1888 жылы Гибеонда басшылыққа ие болды, бұл 1861 жылы Джонкер Африканердің қайтысынан кейін әртүрлі топтар арасындағы билік күресінен көп уақыт өткен соң болды. Көптеген шайқастарда түрлі басшылар қатысты, содан кейін Хендрик 1888 жылғы шілдеде өзінің соңғы басты қарсыласы Пол Виссерді жеңіп, Гибеондағы басшылықты өз қолына алды. Хендрик 1888 жылғы 12 шілдеде Виссерді атып жазалады. Осыдан кейін Хендрик Хуэсин халқының басшысы атанды. Ол басқа Нама тайпаларын да өз билігіне біріктіре бастады. 1890 жылға қарай Хендрик Витбуи өзінің барлық хаттарына "Ұлы Намакваландтың басшысы" деп қол қоятын болды.

Германиядағы қақтығыстар

1893 жылы 12 сәуірде таңертең ǀКховесин тайпасына Хорнкранцте немістер шабуыл жасады. Көптеген адам қаза тапты, бірақ Хендрик өзінің көптеген жауынгерлерімен қашып құтылуға үміттенді. Ол екі жыл бойы немістерге қарсы күресті, 1894 жылғы 15 қыркүйекте Гурский шартына қол қойғанға дейін шартты түрде бас иді. Витбуи сонымен қатар шығыс Мбандеру Хереро, африканерлер және Швартбуи сияқты басқа да кіші тайпаларға қарсы немістерге әскери көмек көрсетуге бейімделді. Бұрынғы үш жыл бойы Хереро тайпасына қарсы неміс армиясының бір бөлігі ретінде қызмет еткеннен кейін, Витбуи және Нама тайпасы 1904 жылғы 3 қазанда Намибияда неміс үкіметіне қарсы бүлік көтерді. 1904–1905 жылдардағы немістермен болған соғыс кезінде Витбуи өз халқын Құдай оларды империалистерден босату үшін күресуге бағыттап бергеніне нық сендірді. Витбуи 1905 жылғы 29 қазанда Коихасқа жақын Ваальграс маңында қаза тапты. Ол өлім алдында: "Жеткілікті. Енді балалар демалуға лайық" деді. Оның орнына 1908 жылға дейін Нама тайпасы бас ие алғанша Франсман Нама келді.

Тану

Капитан Хендрик Витбуи – Виндхук қаласына жақын орналасқан елдегі Батырлар алқабының ашылуында ұлттық батыр ретінде танылған Намибияның тоғыз батырының бірі. Елдің тұңғыш президенті Сэм Нухома 2002 жылғы 26 тамыздағы салтанатты сөзінде былай деді:
Капитан Хендрик Витбуи – біздің жерімізді және аумақтық тұтастығымызды қорғау үшін неміс империалистеріне және шетелдік жаулап алушыларға қарсы қару көтерген алғашқы африкалық көшбасшы. Біз, Батылдар елінің жаңа буыны, капитан Хендрик Витбуидің халықтарымызды отарлап, қысымға алған неміс империалистерімен күрестегі революциялық іс-әрекетінен шабыттанамыз. Оның революциялық рухы мен болашақты көре білу қабілетіне деген құрметімізді білдіреміз. Витбуидің есімі жазылған граниттен жасалған қабір тасымен құрмет көрсетілген. Витбуидің күнделігі мен барлық хаттары сақталған және «Хендрик Витбуи құжаттары» деп аталды. Ол Виндхуктегі Намибияның Ұлттық мұражайында сақтаулы. ЮНЕСКО оны «Дүние жүзінің естелік тізімі» – Африка реестріне енгізді.