Кіріспе

Тәкерлеу (немесе тукерлизм) – әңгімеде біреудің есімін ішкі әзіл ретінде пайдалану. Бұл термин американдық ғылыми-фантастика жазушысы, жанкүйер және фанзин редакторы Уилсон Таккерден шыққан. Ол өзінің әңгімелеріндегі екінші дәрежелі кейіпкерлерге достарының есімдерін қолдануды қалыпты жағдайға жеткізген. Мысалы, Таккер «Ұзақ үнсіздік» романында кейіпкерді Ли Хоффманның құрметіне, ал «Жабайы талантта» Уолт Уиллистің есімімен атаған. Көбінесе тәкерлеу «эпизодтық рөлдерге» (екінші дәрежелі кейіпкерлерге) қолданылады, бұл авторға дос немесе құрметті әріптесіне құрмет көрсету мүмкіндігін береді. Дегенмен, кейде автор досының атын, сипаттамасын немесе оның ерекше белгілерін басты кейіпкерге қосады, ал кейбір романдардағы кейіпкерлердің барлығы автор танитын достары, әріптестері немесе белгілі тұлғаларды бейнелейді. Мұндай жағдайда тәкерлеу «кілт романы» деңгейіне жете алады. Тәкерлеу көбінесе ишара жасап, түсіністік білдіру үшін қолданылады: есімдері немесе сыртқы келбеті күдікті түрде ұқсас кейіпкерлер. Оны көркем әдебиетке нақты адамдарды тікелей енгізумен шатастырмау керек, мұндай туындылар негізгі мазмұны болған жағдайда, әдетте тарихи көркем әдебиет деп аталады.

Белгілі мысалдар

Х. П. Лавкрафтпен таныс Роберт Блох 1935 жылғы қыркүйекте «Шикіреңкілер» журналында «Жұлдыздардағы шатасушы» деген туындысын жариялады. Ондағы аты-жөні айтылмаған, өліміне қадарлы болған басты кейіпкері Лавкрафтқа ұқсас, керемет фантастика жазатын автор. Лавкрафттың «Қараңғылықтағы аңшысы» 1936 жылғы желтоқсанда «Сырлы әңгімелер» журналында жарық көрді. Онда Блохтың Милуокидегі мекенжайын бөлісетін Роберт Харрисон Блейк таныстырылады, ол да сол сияқты қорқынышты жағдайда қаза табады. Лавкрафт қайтыс болғаннан кейін Блох үшінші әңгімесін жазды, ол «Шатырдан көлеңке» (1950) деп аталды, онда алғашқы екі әңгіменің оқиғасы одан әрі зерттеледі. Эвелин Уо романдарының кейіпкерлері абсурдты, ақылға сыймайтын немесе адал емес, Кратвелл есімді, ол Уо студент кезінде Гертфорд колледжінің деканы және оның жетекшісі, стипендияның талаптарын орындауға Уоны көндіруге тырысқан. 1939 жылы Кратвелл психикалық күйзеліске ұшырап, 1941 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана оның есімі Уоның туындыларынан жоғалып кетті. «Өлімге қарсы лигаға» дейінгі романдарының кейіпкерлерінде Кингсли Амис «Fortune Press» баспасынан Р. А. Катонды еске алды, ол Амистің алғашқы өлеңдер жинағы «Жарқын қарашаны» шығарды, бірақ Амис пікірінше, оны тиісті деңгейде насихаттамады. Вауға қарағанда мейірімдірек, «Анти-Өлім Лигасында» Катон қайтыс болады және оның есімі Амистің жұмысынан мүлдем жоғалады. Гарри Харрисонның «Жұлдыздарға» романындағы кейіпкер: «Сведер» кемесіне командалық ететін ескі Лундвалл он жыл бұрын зейнетке шығуы керек еді, бірақ ол әлі де ең жақсысы». Сэм Лундвалл – белгілі швед ғылыми-фантастика баспашысы және жазушысы, сондай-ақ Харрисонның қызының куәсі, ал «Sverige» – швед тілінде Швеция деген сөз. Тюкерлеу – бұл адамның кейіпкерін немесе жеке ерекшеліктерін жаңа есіммен әзіл ретінде пайдалану, мысалы, С. М. Стирлингтің «Уақыт теңізіндегі арал» трилогиясындағы Иан Арнштейн, ол оның жақын досы Гарри Тюртлдоуфтың үлгісі бойынша жасалған, бірақ басқа тарихтағы Тюртлдоуф. Мэри Джейн, оның есімімен Бастер Браунның сүйіктісі Мэри Джейн аяқ киім стиліне берілген, Ричард Фелтон Оуткольдтың сол есімді қызынан шабыттандырылған. Оутколттың және оның қызының сөздері бойынша, ол Бастер Браунның комиксінде өмірден алынған жалғыз кейіпкер болды, бірақ «Ол Оутколттың әйеліне ұқсады». Ларри Нивен мен Джерри Пурнелл туындыларындағы кейіпкерлердің көпшілігі авторлардың таныстарынан құралған. «Inferno» романында басты кейіпкер кездесетін адамдардың жартысы атақты тұлғалар, ал «Fallen Angels» романында «періштелерді» (астронавттарды) орбитаға қайтаруға көмектесетіндердің барлығы дерлік белгілі жанкүйер (Дженни Траут = фолк әншісі, жазушы және саяси белсенді Лесли Фиш), Нивен мен Пурнеллдің досы (Дэн Форрестер = Дэн Алдерсон) немесе кітапта көріну құқығы үшін (жанкүйерлік қайырымдылық қорына сыйлық беру арқылы) төлеген адамдар. Бұл жағдайда бірінші және екінші санаттар нағыз тюкерлеу емес. Фиона Келлеган, ғылыми-фантастикалық сыншы, ол туралы жазған авторлар бірнеше рет тюкерлеуге ұшырады: Джон Кесселдің «Corrupting Dr. Nice», Шон Стюарттың «Galveston», Дуглас Э. Винтердің «Run», екі рет Роберт Дж. Сойердің «WWW Трилогиясында» (бір рет қыздық атымен «Фихан» және бір рет өзінің нақты есімімен) және Пол Ди Филиппоның «Spondulix» романдарында. Британдық ғылыми-фантастикалық жазушы Саймон Р. Грин «Ansible» журналының редакторы Дэвид Лэнгфордты түрлі қорқынышты жағдайларда өлтіріп, «Ansible» журналына соңғы өлтіру туралы қуанышпен хабарлайды. Сол сияқты, ғылыми фантастика жанкүйері Джо Бакли, ол Baen Books басылымдары туралы егжей-тегжейлі ақпарат беруге арналған веб-сайтты ұстайды, бірнеше Baen авторлары, соның ішінде Эрик Флинт және Дэвид Вебер, түрлі жағымсыз өлімдерден қайтыс болды. Вебер сонымен қатар Флинт, Тимоти Захн және Жордин Каре сияқты басқа да жанкүйерлер мен авторларды жамандады, тіпті Чаттанугадағы ғылыми фантастика жанкүйерлерінен құралған жүректер жинағы бар бір кішкентай ғарыш кемесін ұшырды. Ғылыми фантастика әлемінен тыс жердегі тюкерлеудің бір көрнекті мысалы – 1997 жылғы «Good Will Hunting» фильмі. Фильмнің басты әйел кейіпкері Скайлар деп аталады, бұл фильмнің авторы және жұлдызы Мэтт Деймонның колледждегі досы Скайлар Сатенштейннің құрметіне (кейін Metallica барабаншысы Ларс Ульрихке үйленген). Мэтт Гронинг Симпсон отбасының мүшелеріне (Барттан басқа) ата-анасы мен әпкелерінің есімдерін берді. Анимация әлемінде Трей Паркер мен Мэтт Стоун Рэнди мен Шэрон Маршты, Джеральд пен Шила Брофловскиді ата-аналарының есімдерімен, Лиан Картманды Паркердің бұрынғы қалыңдығы Лианна Адамоның есімімен атады. Паркер «Лиан» есімін студент кезінде түсірген «Cannibal! The Musical» фильміндегі Альфред Пакердің адал жотасы үшін де қолданған.

Мұра

Көптеген ғылыми-фантастика авторлары ғылыми-фантастикалық конвенцияларда өздерінің тукерленген кейіптерін аукционға салып, түскен қаражатты қайырымдылыққа бөледі.