Кіріспе

Ктулху – жазушы Х.П. Лавкрафттың ойдан шығарған ғарыштық жаратылысы. Ол 1928 жылы американдық «Weird Tales» журналында жарияланған «Ктулхудың шақыруы» атты әңгімесінде алғаш рет таныстырылды. Лавкрафттың ғарыштық жаратылыстар пантеонындағы Ескі Ұлылардың бірі саналатын бұл жаратылыс, содан бері көптеген мәдениеттерде кеңінен танымал болды. Лавкрафт оны жасыл түсті сияқты, сондай-ақ дракон мен адам бейнесінің шарламасы түрінде, оған табынушылар бар алып жаратылыс ретінде бейнелейді. Лавкрафттан шабыттанған ғалам, Ктулху мифологиясы, оның атымен аталып, оның басқа жаратылыстарымен бірге онда өмір сүреді.

Этимологиясы, жазылуы және айтылуы

Лавкрафт 1928 жылы ойлап тапқан Ктулху атауы, әлдебір себеппен, chthonic сөзін (Ежелгі грек тілінде "жерге қатысты") қайталау мақсатымен таңдалған болуы мүмкін, өйткені 1923 жылғы "Қабырғалардағы егеуқырлар" әңгімесінің соңында Лавкрафттың өзі осылай ұсынған. Хтондық, яғни жерде мекендейтін рух, көптеген ежелгі және ортағасырлық мифологияларда кездеседі, көбінесе шахталар мен құнды жер асты қазыналарын қорғайды, әсіресе германдық ергежейлі жұлдыздары мен грек халқының халибтері, тельхиндері немесе дактильдері. Лавкрафт Ктулху атауын Кхлул’ хуа деп жазып, «бірінші буын жұмсақ және өте қалың айтылады. 'U' әрпі 'толық' сөзіндегідей, ал бірінші буын дыбысы 'klul' сөзіне ұқсас, сондықтан 'h' әрпі осы қалыңдықты көрсетеді» деп түсіндірген, бұл S. T. Joshi-ге де сондай көрінген. Алайда, Лавкрафт әртүрлі уақыттарда Ктулху атауын әртүрліше айтқан. Лавкрафттың пікірінше, бұл адамның дауыс аппаратының шетел тілінің буындарын қайталауға ең жақын болуы. Ктулху атауы басқа да түрліше жазылған, мысалы, Тулу, Катулу және Кутулу. Лавкрафт қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өткен соң, Chaosium компаниясы Call of Cthulhu ролдік ойынында: «біз оны kuh THOOL hu деп айтамыз» (/k//ə/'/θ//uː//l//uː/), – деген, тіпті Лавкрафт оны басқаша айтқанын мойындаған. Ал кейбіреулер Катулу немесе Кутулу деп немесе /k//ə/'/t//uː//l//uː/ деп атайды.

Сипаттама

"Ктулхудың шақыруы" атты еңбегінде Х.П. Лавкрафт Ктулху мүсінін былай сипаттайды: "Дене пішіні шамалы адам тәрізді, бірақ басы сегізқарғы тәрізді, беті сан алуан мойындармен жабылған, қабыршақты, резеңкедей денесі, артқы және алдыңғы аяқтарында алып тырнақтары бар, ал арқасында ұзын, тар қанаттары бар жаратылыс". Ктулху жасыл сегізқарғы, айдаһар және адамның пародиясын еске алады, оның биіктігі жүздеген метрге жетеді, қолы мен аяғы адам сияқты, ал арқасында жұқа қанаттары бар. (және Ми-Го). Әңгіме Ктулху қазіргі уақытта тұтқындалғанымен, соңында оралып келеді деген тұжырымды ұсынады. Оның табынушылары "Ph'nglui mglw'nafh Cthulhu R'lyeh wgah'nagl fhtagn" ("Р'льедегі үйінде өлген Ктулху арманда күтеді") деп дүрбілеседі. "Дунвич қорқынышы" (1928) әңгімесі Ктулхуға сілтеме жасайды, ал "Қараңғылықтағы сыбыс" (1930) кейіпкерлерінің бірі осы жаратылыстың тегін білетінін көрсетеді ("Мен Ктулху алғаш қайдан келгенін және тарихтың көптеген уақытша жұлдыздарының жартысы неліктен жарқылдағанын білдім"). Лавкрафттың корреспонденті Аугуст Дерлет осы жаратылыстың атын Лавкрафт және оның әдеби ізбасарлары қолданған мифологиялық жүйені анықтау үшін пайдаланды, осылайша Ктулху мифосы пайда болды. 1937 жылы Дерлет "Хастурдың оралуы" атты әңгіме жазып, қарама-қарсы ғарыштық тұлғалардың екі тобын ұсынды: Дерлеттің схемасына сәйкес, "Ұлы Ктулху – Су элементтерінің бірі" және Ктулхудың "жартылай інісі" ретінде сипатталған Ауа элементі Хастурмен ежелден келе жатқан қарым-қатынаста болды. Джон Гласбидің "Айоннан келген көлеңке" еңбегінде Ктулху Доминик Уолдронның қамалының жанындағы өзен бойында кезігіп, арыстай аңырады. Осы кейіпкердің ықпалы ойын әдебиетіне де тарады; TSR ойын компаниясы Cthulhu мифосына арналған толық тарауды (кейіпкерлердің статистикасын қоса алғанда) Dungeons & Dragons Deities & Demigods (1980) кітабының алғашқы басылымына енгізді. Алайда TSR, Лавкрафт әдебиетінің авторлық құқығының көп бөлігіне ие Arkham House, Ктулху мүлігін Chaosium ойын компаниясына лицензиялап бергенін білмеді. Chaosium TSR-ға болашақ басылымдарда Chaosium-ға авторлық құқық берілсе, материалды пайдалануды жалғастыруға рұқсат берсе де, TSR бас тартты және материал барлық келесі басылымдардан алынып тасталды.

Саясат

Ктулху бірнеше сайлауда пародиалық кандидат ретінде пайда болды, соның ішінде 2010 жылғы Польша президенттік сайлауы және 2012 және 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлаулары. Бұл жалған үгіттер көбінесе "кем жамандыққа" дауыс беретінін мәлімдейтін сайлаушыларды сатиралайды. "Америка үшін Ктулху" 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауы кезінде өтті, ол Вермин Супрейм сияқты басқа сатирикалық президенттік кандидаттармен салыстырылды. Ұйымның бағдарламасында адам құрбандығын заңдастыру, барлық американдықтарды ақылынан айыру және бейбітшілікке соңғы нүкте қою сияқты талаптар болды. 2016 жылы "Қараңғы Лорд Ктулху" деген атпен танымал троль аккаунты Массачусетс штатының президенттік бюллетенінде тіркелу үшін ресми өтініш берді. Аккаунт сондай-ақ жанкүйерлерінен gofundme.com арқылы науқанды қаржыландыру үшін 4000 доллардан астам жинады. Gofundme науқан парақшасын алып тастап, төлемдерді қайтарды. Ктулху партиясы (Ұлыбритания), тағы бір жалған саяси ұйым, "саясатты жамандыққа өзгертуді" мақсат етеді, бұл Brexit партиясының "саясатты жақсылыққа өзгерту" слоганының пародиісі; Ктулху партиясының мүшесі музей қалашығы Блистс Хиллдің мэрі лауазымын иеленеді.

Ғылым

Ктулхудың есімімен бірнеше организмдер аталды, соның ішінде Калифорниялық өрмекші Pimoa cthulhu, Жаңа Гвинеяның көбелегі Speiredonia cthulhui және қазба эхинодерм Sollasina cthulhu. Термиттердің ағаш қорытуына көмектесетін екі микроорганизм Ктулху мен Ктулхудың "қызы" Ктилланың есімімен аталды: Cthulhu macrofasciculumque және Cthylla microfasciculumque. 2014 жылы ғылым және технология ғалымы Донна Харавей «Антропоцен, Капиталоцен, Хтулуцен: Қиындықтармен бірге қалу» деген лекция оқыды, онда ол барлық жеке тіршілік иелерінің тығыз байланысына байланысты Антропоцен дәуірі тұжырымдамасына балама ретінде «Хтулуцен» терминін ұсынды. Харавей Лавкрафттың Ктулхуына қарыздар емес екенін айтып, оның «хтулу» грек тіліндегі «khthonios» – «жердің» сөзінен шыққан деді. Алайда, Лавкрафттың кейіпкері грек түбіріне қарағанда оның ойлап тапқан терминіне жақын, ал оның мағынасын сипаттауы Лавкрафттың Ктулхудың апокалиптикалық, көп мүшелі қаупімен өркениетті қараңғылық пен қорқынышқа ие болу идеясымен сәйкес келеді: «Хтулуцен өзіне жабыспайды; дөңгеленбейді; оның байланыс аймақтары кең таралған және үнемі иректелген өрмектей бұтақтарды жасайды». 2015 жылы Плутонның экваторындағы ұзын, қараңғы аймақ, бастапқыда «Кит» деп аталған, NASA командасы, «Жаңа көкжиектер» миссиясына жауапты, оны «Cthulhu Regio» деп атауды ұсынды. Оған Cthulhu Macula деген бейресми атау берілді, бірақ кейін Халықаралық астрономиялық одақ бұл аймақты ресми түрде Belton Regio деп атады.