Құсқауар күмбездер – екі бөшке күмбездің түйіскен жерінде пайда болатын архитектуралық элемент. Материалдарды үнемдеуге көмектеседі, төрт бұрышта қолдау жеткілікті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Архитектуралық ерекшелік
Architectural feature
Шығыршық күмбез (кейде қос доғалы күмбез немесе көлденең күмбез деп те аталады) екі доғалы күмбездің тік бұрышпен қиылысуы арқылы жасалады. "Шығыршық" сөзі қиылысатын күмбездер арасындағы жиекті білдіреді. Кейде шығыршық күмбездердің доғалары дөңгелек емес, сүйір болып келеді. Доғалы күмбезбен салыстырғанда, шығыршық күмбез материалдарды және еңбекті үнемдеуге мүмкіндік береді. Көшпелі күш шығыршықтар немесе жиектер (доғалы күмбездер қиылысатын жерлерде қалыптасқан төрт диагональды жиектер) бойымен шоғырланған, сондықтан күмбезді төрт бұрышында ғана тіреу жеткілікті. Шығыршық күмбезді құрылыс алғаш рет римдіктер қолданған, бірақ содан кейін Каролинг және Роман сәулетінің арқасында сапалы тас ғимараттардың қайта жандануына дейін Еуропада ұмытылғандай болды. Кейінгі орта ғасырларда ол Гот сәулетінің икемді жақпарлы күмбездерімен ығыстырылды. Шығыршықтардың геометриясының күрделілігіне байланысты (көлденең қимасы көбінесе эллипстік) оны таза салу қиын болды, сондықтан күмбездің жиегін жасау үшін тас кесуде жоғары шеберлік қажет болды. Бұл қиындық, сондай-ақ мұндай құрылыстарды жасау үшін қажетті қалыптар, Гот сәулетінде кеңістікті жабу үшін жақпарлы күмбездің шығыршық күмбезді басымдыққа ие болуына әкелді. Бұл құрылыс әдісі әсіресе Шотландиядағы Майрес қамалындағы сияқты жертөлелерде немесе Шотландиядағы Мучаллс қамалындағы сияқты қоймалар үшін бірінші қабатта жиі қолданылды.
A groin vault or groined vault (also sometimes known as a double barrel vault or cross vault) is produced by the intersection at right angles of two barrel vaults. The word "groin" refers to the edge between the intersecting vaults. Sometimes the arches of groin vaults are pointed instead of round. In comparison with a barrel vault, a groin vault provides good economies of material and labor. The thrust is concentrated along the groins or arrises (the four diagonal edges formed along the points where the barrel vaults intersect), so the vault need only be abutted at its four corners. Groin vault construction was first employed by the Romans, but then fell into relative obscurity in Europe until the resurgence of quality stone building brought about by Carolingian and Romanesque architecture. It was superseded by the more flexible rib vaults of Gothic architecture in the later Middle Ages. Difficult to construct neatly because of the geometry of the cross groins (usually elliptical in cross section), the groin vault required great skill in cutting stone to form a neat arris. This difficulty, in addition to the formwork required to create such constructions, led to the rib vault superseding the groin vault as the preferred solution for enclosing space in Gothic architecture. The construction method was particularly common on the basement level, such as at Myres Castle in Scotland, or at the ground floor level for the storerooms as at Muchalls Castle in Scotland.
Тарих
Баррельді күмбез өте ерте сәулетте, соның ішінде римдіктер және тіпті одан ертерек цивилизацияларда жамбас күмбезінен жиі кездессе де, римдіктер жамбас күмбездерін әртүрлі құрылымдарда, олардың кейбіреулері елеулі енділіктерімен кеңінен қолданды. Дегенмен, Еуропадағы алғашқы жамбас күмбезін Пергамон патшасы Аттал I б.з.д. 241 және 197 жылдар аралығында, мүмкін б.з.д. 223 жылы Дельфиде салған. Олардың жамбас күмбездерін Каракалла және Диоклетианның ванналарындағы фригидария сияқты кең залдарға қолдануы Орта ғасырлардағы шіркеу сәулетіне зор әсер етті. Шіркеу салудың амбициялары сол кезде өзінің шыңына жетті, және жамбас күмбезі, массивті тіреулерді қажет етмей, беріктік тудыру қабілеті үшін қарқынды түрде іздестірілді; сонымен қатар, ол шіркеу сәулетшілеріне баррельді күмбез дизайнына тән жарық жетіспеушілігіне шешім берді, себебі баррельді күмбездің жеткілікті беріктігін сақтау үшін терезелерді азайту қажет болды. 20 ғасырдың инженерлері жамбас күмбезі дизайнының статикалық кернеу күштерін зерттеді және римдіктердің тиімді дизайнға қатысты көрегендігін растады – материалдарды азайту, құрылыстың кең ауқымы, бүйірлік жарықтандыруға қол жеткізу және бүйірлік кернеулерден қашу сияқты бірнеше мақсаттарға жету үшін. Берлиндегі Гауптбанхоф – қазіргі заманғы дизайндағы Еуропаның ең ірі теміржол вокзалы, оның кіреберіс ғимараты шынымен жабылған жамбас күмбез дизайнымен ерекшеленеді.
While the barrel vault was more common than the groin vault in very early architecture, including Roman and even earlier civilizations, the Romans developed the groin vault widely for applications in a variety of structures, some with significant span widths. The first groin vault in Europe was, however, constructed in Delphi by King Attalos I of Pergamon some time between 241 and 197 BC, quite possibly in 223 BC. Their application of groin vaults to vast halls like the frigidaria in the Baths of Caracalla and Diocletian became highly influential in church architecture in the Middle Ages. The aspirations of church building reached its zenith then, and the groin vault was pursued aggressively for its ability to create strength, without massive buttress formations; in addition, it provided the church architects a remedy for the dim illumination inherent in the barrel vault design, since the barrel vault had to minimise fenestration to retain adequate strength. 20th century structural engineers have studied the static stress forces of the groin vault design and validated the Romans' foresight in an efficient design to accomplish the multiple goals of minimum materials use, wide span of construction, ability to achieve lateral illumination, and avoidance of lateral stresses. A seminal modern design is the largest European train station, Hauptbahnhof in Berlin, which features an entrance building with a glass spanned groin vault design.
Басқа күмбез жобаларымен салыстыру
Жамбас күмбезінің құрылысын ең оңай түсіну үшін екі бөлік цилиндрлік күмбездің тік бұрышпен бірігіп, шаршы бірлік құрайтынын көзге елестету жеткілікті. Нәтижесінде пайда болатын төрт қабырға жүктемені төрт бұрышқа немесе тіреулерге жеткізеді. Күрделі жамбас күмбезі цилиндрлік күмбезбен салыстырғанда неғұрлым берік конструкция болып табылады, себебі цилиндрлік күмбез ұзын қабырғаларға тірелуі керек, бұл нашаррақ көлденең қысымға әкеледі, ал жамбас күмбезі қысымды тіреулерге дерлік тік бағытта жүгірте алады. Орта ғасырлардағы соборларда күмбездердің жиі кездесетін комбинациясы – цилиндрлік күмбезбен жасалған негізгі бөлік және жамбас күмбездерімен жасалған науқас бөліктері. Қабырғалы күмбездер жамбас күмбездеріне ұқсас, бірақ олардың бұрыштарында салмақтың көп бөлігін көтеретін құрылымдық қабырғалары болады, бұл пропорциялардың кең ауқымда өзгеруіне мүмкіндік береді.
The construction of a groin vault can be understood most simply by visualising two barrel vault sections at right angles merging to form a squarish unit. The resulting four ribs convey the stress loading to the four corners, or piers. The more complex groin vault is intrinsically a stronger design compared to the barrel vault, since the barrel vault structure must rest on long walls creating less stable lateral stress, whereas the groin vault design can direct stresses almost purely vertically on the piers. A common association of vaulting in cathedrals of the Middle Ages involves a nave of barrel vault design with transepts of groined vaulting. Rib vaults resemble groin vaults but introduce structural ribs running along the angles which carry much of the weight, making possible much greater variations of proportion.