Кіріспе

1582 жылы Шотландиядағы саяси қастандық

1582 жылғы 23 тамызда Шотландияда болған Рутвен шабуылы – Шотландия королі Джеймс VI-ны ұрлау саяси қастандығы. Бұл қастандықты Гоуридің 1-ші графы Уильям Рутвен бастаған бірнеше пресвитериандық ақсүйектер жасады. Ақсүйектер Шотландия үкіметін реформалауды, француздық және католик саясатының ықпалын шектеуді, сондай-ақ Мэри, Шотландия королевасының Англиядан ұлымен бірге билік ету үшін "бірлестік" арқылы оралуын болдырмау немесе басқаруды мақсат етті. Олардың шамамен 10 айға созылған билігі "Рутвен" немесе "Гоури режимі" деп белгілі.

Рутвен қамалы

1582 жылдың шілдесінде наразы иелер жас корольдің маңындағы католиктердің ықпалын жою мақсатында бірігіп келісім жасады. Олардың тобы "Кәсіпкерлер Лордтары" деп аталды, ал олардың қарсыластары корольдің сүйіктісі, француз Эсме Стюарт, Леннокс герцогы және Джеймс Стюарт, Арран графы болды, олар үкіметті басқару құқығын бөлісті. Джеймс VI 22 (немесе 23) тамызда Пертширдегі Рутвен қамалының жанында аң аулап жүрген кезде қолға түсті. Кейбір дереккөздер, соның ішінде оқиғадан кейін Шотландияға жіберілген ағылшын дипломаты Роберт Боуэстің хаттары, корольдің 23 тамызда Рутвен қамалында тұтқындалғанын көрсетеді. Рутвен иелері корольге 23 тамыздағы күтпеген әрекеттерінің себептерін түсіндіретін ұзақ "тілек" ұсынды. 17 ғасыр тарихшысы Дэвид Кальдервуд Рутвенді шабуылдағандарды Мар және Гоури графтары, Гламис шебері, Истер Вемисс иесі, Льюис Белленден, Бойд лорды, Линдсей лорды, Данфермлин аббаты, Дэвид Эрскин, Дрибург коменданты, Пейсли аббаты, Питтенвин преоры және Данди констеблі деп атады. Осы кезде Джеймс VI жылап жіберді. Гламис шебері: "Сақалдылардан гөрі балалардың жылауы жақсы" деді. ("Жылау" – шотланд тілінде "аза тұту, қайғыру" мағынасын білдіреді.) Леннокс герцогының әскерінің құтқару әрекетіне жол бермеу үшін Мар графы олардың солтүстікке қарай жорығын тоқтату үшін Кинроссқа қарулы күштерді орналастырды. Арран графының інісі Уильям Стюарт Рутвенге жетіп, шабуылдаушылармен шайқасып, екі саусағын жоғалтып, тұтқынға алынды. Арранның өзі келді де тұтқынға алынды. Король Рутвен иелері тарапынан он ай бойы ұсталып, бақыланды, бірақ 1583 жылдың 27 маусымында қашып құтылды. Дэвид Мойзи лордтардың оған Пертте "тілек" ұсынғанын, содан кейін Джеймсті тамыз айының соңында Стирлинг қамалына алып кеткенін жазды. Стирлингте Рутвен тобына Ботуэлл графы Фрэнсис Стюарт, Гленкерн графы және Олифант шебері Лоренс қосылды, ал олардың қызметкерлерінің саны 400-ге жетті. 1582 жылдың қазан айында Джеймс Эдинбургтегі Холируд сарайында болды. Рутвен қамалының атауы 1600 жылы Гоури үйінің қастандығынан кейін ресми түрде Хантингтауэрге өзгертілді. Қамалды Шотландияның тарихи ортасы күтіп ұстап, көпшілыққа ашық.

Тарихи дереккөздер

Лордтардың 1582 жылғы 23 тамыздағы "тілегі" және Леннокстың наразылығы, "Д'Обанидің өтініші" сияқты қатысты құжаттардың көшірмелерін Джон Колвилл Роберт Боуеске беріп, Англияға жіберді, олар мемлекеттік архивте сақталады.

Режимге қарсыластар

Гоури графы үкіметтің басында қалды, оған Гламис шебері сияқты тұлғалар көмектесті. Патшаның сүйіктісі, Леннокс герцогы Эсме Стюарт, төңкерістің басты нысаны болған саясаткер, Думбартон қамалына жіберілді; Ротсей қамалында біраз уақыт тұрғаннан кейін Францияға жер аударылды; Бут аралында болды; және 1583 жылдың мамыр айында Парижде қайтыс болды. Тағы бір көрнекті саясаткер, жақында асылданған Джеймс Стюарт, Арран графы, Дюплин, Стирлинг, Рутвен (Аңшылық мұнарасы) түрмелеріне қамалды, содан кейін өзінің Киннел үйіне қамауға алынды. Қалған ақсүйектердің арасында Рутвен режиміне Хантли, Кроуфорд, Мортон (Максвелл) және Сазерленд графтары, сондай-ақ Ливингстон, Сетон, Огилви, Очилтри және Дуун лордтары қарсылық көрсетті, олардың барлығы Арран мен Леннокты қолдағандығы хабарланды.

Саясат

Нәтижесінде Гоури режимі ультра-протестанттық режим деп сипатталды және Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы оны «Шотландия реформасының соңғы актісі» деп бекітті. Шотландия шіркеуінің ықпалды дін қызметкерлері оны мінберден мақұлдады. Бұл шіркеушілер өздерінің өкілі Эндрю Мелвиллдің атымен «мельвиллиандар» деп аталды. Режимнің мәртебелі басшыларының арасында 1581 жылы Джеймс Дугластың құлауынан «күңкіреген» регент Мортон да болды, ал Англияға жер аударылған Дуглас отбасы 1582 жылдың 28 қыркүйегінде қайта орналастырылды. Төңкеріске сонымен қатар сарайдағы артық шығындарды шектеу ниеті түрткі болды. Оның жомарттығының салдарынан Шотландияның Лорд-Гарриі ретінде Гоуриге 48 000 фунт стерлинг қарыз болды. Бұл қарыз ешқашан өтелмеді. Гоури және оның казнашылық әріптестері патшалық үйдің шығындарын үнемдеу үшін бірқатар шаралар ұсынды. Олар «сиялық патшаңыз Джеймс бесіншінің құрметті есімі және сіздің мәртебеңіздің қазіргі кірістеріне құрметпен қараумен» сипатталды, бұл Джеймс V-тің болжамды шаруашылдығына сілтеме жасады. Леннокс өзін әсіресе жақтырмаушылыққа ұшыратқандай көрінеді, өйткені ол Шотландия қалалары мен борыштағы саудадан пайда табу үшін Чемберлен лауазымын пайдаланды. Рутвен режимі оған Шотландиядан кетуді бұйырды. Леннокс 22 желтоқсанға дейін эмиграциясын кейінге қалдырды, содан кейін Францияға аттанды және ешқашан қайтып оралмады.

Англиядағы жауап

Елизавета I оқиғаларға риза болып, 1582 жылдың қыркүйегінде Роберт Боуеске 1000 фунт стерлинг жіберді, бұл төлем Патшаның күзетшілерінің жалақысы ретінде жарияланды. Осыған жауап ретінде Рутвен режиміне қарсы шыққан Хантли, Аргилл, Атолл, Кроуфорд, Монтроз, Арран, Леннокс және Сазерленд графтары Атоллдың Блэр қамалының жанындағы Дункельдтен Эдинбург қаласына хат жазып, Англия қаржыландыратын бұл күшті 400 ер адамнан тұратын жасақ ретінде сипаттады, олардың мақсаты Джеймсті VI Англиядағы "ескі жауларына" жеткізу еді. Олар Эдинбург тұрғындарын қаруланып, Холирудхауста болған Джеймсті өздері үшін тұтқындауға шақырды. Эдинбург тұрғындары бұл ұсынысты қабылдамады. Франсис Уолсингхэмнің реакциясы сақтықпен болды. Ол Шотландия королевасы Мэридің қамқоршысы Шрусбери графына 1582 жылдың 26 қыркүйегінде Шотландиядағы жағдай туралы хабарлама жіберді. Уолсингхэм "жағдай әлі де қалағандай жақсы емес" деп ойлады. Ол Джеймстің өзінің хаттарын және 14 қыркүйекте Стирлингте Леннокс герцогын қолдаған сөзін тауып алды, бұл жас ханзаданың қаншалықты ерекше қабілеттері бар екенін және егер ол басқа бағытқа бұрылса, Англия үшін қаншалықты қауіпті жау болатынын көрсетті. Қыркүйек айында Мэри өзінің хатшысы Клод Наудың інісі Жан Шампхуонды Гиз герцогына мүмкін жоспарларды талқылау үшін жіберді. Олар Джеймсті VI Францияға алып барып, 600 мушкетермен Шотландияға шабуыл жасауды қарастырды, мүмкін Рим папасының қаржылық қолдауымен. Мэри Думбартон қамалына қонуды және Блэкнес қамалы мен Стирлинг қамалын басып алуды жоспарлады.

Француздық реакция және ағылшын дипломатиясы

Франция патшайымы - анасы Екатерина де Медичи Лондондағы француз елшісі Мишель де Кастельнауға Джеймстің тұтқындалуы және Леннокстың елден қуылтуы туралы алаңдаушылығын білдіре хат жазды. Елизавета I-ге Кастельнаудың Шотландия королевасы Мэриге және оның Шотландиядағы қолдаушыларына құпия хаттар жеткізгені хабарланды. Уолсингэм Франциядағы елші Генри Кобхемге Франция королі Генри III және Екатерина де Медичиге жағдайды жеткізіп, Кастельнаудың Мэридің хаттарымен жұмыс істегенде сақтық танытуын сұрады. Елизавета соңғы оқиғалардан кейін Шотландияда одан әрі наразылық тудыруды қаламады.

Қаржыландыруға арналған өтініштер

Полковник Уильям Стюарт 1583 жылғы сәуір айында Режимнің Англияға елшісі ретінде жіберілді. Ол Леннокстың 4-ші графы Мэтью Стюарттың ағылшын жерлерінен түсетін табыс ретінде 10 000 фунт стерлинг және жыл сайын 5000 фунт стерлинг беруді сұрады, сондай-ақ 1560 жылғы Эдинбург шартының ратификациялануын және жаңаруын талап етті. Стюарт ағылшын тағына кім мұрагер болары туралы сырқатымен білуі тиіс болды. Ағылшын дипломаты Роберт Боуз Эдинбургте қалып, жағдайды қадағалап отырды. Ол Уолсингемнің тапсырмасымен, 1568 жылы королева Мэриді кінәлау үшін қолданылған сандық хаттарды іздеуге кірісті, бірақ Гоури графы оларды беруден бас тартты.

Франция елшілігі

Говрийге Франция да қызығушылық танытты және 1583 жылдың ақпан айында мемлекетке 100 000 крона, жеке өзіне 2000 крона және 10 000 крона біржолғы төлем ұсынылды. Екі француз елшісі – Бертран де Салиньяк де ла Мот Фенелон және Франсуа де Рошероль, Мэнвилл мырзасы, Джеймс VI-ның болашақ әйелін таңдауда француздық ықпалды бекітуді көздеді. Джеймс француз елшілерін Уильям Дэвидсонның куәлігінде қабылдады, ол кейін Мэриге өлім жазасын қол қоятын ағылшын дипломаты еді. Елшілер француздық топ құруға тырысты және оларға көңіл білдіретін ақсүйектерге француз зейнетақысын ұсынған болуы мүмкін. Мэнвилл 1583 жылдың мамырына дейін Шотландияда болды. Оның болуы және жағымсыздығы Рутвен лордтарын бөліп, олардың қолдауын әлсіретті.

Режимнің құлдырауы

Гоуридің режимін Елизавета I мен Уолсингэм тиімді қолдамады. Он айдан кейін, 1583 жылдың шілдесінде Джеймс Сент-Эндрюсте бостандыққа шықты. Ол бастапқыда Сент-Эндрюс қаласындағы жаңа қонақүйлерде тұрды, бірақ Сент-Эндрюс қамалында тұруға көндірілді. Режимге қарсы топ күшейіп, Лордтар-кәсіпкерлер сарайдан шеттетілді, ал олардың жалақы алатын қызметкерлерінен көптегендері лауазымдарынан алынды. Джеймс Стирлингке және Фолкленд сарайына барды, 13 қарашада Киниль үйінде Арранмен бірге банкетке қатысты және Эдинбургке оралды. Арран графы Шотландия саясатында қысқа мерзімге үстемдікке ие болды. Гоури графы кешірілді, бірақ ол әрі қастандық жасады және кейіннен мемлекеттік қасақаналық үшін өлім жазасына кесілді. Алайда, 1585 жылдың қарашасында Арранның өзі қоғамдық істерден шеттетілді. Елизавета Режимнің құлауына наразы болғандықтан, Уолсингэмді 1583 жылдың қыркүйегінде Шотландияға елші ретінде жіберді. Ол Пертте Джеймс VI-мен сөйлесіп, Мэридің Шотландияда үлкен ықпалға ие екеніне және жас Джеймсті жаңылыстырып, шатастырып жатқанына көз жеткізді. Уолсингэм Елизаветаға Мэридің «көп жыл өмір сүре алмайтынын», бірақ оның құлауын көретінін жазды. Джеймс Рутвен үкіметімен ләззаттанған жоқ. Уолсингэм оның шағымдарын жеңіл оймен қабылдамайтынын байқады. Джеймс Уолсингэмге күліп, «денесі ауырсыды». Ол Уолсингэмге өзінің «өзіне ұнайтындай» өкіметін жүргізетін «абсолюттік патша» екенін айтты. Арран мен Кроуфорд графтары Уолсингэмнің сапарын бұзу үшін Кейт сиқыршыны 6 фунт стерлинг және бір метрлік плащпен жалдады. Ол патша сарайларының сыртында тұрып, Англиямен, шіркеумен және ақсүйектермен жасалған бейбітшілікке наразылық білдірді.

Соңғы олифан

1584 жылы Олифант кланы басшысының үлкен ұлы, Лоренс, Олифант титулының иесі, және оның күйеу інісі Роберт Дуглас, Мортон титулының иесі, елден қуылды. Олар Францияға аттанған кеме теңізде дабылды, ал олардың кемесі голланд кемесіне түскен, содан кейін ұрыста қаза тапқандары немесе кемесімен бірге суға батқандары туралы әңгіме тарады. Кейіннен олар түрік құл саудагерлеріне сатылған деген хабар келді. 1589 жылы шотландтық Джеймс Хадсон, шотланд елшісімен бірге, Франсис Уолсингхемнен Алжир қамалында құлдықта отырған оларды табуға көмектесуін өтінді. 1601 жылы Роберт Олифант туыстарын іздеу үшін Алжирге сапар шекті және сол кездегі патшайым Елизавета I-нің өзінің елшісі Джон Вротты оларды іздеуге жәрдемдесуге шақырған хатын алып барды. Алжирдегі ағылшын шіркеуінде олардың құрметіне ескерткіш тақта орнатылды. 17 ғасыр тарихшысы, Дуглас әулетінің шежірешісі Дэвид Хьюм, Роберттің анасы Агнес Лесли, Мортон графинясы, 1584 жылы оларды Гоури графына қолдау көрсетуден тыюға тырысқаны үшін олардың жоғалуына кінәлады, бұл қателік деп есептелді.