Кіріспе
Шотландия королевасы 1538-1542 жылдар аралығында. Мэри Гиз (22 қараша 1515 – 11 маусым 1560), сонымен қатар Лотарингиялық Мэри деп те аталады, 1538 жылдан 1542 жылға дейін Шотландия королевасы болды, король Джеймс V-нің екінші әйелі. Ол Гиз әулетінің француз дворяны, Лотарингия әулетінің тармағы және Францияның ең күшті отбасыларының бірінен шыққан. Шотландия королевасы Мэридің анасы ретінде ол 16 ғасырдың ортасында Шотландияны шарпыған саяси және діни құлшыныстың маңызды тұлғасы болды. 1554 жылдан бастап 1560 жылы қайтыс болғанға дейін ол қызының атынан корольдік регент ретінде елді басқарды. Гиз герцогы Клод пен Бурбон әулетінен Антуанеттаның он екі баласының үлкені Мэри 1534 жылы Францияның Ұлы канцлері Лонгвиль герцогы Луи II д’Орлеанға тұрмысқа шықты. Бұл неке Франция королі Франциск I-нің ықпалымен болды, бірақ ұзаққа созылмады. Лонгвиль герцогы 1537 жылы қайтыс болды, ал Англия мен Шотландияның жесір корольдері Генрих VIII мен Джеймс V екеуі де Лонгвиль герцогинясының қолына үміттенді. Франциск I мен Джеймс V көптеген әрекеттер жасағаннан кейін, оның қолын және кеңесін сұрап жеке хат жазған Мэри ақырында келісімін беріп, Шотландия короліне тұрмысқа шығуға дауасталды. Шотландияға жаңа патшайым келгеннен кейін Джеймс пен Мэри 1538 жылдың маусым айында Сент-Эндрюс соборында ресми түрде үйленді. Мэри 22 ақпан 1540 жылы Холируд аббаттығында коронацияланды, ал осы некеден үш бала дүниеге келді: Джеймс, Ротсей герцогы; Роберт, Альбани герцогы; және Мэри. Екі ұлы да 1541 жылдың сәуір айында, бар болғаны 14 сағаттың аралығында қайтыс болды. Джеймс V 1542 жылдың желтоқсан айында қайтыс болғанда, оның жалғыз тірі мұрагері Мэри алты күндік сәби ретінде Шотландия королевасы болды. Джеймс V-нің өлімі Мэри Гизді Шотландияның нәсілдік королевасының анасы ретінде саяси аренаға итерді, Шотландия үкіметі Арран графы Джеймс Гамильтонға, билікке келгенге дейін және қатаң күйеу жіберу кезеңінде регент ретінде сеніп тапсырылды. 1548 жылғы Хэддингтон шарты бойынша бала королева Мэри Франция дофині Францискке күйеуге берілді және Франция королі Генрих II-нің қорғауында Францияда тәрбиелену үшін жіберілді. 1554 жылы Мэри Гиз Арранның орнына регент болды, және оның регенттігі қызының династиялық мүдделерін қорғау және дамыту, франко-шотланд одағын сақтау және шотланд тәжінің билігін қайта орнатуға бағытталды. Регенттігінің барысында Мэри діни реформа қозғалысына төзімділік танытты және протестанттық халқына қатысты келісімді саясатты жүзеге асырды, бірақ ол Шотландия реформациясын тоқтатуға қол жеткізе алмады.
Mary of Guise (; 22 November 1515 – 11 June 1560), also called Mary of Lorraine, was Queen of Scotland from 1538 until 1542, as the second wife of King James V. She was a French noblewoman of the House of Guise, a cadet branch of the House of Lorraine and one of the most powerful families in France. As the mother of Mary, Queen of Scots, she was a key figure in the political and religious upheaval that marked mid 16th century Scotland, ruling the kingdom as queen regent on behalf of her daughter from 1554 until her death in 1560. The eldest of the twelve children born to Claude, Duke of Guise, and Antoinette of Bourbon, in 1534 Mary was married to Louis II d'Orléans, Duke of Longueville, the Grand Chamberlain of France. The marriage was arranged by King Francis I of France, but proved shortlived. The Duke of Longueville died in 1537, and the widower kings of England and Scotland, Henry VIII and James V, both sought the Duchess of Longueville's hand. After much persuasion from Francis I and James V, who wrote a personal letter pleading for her hand and counsel, Mary eventually relented and agreed to marry the King of Scots. Following the new queen's arrival in Scotland, James and Mary were married in person in June 1538 at St Andrews Cathedral. Mary was crowned queen at Holyrood Abbey on 22 February 1540, and the marriage produced three children in quick succession: James, Duke of Rothesay; Robert, Duke of Albany; and Mary. Both sons died in April 1541, just 14 hours apart, and when James V himself died in December 1542, his only surviving heir, Mary, became Queen of Scots at the age of six days old. James V's death thrust Mary of Guise into the political arena as mother of the infant Queen of Scots, with the government of Scotland entrusted to James Hamilton, 2nd Earl of Arran, as regent during the early years of the minority and the Rough Wooing. With the Treaty of Haddington in 1548, the child queen Mary was betrothed to Francis, the Dauphin of France, and was sent to be brought up in France under the protection of King Henry II. Mary of Guise replaced Arran as regent in 1554, and her regency was dominated by her determination to protect and advance the dynastic interests of her daughter, maintain the Franco Scottish alliance, and reassert the power of the Scottish crown. Throughout her regency, Mary displayed tolerance towards the religious reform movement, and implemented a policy of accommodation towards her Protestant subjects, though she was ultimately unable to prevent the Scottish Reformation.
Ерте өмір
Мария Бар-ле-Дюк қаласында, Лотарингияда, Гиз герцогы Клодтың, Гиз әулетінің басшысы, және оның әйелі Антуанетта Бурбонның, өзі Вендом графы Франциск пен Мари де Люксембургтың қызы болып дүниеге келді. Оның 11 бауыр-інісі болды, олардың ішінде Гиз герцогы Франциск, Аумэ герцогы Клод, Лотарингия кардиналы Карл және Гиз кардиналы Людовик I есімділері бар еді. Мэри бес жасында кіші әпкесі Луизаның құдайы болды. Содан көп ұзамай ол әжесі Филиппа Гюльдерспен бірге Понт-а-Муссондағы Кедей Кларалар монастыріна кірді. Мария өте биік бойға ие болды, сол заманғы адамдар үшін ерекше еді, оның бойы 2 метрге жеткен. Анасы оның жиі суық тиетінін айтқан. Шамамен 14 жасында оның Лотарингия герцогы Антуан және Бурбон әпкесі Рене оны зиярат етті. Олар сіңлісінің қасиеттері мен бойына әсерленіп, оны монастырьдан алып, француз сарайындағы өмірге дайындады. 1531 жылы Мария Франциск I мен Австрияның Элеонорасының тойында алғаш рет көзге түсті. Ол корольдің қыздары Мадленмен (кейін Шотландия королевасы болатын) және Маргаретпен достық қарым-қатынас орнатты.
Лонгвиль герцогіні
1534 жылы 4 тамызда 18 жасында Лувр сарайында Францияның Ұлы Чемберлейні, Луи II Орлеанның герцогы Луиге үйленіп, Лонгвиль герцогіні атанды. Олардың одағы бақытты, бірақ қысқа ғана болды. 1535 жылы 30 қазанда Мэридің тұңғыш ұлы Франциск дүниеге келді. 1537 жылы 4 тамызда Мэридің екінші ұлы дүниеге келді, оған қайтыс болған әкесінің құрметіне Луи есім қойылды. Луи өте ерте қайтыс болды, бірақ Франциск Шотландиядағы анасына хаттар жазды. 1545 жылы 22 наурызда ол өзінің бойы қанша екенін көрсету үшін жіп жіберді, ал 1546 жылы 2 шілдеде өз портретін жіберді.
Шотландияның патшайымы
Кейін, 1537 жылы Мэри Шотландияның Джеймс V-мен некеге тұру келіссөздерінің орталық тұлғасына айналды. Джеймс V өзінің бірінші әйелі Мадлен Валуадан туберкулезден қайтыс болғаннан кейін, Англияға қарсы франко-шотланд одағының мүдделерін нығайту үшін тағы бір француз әйелін алуды қалаған. 17 ғасырдың жазушысы Уильям Драммонд Хоторденнің айтуынша, Джеймс V Францияға Мадлен және Мэри Бурбонмен кездесуге барғанда Мэридің сұлулығына назар аударған, және ол оның көңілінде екінші орын алған. Мэри Джеймс пен Мадленнің үйлену тойына қатысқандығы белгілі. Жақында жесір қалған Англия королі Генрих VIII осы одақтың алдын алу үшін Мэридің қолын сұрады. 1537 жылдың желтоқсан айында Генрих VIII Лондондағы француз елшісі Кастиллонға өзінің денесінің алып екенін және соған сай әйелге мұқтаж екенін айтты. Генрихтің бұрынғы некелерінің тарихын ескере отырып – бірінші әйеліне айып тағып, екіншісінің басын кесу – Мэри: «Менің бойым алып болуы мүмкін, бірақ мойным өте кішкентай» деп ұсыныстан бас тартты. Бұл Генрихтің француз тілінде білім алған екінші әйелі Анна Болейннің әйгілі әзіліне сілтеме болды деп есептеледі. Ол өлімге кезіккенше, өзінің мойны кішкентай болғандықтан, палачқа оны өлтіру оңай болады деп әзілдеген. Мэридің анасы осы келісімшартты «таңғаларлықтай ерекше» деп тапты, себебі король Мэридің ұлының мұрасын қалыңдыққа қосып берген. Мэри бұл жаңалықты үрей мен алаңдаумен қабылдады, себебі ол отбасы мен елін тастап кеткісі келмеді, әсіресе ол жақында ғана бірінші күйеуінен және кіші ұлынан айырылған еді. Содан кейін ол Джеймске хат жазып, кеңес және қолдау сұрады, ол оның жағдайын түсінгендей көрінді. Алайда, 1935 жылы жарық көрген бұл хаттың нақтылығы күмәнді. Дэвид Битон (1538 жылы кардинал болып тағайындалды) неке келіссөздері үшін Францияға сапар шекті. Ол 1537 жылдың 22 қазанында Лионнан Джеймс V-ке жазған хатында Мэридің «күшті, жақсы денелі және саяхаттауға дайын» екенін хабарлады. Битон Гиз герцогының «экспедицияны қатты қалағанын және мәселенің тез аяқталуын» тілегенін, сондай-ақ ол өзінің інісі, Лотарингия герцогымен және Мэридің анасымен бірге Шампаньде келісімнің шешімін күтіп отырғанын жазды. Неке шарты 1538 жылдың қаңтарында аяқталды, Джеймс V 150 000 ливрлік қалыңдық алды. Дәстүр бойынша, король бірінші қайтыс болса, Мэри өмір бойына Фолкленд сарайындағы, Стирлинг қамалындағы, Дингуолл қамалындағы және Трейв қамалындағы үйлерін, сонымен қатар Фиф, Стратхерн, Росс және Оркни графтықтарының кірісін, сондай-ақ Галлоуэй, Ардманнох және Аралдар иеліктерін сақтап қалатын болды. Ақырында, Мэри ұсынысты қабылдап, тез арада сапарға дайындық жасады. Джеймс V пен Мэри Гиздің прокси-тойы 1538 жылдың 9 мамырында Шато-де-Шатодунның Сент-Шапельде өтті. Шотландиядан келген 2000-ге жуық лордтар мен барон лорд Максвелл басқаратын кемелер флотымен келіп қатысты. Лорд Максвелл 9 мамыр 1538 жылы той рәсімінде Джеймс V үшін алмас сақина әкелді. Максвелл және Францияға келген басқа лордтар мен барон Мэримен бірге Шотландияға оралды. Бірнеше күннен кейін Мэриді король Сент-Эндрюсте ресми түрде қарсы алды. Тамыз айында Мэри Джеймспен бірге Глен Фингласқа аң аулауға барды, олармен бірге алты қызметші әйел болды. Гиз герцогинясы оған құрылысшыларын, кеншілерін және қару жасаушысын, соның ішінде Николас Ройді жіберді. Ол сарайларын безендіру үшін француз суретшісі Пьер Кеснельді шақырды. Оның үйінде жасыл киім киген ақымақ пен жәндік болды. 1538 жылдың желтоқсан айында сарай Фолкленд сарайында болды, ал оның қызметші әйелдеріне күлгін немесе қара барқыттан жасалған көйлектер, ақ тафтадан, қызыл атлас немесе қара жібектен жасалған юбкалар берілді. Оның қызметшілеріне Парижтік қара және француз қоңыр матадан жасалған көйлектер берілді. 1539 жылдың 24 тамызында Мэри мен Джеймс V Форт аралындағы Май аралына саяхат жасады. Олар үш кемеге мінгі: «Бір мүйізді», «Кішкентай мүйізді» және «Мэри Уиллоуби». Сент-Адрианның қасиетті орнына бару әйелге бала көтеруге көмектеседі деп сендірілді, және Мэри Гиз Шотландиядағы паломничестволарын жазып қалдырды. Ол 1540 жылдың 22 ақпанында Холируд аббаттығында патшайым болып таж кигізілді. Оның таж кигізу дайындықтары 1539 жылдың қазанында басталды, ол кезде зергер Джон Мосман шотланд алтынынан жаңа тәж жасады, ал оның күміс жездігі алтынмен қапталды. Салтанатты рәсімге жұмсалған қаражатқа кеудеге орамаларды ілу, шіркеу жиһаздарын сарай шіркеуінен Аббатханаға жеткізу, он бір капелланның қатысуы, Аббатханадағы сахналар үшін тақталар және патшалықтың әйелдерін шақыру үшін жіберілген хабаршылар кірді. Эдинбург қаласындағы Дәуіт мұнарасынан 30 зеңбірек оғы атылды, Джеймс жасаған және оның патшалық пулеметшілері жасаған салют болды. Джеймс пен Мэри екі ұл туды: Джеймс, Ротсей герцогы (1540 жылдың 22 мамырында Сент-Эндрюсте туған) және Роберт, Альбани герцогы (1541 жылдың 12 сәуірінде туған және крещениеленген); алайда, олар 1541 жылдың 21 және 20 сәуірінде, Джеймс шамамен бір жасар болғанда және Роберт тоғыз күндік болғанда, 14 сағаттың арасында қайтыс болды. Мэридің анасы Антонетта де Бурбон олардың жас екенін және одан да көп балалары болуы керек екенін айтты. Ол емшектейтін әйелді ауыстыру және артық тамақтандыру себеп болды деп ойлады. Осы одақтың үшінші және соңғы баласы қыз Мэри болды, ол 1542 жылдың 8 желтоқсанында дүниеге келді. Джеймс алты күннен кейін қайтыс болды, нәтижесінде Мэри Шотландия патшайымы болды және Ұлыбритания тарихындағы ең жас монарх атанды.
Литтегі резиденциялар
Мэри Холируд пен Эдинбург қамалынан басқа Шотландияның басқа сарайларында және қамалдарында тұрды, сондай-ақ Эдинбургтің Биік көшесіндегі кем дегенде екі үйде болды. Оның Эдинбург порты Лейтте екі үйі болды, онда француз әскерлерінің гарнизоны орналасқан. Бір үйі Шордың жанындағы Паунч нарығында орналасқан, кейіннен оның құрметіне Королева көшесі деп аталды. Бұл бұрынғы резиденцияда 1651 жылы Оливер Кромвелл тұрды. Ғимарат 1849 жылы бұзылып, қазір автотұрақ болып табылатын жері Королева көшесінің жаңа аты – Шор Плейстің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Сонымен қатар, оның Rotten Row (қазір Су көшесі) жерінде шағын сарайы болды. Ол қайтыс болғаннан кейін бұл Эндрю Лэмбтың меншігіне өтті, сондықтан оның қызы, Шотландия патшайымы Мэри, 1561 жылы Шотландияға оралғанда осы үйге келді. Бұл үй 1830 жылы виски қоймасы салу үшін бұзылды, бірақ Мэридің есімі «Мэри Гиза ғимараттары» деген атпен сақталды. Бұл ғимарат 1995 жылға дейін бұзылып, оның орнына шағын пәтерлер үйі салынды. 16 ғасырдан сақталған үй Лэмб үйі деп аталады.
Арранның регенттік билігі
1542 жылы Джеймс V қайтыс болғаннан кейін Шотландия үкіметі алғаш рет Джеймс Гамильтонға, Арранның 2-графына, регент ретінде тапсырылды. Англия королі Генрих VIII нәресте Мэридің өзінің ұлы Эдуардқа үйленуін қалады. Бұл Шотландияда некені қолдағандар мен Франциямен одақтасуды жақтағандар арасындағы ішкі қайшылықтарға және ағылшын басқыншылығына, со-аталған «Қатаң күйеу жігіті» (Rough Wooing) соғысына әкелді. Гиз ағылшын дипломаты Ральф Садлерге регент Арранның «қарапайым адам» екенін және оның «барлық ниетін» оңай білуге болатынын айтты. Бастапқыда Мэри Гиз Линлитгоу сарайында тұрды. Садлер 1543 жылдың 22 наурызында нәрестені алғаш рет көру үшін Марияға келді. Гиз оған нәрестені орағыштан шығарып көрсетті, баланың денсаулығы жақсы екенін көрсету үшін, себебі Арран баланың ауру екендігі туралы қауесет таратып жүрген. Садлер нәресте «көргенімнің ең әдемі баласы, тірі қалады деп ойлаймын» деп жазды. Гиз оған регент Арранның ұлы Джеймс Гамильтонды ханшайым Елизаветаға үйлендіру жоспарын еске салды. Гиз Сэдлерді өзінің саяси біліктілігі өзара тиесілі пайдаға жұмсалуы мүмкін деп, өзінің одақтасы кардинал Битонды түрмеден босату үшін регент Арранмен келісімге келуге тырысты. 1543 жылдың сәуірінде Арран Генрих VIII Мэри Гизді алтыншы әйелі еткісі келеді деген қауесетті естіді. Ол Мариямен осы туралы сөйлесті, ал ол оған (бұрын болжағандай) ол Садлерге барлығын айтқанын мойындады. Содан кейін ол өзінің сенімді адамы Лорд Флемингті Садлерге осы әңгіме туралы хабарлауға жіберді. Садлер Генрих VIII-ге «әркімнің айтқанын» баяндады, арқылы сіздің мәртебеңіз Шотландиядағы жағдайдың қысымды екенін түсіне алады. 1543 жылдың шілдесінде ол нәресте Мэримен бірге Стирлинг қамалына көшті. Ральф Садлер онымен тамыз айында қайта сөйлескенде, Гиз оған Мэри он жасқа толғанда ағылшын некесі жалғасатынына сендірді. Осы уақытта Мэри Стирлингте қауіпсіз болды; Гиз Стирлингте болуына қуанғанын айтты және «ол үйді көп мақтады». Генрих VIII-ге Шотландияның уәделеріне және Гринвич шартына қарамастан, Мэри мен Эдуардтың үйленбейтіні тез түсінікті болды. Ол жағдайды өзгертуге үміттене отырып, 1543 жылдың соңында қазір «Қатаң күйеу жігіті» деп аталатын соғысты бастады. 1544 жылы ол Арранды регенттік лауазымынан алмастыруға сәтсіз әрекет жасады.
Хэддингтон қаласында
Шотландия 1547 жылдың қыркүйегінде Пинки шайқасында жеңілгеннен кейін, француз әскери көмегі ағылшындардың құлшынысын әлсіретіп, Шотландияда қалған Гиз Мэридің ықпалын күшейтті. 1548 жылдың шілдесінде Мэри, жаңа боялған сөңгесімен (патшалық туы үшін) қаруланған күйі, Хаддингтон қамалын бақылауға келді. 9 шілдеде оның тобы ағылшын артиллериясының ату қашықтығына ілігіп, оның төңірегіндегі он алты адам қаза тапты. Осы қорқынышты оқиғадан кейін Мэри, Хаддингтон қамалындағы артиллерияшыларының бірі Андро Стрейтунға бір айлық жалақысы, 4 шотланд фунтын сыйлық ретінде берді. Шотландия Парламенті 7 шілдеде Хаддингтон аббаттығында қабылдаған қаулысымен, бала Мэри 1548 жылдың тамызында Францияға, Франция корольі Генрих II-нің ұлы, дофин Франциспен бірге тәрбиелену үшін жіберілді. Гиз бастапқыда Мэримен бірге Дамбартоннан Уитхорнға дейін теңіз жолымен саяхаттап, қажылық жасауды жоспарлаған. Бірақ, оның орнына Эдинбургте өткен кеңеске қатысты.
Соғыстың аяқталуы
Бұл кезде шотланд кітабының арналуы, «Шотландияның шағымы», Мэри Гиздің Годфри де Буйоннан тегін еске түсірді және оның батылдығы мен ізгілігі ежелгі батырлар Томирис, Семирамида және Пентесилеядан асып түсетінін мәлімдеді. 1549 жылы Рождество күні Стирлинг қамалында Броути қамалын қоршау үшін қосымша француздық қару-жарақтары туралы келіссөздер жүргізгеннен кейін, ол 6 ақпан 1550 жылы сәрсенбі күні Тай өзенінен көрген оңтайлы тұстан сәтті шабуылды бақылап, көбірек сақтық танытты. Пауль де Термес француз әскерін басқарды, 240 адам жарақат алды және 50 адам қаза тапты. Алты күннен кейін, түнгі жарты сағатта гарнизон капитуляциялады. Мария Гиз «ағылшындар тек обаны ғана қалдырды» деп жазды. Бейбіт процесі басталды және Шотландия 1550 жылдың 24 наурызындағы Булонь шартына енгізілді. Шартының бір бөлігі ретінде Мэридің ағасы Клод, Майен графы, Англияға жіберілген алты француздық кепілдің бірі болды. Әкесі 1550 жылдың 12 сәуірінде қайтыс болғаннан кейін, Клодқа Едуард VI-ның 11 мамырдағы паспортымен Шотландияға келуге рұқсат берілді. Клод 18 мамырда Эдинбургтен елдің бекіністерін тексеруге баратынын хабарлады. Шартына қол қойылғаннан кейін Мэри Францияға барып, отбасын көре алды.
Франция мен Англиядағы саяхаттары
Мэри 1550 жылдың 6 қыркүйегінде Шотландиядан шығып, Диппеге уақытында келді. Ол 1550 жылдың 1 қазанында қызымен бірге Руандағы француз сарайының фестиваліне қатысты. Руанда Мэри мен Шотландия королевасы француздар жақында қорғап, қайтарып алған шотландтық бекіністерін бейнелейтін тулармен сарбаздардың артынан жүрді. Ол өзімен бірге шотландтық джентльмендердің үлкен тобын, соның ішінде Хантли, Кассиллис, Сазерленд, Маришал және Вигтаун графтарын, сондай-ақ Хоум және Максвелл лордтарын, және Кейтнес және Галлоуэй епископтарын әкелді. Тарихшылар бұл шотландтық топты Мэри үшін команда құру жаттығуы ретінде қарастырады. Қыста ол француз сарайында Блуада болды, содан кейін жазды Генрих II-мен бірге Тур, Анжер және Нант қалаларын аралап өткізді. Сәуір айында Амбоазда Мэри Шотландияның жас патшайымын улау жоспары туралы хабарды естіп қатты ренжіді. Лондонда табылған шотландтық уландырушы Роберт Стюарт мамыр айында француздарға тапсырылды. Францияда болған уақытында Мэри қызының дофинге үйленуі үшін ең қолайлы шарттарға және Шотландияда өзінің қаржылық жағдайын жақсартуға ұмтылды. Май айында Турда шотландтықтардың арасында наразылық белгілерін іздеген ағылшын бақылаушысы Джон Мейсон: «Шотландияның жесірі барлық сарайды шаршатыпты, өзі үшін осыншалықты талапкер тілекке ие. Патша одан құтылуды қалайды. Бұл мәміле ақша мәселесіне байланысты», - деп хабарлады. Оның ұлы Фрэнсис Диппеге қайтар жолында Аменде қайтыс болды. 1551 жылдың қазан айында ол Англияда Эдуард VI-мен кездесті. Мэри Портсмутқа келді, король оған Лондонға дейін еріп жүруге джентльмендер жасағын берді. Ол түнін Саутвик аббаттығында өткізді. Лондонға бара жатқанда ол Уорблингтон, Коудрей, Хэмптон-корт қалаларында тоқтады, онда оны Нортгемптон маркизі мен маркизасы және Фулхэм сарайында күтіп алды. Эдуард Уайтхолл сарайындағы кездесуде Мэриге бриллиант сақинасын сыйлады. «Көрікті үстелмен әшекейленген алмаз» сақинасы Кэтрин Паррға тиесілі болған. Принцесса Мэри Тюдор оның сапарына қатысудан бас тартты, бірақ принцесса Елизавета қатысты, және Джон Эйлмердің айтуынша, Эдуардтың сарайындағы басқа әйелдерден айырмашылығы, ол Гиздің шотландтық тобының француздық «бұйраланған, иілген және екі рет иілген» шаштарын үлгі алуға тырыспады. Солтүстік Шотландияға бара жатқанда Ральф Садлер оны Гертфордшир арқылы жеткізді, ол Роберт Честердің Ройстон аббаттығындағы үйінде және Стэмфордқа жақын Гримсторп сарайындағы Саффолк герцогинясының үйінде тоқтады. Арран Шығыс Лотианның кейбір барондарын Бервикке кездесуге шақырды, ал Селкирк, Джедбург және Дунс, Шотландия шекаралары, Пиблс және Лаудер, Хаддингтон, Дунбар және Солтүстік Бервик мырзалары онымен кездесуге шақырылды. Лит қаласындағы қару-жарақ қоймасынан Эдинбург қамалына алты арбаға арқандалған зеңбірек камералары салют ату үшін жеткізілді.
Шотландияның регенті
1552 жылдың желтоқсан айында Мария Австрия, Венгрия королевасы, Киелі Рим императоры Карл V-нің әпкесі, Марияға оның дипломатиялық шағымдарының күші жоқ екенін және олар Арраннан түсуі керектігін айтты. Сонымен қатар, Мария Франциямен жақын қарым-қатынаста болғаны оны қынжырландырды. Марияның билігі күшейді. 1553 жылдың мамырында Лондондағы императорлық елші Жан Шейфве, оның Арранның регенттігіне қарсы шыққанын және оның орнына заңды емес ұлы Джеймс Стюартты ұсынғанын естіді. 1554 жылдың 12 сәуірінде Марияның өзі регент болды. Анри Клеутин оның басына тәж кигізгені айтылады. Он бір жасар Мария патшайым, Пасха күні Медон сарайынан "la Royne, ma mere" ("Патшайым, менің анам") деп құттықтау жолдады, ол сол кезде әжесі және кардинал ағасы Лотарингияда тұрып жатқан еді. Көптеген мәселелерде Мария Гиз Франциядағы ағаларымен – Лотарингия кардиналы және Франциск Гиз герцогымен кеңесетін, олардың екеуі де Францияда үкіметтік лауазымдарда болғандықтан, Шотландия мен Франция басқа елдермен қарым-қатынаста одақтас ретінде жұмыс істеді. Генрих II-нің Шотландиядағы өкілі 1546 жылдан 1560 жылға дейін тұрақты елші Анри Клеутин болды, ол Францияға сапары кезінде Шотландияны іс жүзінде басқарды. Оның регенттігі кезінде (1554–60) француздар қазынаны және Ұлы мөрді басқарды, ал француз елшісі кейде құпия кеңеске қатысты. Ив де Рубей – тілектерді қабылдаушы және мөр сақтаушы, ал Бартоломей де Виллемор – бақылаушы және кіріс жинаушы болды. Клеутин баршаға танымал болғанымен, шотланд аристократиясының осы тағайындауларға наразылығы алдағы дағдарыстың себебі болды. Мария шотланд істерін тиімді басқара бастады. 1554 жылдың шілдесінде ол Джедбургке барып, екі апта бойы әділеттік сот отырысын өткізді, Скотт және Керр шекаралық рулары арасындағы ұзақ жылдардан бері келіп жатқан араздықты тоқтатуға үміттенді. Оған Клеутиннің басқаруымен қарулы атты әскерлер сүйемелдеді. Күзде ол Сазерленд графына Ийе ду Маккейді, лорд Рийді тұтқындауға көмектесу үшін кеме, әскер және зеңбірек сатып алды, ол Сазерлендте қиындықтар тудырған еді. Бірақ Хантли және Аргилл графтары Мойдарт пен Льюиске от пен қылышпен шабуыл жасау үшін жіберілді, бұл үміттен тыс болды. Хантлидің сәтсіздігі оның түрмеге қамалуына әкелді. 1556 жылы тағы бір сапар кезінде ол Инвернесс, Росс, Элгин, Банф және Абердин қалаларын аралады. Бұл ішкі іс-әрекеттер 1557 жылдың қаңтарында халықаралық қақтығыс басталғанда қиындыққа тап болды. Қазан айында Гиз Юм қамалына оңтүстікке барып, Англияға қарай әскер жібергенде, жағдай нашарлаған сияқты болды. Шекараны кесіп, Уорк қамалына шабуыл жасауға бұйрық берілген шотланд лордтары Экфордта кеңес өткізіп, үйлеріне қайтты.
Протестанттармен қақтығыс
Шотланд протестанттарының ықпалы күшейгенімен Мэридің регенттік билігі қауіпке ұшырады. Ол протестант уағыздаушыларының көбейіп бара жатқанына белгілі бір деңгейде төзімділік танытты. Оның француздық саясатына қолдау табуы қажет еді, ал Мэри Тюдор билік құрған кезде Англиядан басқа қолдау күту мүмкін емес еді. 1558 жылдың 24 сәуірінде Шотландия королевасы Мэри Стюарт пен Франция дофинінің үйленуінен кейін Мэри Тюдордың қайтысы және 1558 жылдың 17 қарашасында Елизаветаның Англия тағына отыруы тез болды. Мэри Стюарттың Англия тағына талап ету құқығы Папаның Елизаветаның заңдылығына қатысты көзқарасына тәуелді болды. Егер Франция королі Генрих II Шотландия мен Англияны француз үстемдігіне бағындыру жоспарының бөлігі ретінде Мэридің талабын Папамен жалғастырса, Шотландияның қауіпсіз католик мемлекеті болуы қажет еді. Памела Э. Ричи сияқты кейбір заманауи тарихшылар Гиздің саясатындағы өзгеріс айқын болмағанын айтады, бірақ католиктер де, протестанттар да саяси жағдайдың шиеленісін сезініп, оған ден қоятын еді. Шотландия реформациясының дағдарысы күшейген кезде Генрих II 1559 жылдың 10 шілдесінде қайтыс болды, ал Мэри Стюарт Франция королевасы атанды. Францияда Мэри мен Франциск II Англияның гербін көпшілік алдында көрсетуге батылды. Бұл да Шотландия ісіне Англияның араласуына себеп болды. 1557 жылы «Конгрегация Лордтары» деп танылған шотланд ақсүйектері «Құдайдың нығметті сөзін және оның қауымын сақтау, жариялау және бекіту» үшін келісімге келді. 1558/59 жылдары иконаларға қарсы қозғалыс күшейді. Сонымен қатар, жергілікті қауымдар протестант пасторларын іздеп, реформаланған шіркеулердегі ғибадат пен уағыз бағдарламасын жасау жоспарларын жасады. 1558 жылы регент протестант уағыздаушыларын олардың ілімі үшін жауапқа тартты, бірақ батыс аймағынан келген лордтар көтеріліспен қырсық көрсеткен кезде бас тартып қайтты. 1558 жылы Англияда протестант Елизавета I таққа отырғаннан кейін шотланд протестанттары үміт пен қорқынышқа бөленді. Елизавета Конгрегация Лордтарын жасырын түрде қолдауға кірісті. 1559 жылдың қаңтарында анонимді «Жақырлардың шақыруы» жарияланды, онда монахтар жақырлардың пайдасына үйден шығарылуы туралы ескертілді. Бұл қала тұрғындарының сезімдерін оятуға бағытталған, өйткені олар монахтарға қарсы айқын наразылық білдірді. Тәртіпсіздіктен қорқып, жағдайға байланысты төзімділікті азайтуға бекінген регент 1559 жылдың 10 мамырында Стирлингте реформаланған уағыздаушыларды өзінің алдына шақырды. Көтеріліс орын алды. Ангустың адамдары уағыздаушыларды Стирлингке сүйемелдеу үшін Дундиде жиналды, ал 4 мамырда Франциядан жақында келген Джон Нокс оларға қосылды. Нокстің Перт пен Дандидегі уағыздарынан ынталандырылған наразылық толқыны діни үйлерді тонады (оның ішінде Перттегі Джеймс I қабірін). Жауап ретінде регент Пертке қарай жорық жасады, бірақ батыстан Купар-Мюрға келген тағы бір реформаланған топтың келуіне байланысты кері шегінуге және келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Регенттің елшілерінің арасында Аргилл графы және Морэй графы Джеймс Стюарт лорд болды. Регент Пертке француз әскерлерін орналастырған кезде, екеуі де оны тастап, Сент-Эндрюс қауымының иелеріне қосылды, онда оларға Джон Нокс қосылды. Тіпті шілде айында Эдинбург та олардың қолына түсті, ал Мэри Дунбарға шегінді. Конгрегация Лордтары Гизбен келісімге келді және 1559 жылдың 25 шілдесінде Лейт Линксте Лейттің шарттарына қол қойды, онда діни төзімділік уәделенді, содан кейін Стирлингке қайтып келді. Қыркүйекте бұрынғы регент, Арранның 2-графы, ұлының қауіпсіз оралуымен Конгрегация Лордтарының басшылығын қабылдады және уақытша үкімет құрды. Алайда, Мария Гиз кәсіби француз әскерлерімен күшейді. Осы әскерлердің кейбіреулері Фифтегі Кингхорн қаласында бекінді, ал олар Гранждың Уильям Кирккалдидің үйі Холлиардс қасiрін жойғаннан кейін, Мэри (Нокстің айтуынша) «Қазір Джон Нокстың Құдайы қайда? Менің Құдайым енді одан күшті, тіпті Фифте де!» деді. Қарашада көтерілісшілер Стирлингке кері шегінді. Фифте шайқас жалғасты. Ауруға шалдыққан Мария Гиз регенттік биліктен бас тартып, Францияға оралуды ойлады. Рене II де Лотарингия, маркиз д'Эльбуф оның орнына француз «вице-королі» ретінде билік етуге тағайындалды. Оның миссиясы тоқтатылды, бірақ Шотландияға тағы да француз әскерлері келді. 1560 жылдың қаңтарында Форт теңізіне ағылшын флоты келгенге дейін протестанттар үшін бәрі жоғалып кеткендей болды, бұл француз әскерін Лейтке, Мария Гиз қайта бекіткен Эдинбург портына шегінуге мәжбүр етті. Конгрегация Лордтары Англиямен келіссөздер бастады. Джон Нокс «Әйелдердің құрметсіз билігіне қарсы трубаның бірінші дауысы» атты жарияланған трактатының арқасында, оның мақсаты Англияның Мэри I еді, жаңадан таққа отырған Елизавета I үшін қабылданбас болды. Ақпан айында қол қойылған Берик шарты Англияның француз әскерін қуу үшін протестант Лордтарымен бірлесіп әрекет ететінін келістірді. Елизавета I, француз әскерін Лейтте қоршауға алу үшін шотланд одақтастарына қосылу үшін Англиядан құрлықтағы әскерді Шотландияға жіберді.
Өлім
Лейтке ағылшын шабуылдары ауыр шығындармен кері қайтарылғаннан кейін, қауым иелерінің бірқатар басшылары 1560 жылдың 12 мамырында Эдинбург қамалына келіп, Мэримен және қамал сақшысы лорд Эрскинмен бірге кешкі ас ішті. Олар бұрын талқыланған жоспарды талқылады: Мэри Францияға барып, Англияда Елизаветамен кездеседі, ал оның ағасы Шотландияда регент болады. Лордтар шотланд үкімет лауазымдарына француздардың тағайындалуына наразылық білдірді. Лейттің қоршауын тоқтату және Данбар қамалындағы жаңа бекіністерді бұзу туралы келіссөздер жалғасты. Келіссөздер француз командирлеріне Мэримен ұсыныстарды талқылау үшін қамалға келуге рұқсат берілмегенде аяқталды. Эдинбург қамалын нығайтуды жалғастыра отырып, Мэри ауыр сырқатқа шалдықты, ал келесі сегіз күнде санасы шатасты: кейбір күндері тіпті сөйлей алмады. 8 маусымда өсиетнама жасады. 1560 жылдың 11 маусымында сусыраудан қайтыс болды. Бір уақытқа қамал ішінде, ақ матамен оралған, ақ жаймамен жабылған, қара атласпен безендірілген төсекте, оның күтімші қыздарымен бірге жатты. Кейін денесі қорғасынға оралды және бірнеше ай бойы Эдинбург қамалындағы Әйгерім шіркеуіндегі табытқа қойылды. Денесінің үстінде ақ тафтадан жасалған айқыш орнатылды. 1561 жылдың 18 наурызында түн ортасында жасырын түрде қамалдан шығарылып, Францияға жіберілді. Шотландия королевасы Мэри 1561 жылдың шілдесінде Фэкамптағы жерлеу рәсіміне қатысты. Мария Гиз Реймстегі Сен-Пьер-ле-Дам шіркеуінде жерленді, онда Мэридің қарындасы Рене әйгерім болды. Мәрмәр қабірге Мэридің қола мүсіні орнатылды, ол патшалық киіммен, бір қолында скипетр, екінші қолында әділет таяғын ұстаған. Мэридің бес баласының тек қызы Мэри ғана одан кейін тірі қалды. Қазіргі заманда Мэринің улану арқылы өлтірілгені туралы болжамдар пайда болды, бұл Англия королевасы Елизавета I-нің бұйрығымен немесе королеваның тікелей бұйрығысыз оның мүддесін қорғайтын басқалардың ісі болуы мүмкін. Алайда, мұндай айыптауларды растайтын ешқандай дәлел жоқ, тіпті оның қайтысынан кейін бір күні денесі сараланған. Мэридің өлімі табиғи себептерден болды, өйткені ол өзінің сәуір айында аяқтарының ісінуінен сал болып қалғанын айтқан және өзін сусымаққа шалдыққан деп диагноз қойған. Оның ісінуін оның жауы Джон Нокс та растады, ол мамыр айында "оның денесі мен жағымсыз аяқтары қабынуын басталды" деп жазды. Тіпті 16 ғасырдағы саяси ахуалдың параноидалық атмосферасында, көптеген патшалық өлімдер кісі өлтіру деп күдіктелген кезде, Мэридің замандастарының ешқайсысы оның өлімінде "күдікті әрекеттер" байқаған жоқ. Регенттің өлімі Эдинбург шартына жол ашты, онда Франция мен Англия Шотландиядан әскерлерін шығарып алуға келісті. Француз комиссарлары қауымның бүлікші иелерімен келісімге келуге дайын болмаса да, король Франциск пен королева Мэриден шотландтарға парламент шақыру құқығы сияқты бірқатар жеңілдіктер ұсынды. Шартының нәтижесінде билік ағылшын протестанттарының қолына көшті.
Үй шаруашылығы
Оның шығыстары мен үй шаруашылығы туралы жазбаларында оның күтімші қыздарының тізімі бар. "Дэймс" немесе үйленген әйелдердің есімдері (қазіргіше); Леди Арран, Леди Кассиллис (үлкен), Леди Эрскин, Леди Эльфинстон, Леди Ливингстон және Куломбе (үлкен). Некеде болмаған "демуазельдер" Маргарет Хьюм, Марджери Ливингстон, Жан Эльфинстон, Жан Мюррей, Аннабелл Мюррей, Маргарет Стюарт, Энн Скотт, Марджери Кирккалди, Куломбе, Барбара Сэндилендс, Барбара Кеннеди, Кассиллис, Креспи, Креспанвилл, сондай-ақ Александр Дурхамның әйелі, Леди Ливингстонның қызы Елизавета Мюррей және екі әйел клоун. Оның үйінде қызыл және сары көйлек, жасыл юбка киген Серат есімді әйел клоун болған. Джейн, немесе Жан, бойы кішкентай әйел, ашық лаванда түсті барқыт киген.
Мұра
Джон Нокс, Шотландия реформациясының басшысынан басқа, тарихшылардың пікірлері көбінесе жағымды болған. Маршалл: «Оның өмірбаяушылары – тоғызыншы ғасырдағы Стрикленд, жиырмасыншы ғасырдағы Маккерли мен Маршалл – оның зиялы қабілеті мен қайраттылығын мақтауда бірауыздан келіскен», – дейді. Оның өмірін бағалай келе, тарихшы Розалинд К. Маршалл былай деп мәлімдейді: Мария Гиза жеке өзінің жайлылығынан, мүдделерінен және, соңында, өмірінен айнып, Францияға жақын, Рим католиктерінің мемлекеті ретінде қызы үшін Шотландияны сақтап қалу үшін ұзақ, қиын және нәтижесіз күресті жүргізді. Ұсыныс-тілектерімен әдемі, өте зиялы және еңбекқор, дипломатиялық мінез-құлыққа ие және жаушылыққа, көңіл көшіруге және денсаулығының нашарлауына қарамастан күресуге қабілетті Мария француз королінің қара құралы болған емес.