Кіріспе

Шотландияның 1565-1567 жылдар аралығындағы корольі Генри Стюарт, Лорд Дарнли (1546 – 1567 жылдың 10 ақпаны), Шотландия королевасы Мэридің екінші күйеуі және Шотландияның VI Джеймсі мен Англияның I Джеймсінің әкесі болды. Ол ата-анасы арқылы Шотландия және Англия тақтарына да талапкер болды, ал 1565 жылы үйленгеннен кейін Шотландияның корольі атанды. Ұлының дүниеге келгеніне бір жыл жетпей, Дарнли 1567 жылы Кирк-о'-Филдте өлтірілді. Оның өмірі мен өлімін баяндайтын көптеген замандас әңгімелерде ол Лорд Дарнли деп ғана аталды, оның Леннокс графының мұрагері ретіндегі атағы есінде қалды. Шотландияның Ұлттық портрет галереясы, Эдинбург.]] Генри Стюарт, Лорд Дарнли 1546 жылы Англияның Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Лидс қаласындағы Темпл Ньюсамда дүниеге келді. Бастапқыда Генри 1545 жылдың 5 желтоқсанында туған деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер оның 1546 жылы туғанын көрсетті, себебі анасы 1545 жылдың ақпан айының соңында босанған және 1566 жылдың наурызындағы хатта оның жасы он тоғыз деп көрсетілген. Шотландия королі II Джеймстің және Англия королі VII Генрихтің шөбересі ретінде Дарнли Шотландия және Англия тақтарына да үміткер бола алатын. 1545 жылы оның әкесі, Мэтью Стюарт, Леннокстың 4-графы, Шотландиядағы соғыста Англия тарапына шыққандығы үшін опасыздық жасады деп танылды, Мэри Гиза мен регент Арранға қарсы болды. Отбасының шотландтық иеліктері тәркіленді, әкесі 22 жыл бойы Англияға жер аударылып, 1564 жылы Шотландияға оралды. Оның анасы, Леннокс графесі Маргарет Дуглас, 1528 жылы Шотландиядан кеткен болатын. Оның ұстаздарының бірі шотланд ғалымы Джон Элдер болды. Ол Шотландия королевасы Мэри мен принц Эдуардтың некесі арқылы шотланд-англиялық одақты жақтады. 1543 жылы VIII Генрихке берген кеңесі "Қызыл шаңырақтың кеңесі" деп аталды. Жас мұрагердің тағы бір ұстазы Артур Лалларт болды, ол кейіннен 1562 жылы Шотландияға барғаны үшін Лондонда тексерілді. Генри күшті, спортты, атқа міну және қару-жарақ қолдануда шебер, сондай-ақ аң аулау мен бүркіт салуға құштар болған. Оның жастық мінезі 1554 жылдың наурызында Англия королевасы Мэриге Ньюсэм ғибадатханасынан жазған хатында көрінеді, онда ол карта жасау, Утопия Нова және "басымдағы әрбір шашымның құрметті жауынгер болуы" деген тілегін жазады.

Мұрагерлік дағдарыс

Англияда Леннокстардың династиялық амбициясынан туындаған саяси дилемма болды: Мэтью Стюарт, Леннокстың 4-ші графы, Шотландия тағына үшінші кезекте тұрды, ал оның әйелі Маргарет Дуглас, Леннокс графинясы, Генрих VIII-дің немересі болды. Егер Елизавета қайтыс болса, ол ағылшын тағына үміткер болатын. Олардың католик діні ағылшын протестанттарына қауіп төндірді. Леннокстың жоспары – Шотландия королевасына тікелей жүгіну, оның елшісі арқылы, Елизавета мен Гиздердің билігін ескермей. Леннокс агенті Несбиттың миссиясы қиын болған сияқты: Леннокс Дарнли мен оның інісі Чарльзды өзінің жағдайына оралуы үшін кепіл ретінде беруге дайын болды, сонымен қатар Дарнлидің Англия мен Шотландия, сондай-ақ Гамильтон және Дуглас үйлеріне мұрагерлік құқығын көрсететін тегін ұсынды. Кейінірек Обиньи Мэридің Англия тағына талап етуін қолдады және тіпті оның жүрегіндегі Елизаветадан жоғары дәрежедегі құқығы бар екенін айтты. Леннокс Несбитке Мэри, Дарнли және Дарнлидің ұстазы Джон Элдерді бақылауды тапсырды. 1559 жылы Париждегі ағылшын елшісі Николас Трокмортон Елизаветаны Элдердің «Англияның істері үшін өзі білетін ешкімнен де қауіпті» екені туралы ескертті. 1560 жылдың наурыз айында Лорд Пейджет католиктердің Елизаветаның өлімінен кейін Дарнлиді таққа отырғызуы мүмкін деген «негізді қорқыныш» туралы жазды. 1562 жылы ашылған католик тыңшысы Фрэнсис Якслидің қызметі Леннокс отбасының тұтқындалуына әкелді. Ол Сигнет кеңсесінің хатшысы болды және 1549 жылдан бастап Францияда саяхаттап жүрген Уильям Сесилдің қызметінде болды. Яксли Леннокс графинясының қызметкері болды. Ол 1560 жылдың қарашасында Сеттрингтондағы Леннокс үйіне Мейбел Фортескью және басқа да қыздарды қызметшілер ретінде орналастырды. 1562 жылдың ақпанында Лондон мұнарасында болған тергеу кезінде ол испан елшісінен ағылшын сарайы туралы ақпарат алғанын, ал елші оған және Хью Алленге Леннокс пен Дарнлиге арналған хабарламалар мен белгілерді сеніп тапсырғанын айтты. Яксли өзінің миссиясының Шотландия королевасының Дарнлимен некелесуін ұйымдастыруға бағытталғанын, Дарнлидің діні оған Арран графынан гөрі үлкен жетістікке жетуіне кепілдік беретінін және графиняның солтүстікте көптеген достары бар екенін мойындады. Леннокс қауіп-қатері ешқашан тоқтамағанмен, Елизавета 1562 жылы тұтқындалғаннан кейін отбасын опасыздыққа кінәламады, сондай-ақ графиняның таққа талап етуін жоюға бағытталған әрекеттерді қолдамады. Мүмкін, Елизавета бұл тергеулер өзіне де бағытталуы мүмкін деп қорқып, немесе оның әрекетсіздігі монархияның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін, болашақ мұрагерлердің санын азайтуға тырыспау үшін болды. Леннокс отбасы 1563 жылдың ақпанында босатылды, ал бірнеше айдан кейін Дарнли мен оның анасы сарайдағы қатысуымен және сонда алған құрметімен көзге түсті, бірақ Елизавета графты сарайда қабылдамады. Сара Макоули Леннокс ісі бойынша сот шешімінің үш салдарына тоқталды: «1563 жылы анықталғандай, олардың сарайдағы жоғарылауы мұрагерлік мәселесінде пайдалы қиындық болды. Біріншіден, ол парламенттің пікірлері (мұрагерлік дағдарыстағы Екатерина Грейдің талабы) оның өзінің саясатын анықтай алмайтынын көрсетті. Екіншіден, Леннокстарды қолдау ағылшын католиктерін қанағаттандыруға көмектеседі, олар испан елшісі сияқты Елизавета Дарнлиді өзінің мұрагері ретінде тағайындайды деп күтеді. Мұндай болжамдар оларды Шотландия королевасының қауіпті талабына қолдау көрсетуден аударды. Үшіншіден, және ең бастысы, Леннокстардың билікті көтеріп, Шотландия королевасы мен ағылшын тағына кедергі келтірді. Осылайша Дарнлидің бірегей «британдық» мұрасы соңымен қолданылды. Дарнлидің Шотландияға босатылуы және оның әкесінің шотландтық сарайға қайта оралуы осы саясаттың бір бөлігі болды: Дарнли некесінің саяси апаты әлі көрініс таппаған». 1564 жылдың қыркүйегінде Шотландия парламенті Мэтью Стюарттың Леннокс графының құқықтары мен атақтарын қайта қалпына келтірді және король хатшысы Уильям Мейтлендтің ұзақ сөйлеген сөзін тыңдады, ол: «Шотландияны ешбір адамның дәуірінде, қазіргі уақытта өмір сүретін адамдардың ешқайсысы бұрынғыдан гөрі үлкен тыныштықта көрмегенін айтуға болады».

Шотландияның патшайымы Мэримен неке

1565 жылдың 3 ақпанында Дарнли Лондоннан аттанып, 12 ақпанда Эдинбургке жетті. 17 ақпанда ол Файфтағы Уэмисс қамалында Мэриге өзін таныстырды. Джеймс Мелвилл Хэлхилл: «Оның Ұлылығы оны жақсы қабылдады және ол көрген ең күшті және ең сәйкес келген ұзын бойлы адам екенін айтты» деп хабарлады. Дарнли 24 ақпанда Мэри мен сараймен бірге Холирудқа оралды. Келесі күні Джон Нокстың уағызын тыңдап, кешке Мэримен гальярд биін биледі. Сол сәттен бастап ол Мэримен үнемі бірге болды. 15 адам рыцарь атағына ие болды, олардың ішінде Мэридің жартылай бауырларының бірі – Стратдонның Роберт Стюарты, Карноктың Роберт Драммонды, Даун қамалының Джеймс Стюарты және Туллибардиннің Уильям Мюррей болды. Англияда 4 маусымда құпия кеңес жоспарланған некеге байланысты қауіп-қатерлерді талқылады. Олардың бірі – Англия тағына таласқан Мэри Стюарттың тағы бір қарсыласы Леди Кэтрин Грейге көрсетілген наразылықты жеңілдету болды. Мэри Джон Хейді, Балмерино комендаторын, Елизаветамен сөйлесуге жіберді; Елизавета Дарнлидің қайтарылуын талап етті және Джон Хейге оның аз ғана қанағаттануын анық жеткізді. 22 шілдеде Дарнли Холируд аббаттығында Албани герцогы атанды, ал Канонгейт шіркеуінде некеге қатысты хабарламалар жарияланды. 1565 жылдың 28 шілдесінде Эдинбург кресінде шотланд королі мен королевасының бірлескен атынан үкімет жүргізілетіні жарияланды, осылайша Дарнлиді король етіп, оған Мэримен теңдік және басымдық берілді. Бұл Генрих пен Мэридің есімдерімен күміс риал айналымына енгізілуімен расталды. 1565 жылдың 29 шілдесінде неке Холирудтағы Мэридің жеке шіркеуінде рим католик дәстүрі бойынша өтті, бірақ Дарнли (оның діни сенімдері бекімеген – ол католик болып өсті, бірақ кейін протестантизмге көшті) тойдан кейін Мэриді некелік миссаға ертіп барудан бас тартты. Мэри Дарнлиге Тақ некесін беруден бас тартты, егер ол баласыз қайтыс болса, оны таққа мұрагер еткен болар еді. Ұзақ өтпей Мэри жүкті болды. Достық белгісі ретінде Франция королі Карл IX 1566 жылдың ақпанында Дарнлиді Сент-Михаэль орденімен марапаттау үшін Николас д’Анженн, Рамбуйе мырзасын елші ретінде жіберді. Мэри, Дарнли және оның жеке хатшысы Дэвид Риццио, Рамбуйені қарсы алу және Дарнлидің марапатталуын тойлау үшін бай киім киген жеті бишімен бірге қымбат тұратын маскарада қатысты. Оның Холирудхаус шіркеуіндегі салтанатты рәсімдегі костюмі, қара барқытпен шектелген атластан және алтынмен тігілген атластан жасалған, француз геральдына сыйлық ретінде берілді. Дэвид Риццио 1566 жылдың 9 наурызында Дарнли мен оның одақтастары, протестант шотланд ақсүйектерінің қатысуымен, алты айлық жүкті королеваның көзінше 56 рет пышақталды. Ағылшын дипломаттары Томас Рэндольф пен Бедфорд графының айтуынша, Рицционың (Мэридің туылмаған баласының әкесі екендігі туралы әңгіме тарады) өлтірілуі Дарнлидің Мэриді Тақ некесінен бас тартуға мәжбүрлеу әрекетінің бір бөлігі болды. Дарнли сонымен қатар одақтастарымен Шотландия Парламентінде корольдік некеге деген талабын алға жылжыту үшін олардың жерлерін және атақтарын қайтару туралы келісім жасады. Бұл жаңалықты естіген Париждегі испан елшісі Дарнлидің «әйелін өлтіргенін, қуылған еретиктерді қабылдап, патшалықты басып алғанын» жариялады. Алайда, 20 наурызда Дарнли Рицционың өлтірілуіне қатысы жоқ екенін және оған қатысқан жоқ екенін мәлімдеп, жариялама жасады. Мэри енді күйеуіне сенбеді, ол патшалықта ұятқа қалды. 27 наурызда Мортон графы мен Лорд Рутвен, екеуі де Рицционың өлтірілуіне куә болған және Англияға қашқан, Сесилге Дарнлидің өлтіру жоспарын бастағанын және оларды «күшті дау» мен Рицциоға деген «өлімге жек көруі» үшін жалдағанын жазып хат жіберді.

Ұлдың тууы

Мэри мен Дарнлидің ұлы Джеймс (болашақтағы Шотландия королі Джеймс VI және Англия королі Джеймс I) 1566 жылғы 19 маусымда Эдинбург қамалында дүниеге келді. Джеймс туылғаннан кейін таққа мұрагерлік жағдайы көтерілді, бірақ Дарнли мен Мэридің некесі 1566 жылғы тамызда Эттрик орманндағы Крамолт мұнарасына бірге аң аулауға барғанына қарамастан, қиындығын жалғастырды. Олардың ұлы 1566 жылғы 17 желтоқсанда Стирлинг қамалында өткен католик дініндегі рәсімде Чарльз Джеймс деп шомылдырылды. Оның тәрбиешілері Франция королі Карл IX, Англия королі Елизавета I және Савой герцогы Эммануэль Филиберт болды.

Өлім

Дарнли Джеймс дүниеге келгеннен кейін сегіз ай өткен соң өлтірілді. 1567 жылдың 9-10 ақпан түнінде оның денесі және оның жеке қызметшісінің денесі Эдинбургтегі Кирк о'Филд бағында табылды, олар сол жерде болған. Дарнли Кирк о'Филдте қалды, ал Мэри өзінің ең жақын қызметшілерінің бірі Бастиан Пейджтің Холирудтағы үйлену тойына қатысты. 1567 жылдың 9-10 ақпан түнінде сағат 02:00 шамасында Мэри болмағанда екі жарылыс Кирк о'Филдтің негізін сілкіндірді. Бұл жарылыстар кейін Дарнлидің ұйықтайтын бөлмесінің астындағы кішкентай бөлмеге қойылған екі оқ-дәрі ұңғысымен байланысты болды. Дарнлидің денесі мен оның жеке қызметшісі Уильям Тейлордың денесі сыртта, пальто, қысқа пышақ, орындық және көше киімімен бірге табылды. Дарнли тек түнгі көйлегін киген күйі болды, бұл оның ұйықтайтын бөлмесінен асығысқандықтан қашқандығын көрсетеді. Дарнли, көрінетін болса, тұншықтырылып өлтірілген. Денесінде тұншығу немесе зорлық-зомбылықтың белгілері болған жоқ. Дененің ішкі жарақаттары жарылыстан туындаған деп саналды. Джон Нокс денесін қараған хирургтар өтірік айтқанын және Дарнлидің тұншықтырылып өлтірілгенін мәлімдеді, бірақ барлық дереккөздер денеде ешқандай іздер болмағанымен келіседі және Дарнлидің өліміне қарамастан, хирургтардың өтірік айтуына ешқандай себеп болған жоқ.

Салдары

Күдік тез арада Джеймс Хепбернге, 4-ші Ботуэлл графына және оның жақтастарына, әсіресе Арчибальд Дугласқа, Дугластың пасторына – оның аяқ киімдері оқиға орнында табылған, сондай-ақ Мэридің өзіне түсті. Ботуэллдің таққа таласы бар деген күдік туды, ал патшайыммен тығыз қарым-қатынасы олардың жыныстық жақындыққа түскені туралы қауесеттерге әкелді. Бұл Ботуэллдің Дарнлиді өлтіруіне себеп болуы мүмкін, онда кейбір ақсүйектер көмектесіп, патшайымның рұқсаты болғандай көрінді. Мэри Дарнлиден құтылудың жолдарын қарастырып, 1566 жылдың қараша айында Крейгмиллар қамалында идеялар талқылаған, бірақ оның ойлары ажырасуға қатысты болды. Бірақ ұлының заңсыз бала болып қалу қаупі болды. Дарнли қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Ботуэлл мен Мэри бірге Эдинбургтен кетіп қалды. Оқиғаның екі түсіндірмесі бар: біріншісінде Ботуэлл патшайымды зорлап алып, Дунбар қамалына жеткізіп, зорлады. Екіншісінде Мэри ұрлауға өз еркімен келіскен, ал зорлау туралы әңгіме жалған болды, осылайша күйеуінің кісі өлтіруге күдікті екеніне қарамастан, оның абыройына нұқсан келтірмеді. Кейін Мэри Лохлевен қамалында тұтқын болғанда Ботуэллдің егіздерін тастады. Ботуэллдің жалдамалы сарбазы, Блэкэддер руынан капитан Уильям Блэкэддер оқиға орнына алғаш келгендердің бірі болды, сондықтан күдікке ілікті. Ол сотталып, асылып, сүйреп, төрт бөлікке бөлінді, содан кейін оның әр мүшесі Шотландияның әртүрлі қалаларының қақпаларына ілінді. Ботуэлл Эдинбургте сотталып, кінәсіз деп танылды. Мэри күйеуінің өліміне қатысқан деген күдік немесе оның өлімін болдырмау үшін ешқандай әрекет жасамағаны оның жақтастарының жоғалуына және шотланд тәжінің құлауына әкелді. Ботуэлл Шетландқа және Норвегияға қашып кетті. Мэри Карберри шайқасында жауларына тұтқынға түсті. 1568 жылы Англияда Йорк пен Вестминстердегі конференцияларда Мэридің кісі өлтіруге қатысы талқыланды, бірақ нақты қорытындылар шығарылмады. Оған қарсы дәлел ретінде «Қапшық хаттары» ұсынылды, олар Мэри жазған деген болжам бар, және олар оның кісі өлтіруді қолдағанын көрсететіндей болды. Хаттарды Джеймс Дуглас, Мортонның 4-ші графы, Эдинбургте «F» (Франциск II үшін) әрпімен ойылған күміс қораптан тапты, сондай-ақ Мэри Ботуэллмен неке куәлігі және басқа да құжаттармен бірге. Мортон 1581 жылы өлім жазасына кесілгенге дейін кісі өлтіру жоспары туралы білетінін және Ботуэлл мен Арчибальд Дугластың Дарнлиді өлтіруде «басты рөлдерді» атқарғанын мойындады. Мэри Элизабетке қарсы Бабингтон қастандығына қатысқанға дейін тұтқында болды, содан кейін ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танылып, өлім жазасына кесілді.

Жерлеу және жоғалған қалдықтар

Дарнли 1567 жылы Холируд аббаттығындағы Корольдік мазарда бірнеше патшалардың денелерімен бірге жерленді: король Давид II, король Джеймс II, Ротсей герцогы Артур, Валуа Мадлен, Ротсей герцогы Джеймс, Альбани герцогы Артур және король Джеймс V. 1668 жылы мазар жұртшылық тарапынан ашылды, ал кейінірек (1776 және 1778 жылдар аралығында) мазарға шабуыл жасалып, лорд Дарнлидің бас сүйегі ұрланды. 1928 жылы Карл Пирсон лорд Дарнлидің бас сүйегін зерттеудегі ауқымды зерттеулерін баяндаған мақала жариялады. Мақаласында Пирсон Дарнлидің бас сүйегінің Корольдік хирургтар колледжінің мұражайында болу мүмкіндігін талқылады. 2016 жылы Эдинбург университетінің өтініші бойынша университет коллекциясындағы бас сүйегінің Дарнлидің ұрланған қалдықтары болуын анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Корольдік хирургтар колледжінің бас сүйегі мен Эдинбургтегі бас сүйегі зерттеліп, Эмма Прайс жасаған Дарнлидің портреттерімен салыстырылды. Қорытындысы бойынша Эдинбургтегі бас сүйегі Дарнлиге тиесілі емес, ал Корольдік хирургтар колледжінің бас сүйегі (Блитц кезінде жойылған) жақсы сәйкес келді. Содан кейін тарихи бет-әлпетті қайта жаңарту жасалды.

Жыныстық қатынас

Дарнлидің сексуалды бағыты талқылауларға түсті. Елизавета I сарайында болған кезде оны "әйелдерге құмар еркек" деп сипаттаған, ал Томас Рэндольф (Елизавета I-нің Шотландиядағы елшісі) кейінірек жіберген хатында Дарнли мен Рицционың "кейде бір төсекте жатқанын" жазды. Дарнли мен Риццио арасындағы қарым-қатынас 1971 жылғы "Мэри, Шотландия королевасы" және 2018 жылғы "Мэри, Шотландия королевасы" фильмдерінде бейнеленді.

Құрметтер

1565 жылдың ақпаны: Франция королі Карл IX-ның Сент-Михаэль орденімен марапатталуы.

Поэзия мен Банатин қолжазбасы

Дарнли «Дарнлидің балеті», «Gife langour makis men licht» және, мүмкін, «Quhair luve is kendlit comfortless» [авторлығы нақты емес] Банатин қолжазбасында (шамамен 1570 ж.) жарияланған.