Владислав Ходасевич: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Орыс ақыны және әдеби сыншысы (1886–1939)

Владислав Фелицианович Ходасевич (Владисла́в Фелициа́нович Ходасе́вич; 16 мамыр (28 мамыр) 1886 – 14 маусым 1939) – ықпалды орыс ақыны және әдеби сыншысы, берлиндегі орыс эмигрант әдебиетшілер тобының жетекшісі болған.

Өмір және мансап

Ходасевич Мәскеуде поляк дворяны Фелициан Ходасевичтің (полякше: Felicjan Chodasiewicz) және еврей тегінен шыққан София Яковлевнаның (құрметті әкесі Брафман) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Якоб Брафман орыс православиесіне өткен еврей ретінде танымал болды, ол «Сион ақсақалдарының хаттамаларына» алғыкөз болған «Кахал кітабының» (1869) авторы еді. Ол поэзияның өзінің нағыз шақыруы екенін түсінген соң Мәскеу университетінен кетіп қалды. Ходасевичтің «Жастық» (1907) және «Бақытты шағын үй» (1914) атты алғашқы өлеңдер жинақтары кейіннен оның жас кезінде жазылғанын мойындап, тастап кетті. 1917 жылы Ходасевич «Бидайдың жолы» атты керемет шағын туындысын жазып, үлкен даңққа ие болды. Бұл туынды бидайдың өсу үшін өліміне дейін жеткенін бейнелейтін, киелі образға арналған ой-толғаныс еді. Осы өлең Ходасевичтің ең танымал өлеңдер жинағының атауы болды, ол алғаш рет 1920 жылы жарық көрді және 1922 жылы қайта жаңартылды. Максим Горькийтің қолдауымен Ходасевич және оның әйелі Нина Берберова (өзі де көрнекті әдебиетші, 1901–1993) Ресейден Горькийдің Италиядағы Соррентодағы вилласына кетіп қалды. Кейін олар Берлинге көшіп, Андрей Белыймен жақын қарым-қатынасқа түсті. Ходасевичтің осы ерекше гениймен болған күрделі қарым-қатынасы Белыйдың Мәскеуге оралуымен аяқталды. Белый өз естеліктерінде Ходасевичтің есімде қалған, экспрессионистік және бір жақты бейнесін жасады. Берлиндегі алғашқы жылдары Ходасевич өзінің соңғы және ең метафизикалық екі өлеңдер жинағын жазды: «Ауыр лира» (1923) және «Еуропалық түн» (1927). Біріншісі орыс поэзиясындағы Орфей тақырыбының ең маңызды нұсқасын, эзотерикалық «Балладаны» қамтыды. Ходасевич сол кездегі эстетикалық бағыттардың ешқайсысына жатпады, Александр Пушкинді өзінің жалғыз үлгісі деп есептеді. Ол тіпті ұлы орыс ақынының шеберлігін зерттейтін бірнеше ғылыми мақалалар жазды. 1920 жылдардың ортасында Ходасевич поэзиядан сынға қарай әдеби қызметін ауыстырды. Ол Марк Алданов пен Александр Керенскийпен бірге Берлиндегі «Күндер» журналының редакциялық алқасына қосылды, онда ол қазіргі совет әдебиетін терең талдады. Сонымен қатар, ол Георгий Адамович пен Георгий Иванов сияқты париждік эмигрант сарапшыларымен әдебиет теориясының әртүрлі мәселелері бойынша ұзақ пікірталас жүргізді. Әсерлі сыншы ретінде Ходасевич Владимир Набоковтың мансабын дамытуға бар күшін салды, ол оның естелігін өмір бойы сақтады. Денсаулығының нашарлауына қарамастан, Ходасевич өмірінің соңғы он жылында тынымсыз жұмыс істеді. Ең бастысы, ол 1931 жылы Гаврила Державиннің маңызды өмірбаянын жазды (ағылшын тіліне аударылып, 2007 жылы Висконсин университетінің баспасында жарық көрді), оны Пушкин дәуірінің тілімен жазуға тырысты. Ходасевич қайтыс болғанға дейін бірнеше апта бұрын оның «Некрополис» атты естелік кітабы жарық көрді. Кітаптың бір жақты бағыты болғанымен, Максим Горький, Андрей Белый және Михаил Гершензонның тапқыр және егжей-тегжейлі сипаттамалары үшін оның құндылығы зор. Ол 1939 жылы бауыр қатерінен қайтыс болды.

Khodasevich was born in Moscow into a family of Felitsian Khodasevich (Polish: Felicjan Chodasiewicz), a Polish nobleman, and Sofiia Iakovlevna (née Brafman), a woman of Jewish descent whose family had converted to Christianity. His grandfather Jacob Brafman was famous as a Jewish convert to Russian Orthodoxy who authored The Book of the Kahal (1869), a polemical forerunner of the Protocols of the Elders of Zion. He left Moscow University after understanding that poetry was his true vocation. Khodasevich's first collections of poems, Youth (1907) and A Happy Little House (1914), were subsequently discarded by him as immature. In the year 1917, Khodasevich gained wider renown by writing a superb short piece The Way of Corn, a reflection on the biblical image of wheat as a plant that cannot live if it does not first die. This poem is eponymous with Khodasevich's best known collection of verse, first published in 1920 and revised in 1922. Patronized by Maxim Gorky, Khodasevich and his wife Nina Berberova (herself a distinguished littérateur, 1901–1993) left Russia for Gorky's villa in Sorrento, Italy. Later they moved to Berlin, where they took up with Andrei Bely. Khodasevich's complicated relationship with this maverick genius ended with a scandalous rupture, followed by the latter's return to Moscow. In his memoirs, Bely presented an unforgettable, expressionistic, and very partial portrayal of Khodasevich. During his first years in Berlin, Khodasevich wrote his two last and most metaphysical collections of verse, Heavy Lyre (1923) and European Night (1927). The former contained the most important rendition of the Orpheus theme in Russian poetry, the esoteric Ballad. Khodasevich did not align himself with any of the aesthetic movements of the day, claiming Alexander Pushkin to be his only model. He even penned several scholarly articles exploring the master stroke of the great Russian poet. In the mid 1920s, Khodasevich switched his literary activities from poetry to criticism. He joined Mark Aldanov and Alexander Kerensky as the co editor of the Berlin periodical Days, in which he would publish his penetrating analyses of the contemporary Soviet literature. He also indulged in a prolonged controversy with the Parisian emigre pundits, such as Georgy Adamovich and Georgy Ivanov, on various issues of literary theory. As an influential critic, Khodasevich did his best to encourage the career of Vladimir Nabokov, who would always cherish his memory. Despite a physical infirmity that gradually took hold of him, Khodasevich worked relentlessly during the last decade of his life. Most notably, he wrote an important biography of Gavrila Derzhavin (translated into English and published by University of Wisconsin Press in 2007) in 1931, which he attempted to style in the language of Pushkin's epoch. Several weeks before Khodasevich's death, his brilliant book of memoirs, Necropolis, was published. Although severely partisan, the book is invaluable for its ingenious and detailed characterizations of Maxim Gorky, Andrei Bely, and Mikhail Gershenzon. He died from cancer of the liver in 1939.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Некрополис, Колумбия университетінің баспасы, 2019 (Орыс кітапханасы). Аудармашы: Сара Витали. Ходасевич, Владислав. 2014. Таңдалған өлеңдер, 1-ші басылым. Питер Дэниелс (аудармашы), Майкл Вахтел (кіріспе авторы). The Overlook Press. 2014. (Орыс және ағылшын тілдеріндегі параллель мәтін) Ходасевич, Владислав. Державин: өмірбаян. Аңгелла Бринтлингер (аудармашы). Висконсин университетінің баспасы. 2007.