Кіріспе

Панглима Ла'от (ачех тілінде: теңіз командирі) – Индонезияның Ачех провинциясындағы балықшы қауымдастығының тайпа басшысы. Ол Hukôm Adat La'ôt (дәстүрлі теңіз құқығы) ұйымдастыруға жауапты. Ислам құқығының негізінде қалыптасқан және жазба түрінде бекітілмеген бұл құқық, теңіз заңдары мен ережелерінің жүйесін құрайды; осыған орай, теңіз – жұмыс пен тұрмыстың көзі болып табылады. Бұл мәліметтер жергілікті дәстүрлерге және балық аулау құралдарының түрлеріне байланысты өзгеріп отырады. Балық шаруашылығының дамуымен бірге, бұл дәстүр басқа дәстүрлі заңдарға қарағанда жылдам дамыды және басшыны таңдау процесі, ұйымдық құрылым, міндеттері мен рөлі сияқты көптеген жалпы процедураларды қамтыды. Бұл дәстүрді Ачех Сұлтандығының Сұлтан Искандар Муда (1607–1637) Сұлтандық Самудера Пасай билігімен теңіз істерін реттеу үшін, яғни балық аулау маусымдарын және құқықтарын анықтау, сондай-ақ жергілікті дауларды шешу үшін құрған. Бұл дәстүр голланд отаршылдығы (1904–1942), жапон оккупациясы (1942–1945) және Индонезия үкіметінің (1945 жылдан бүгінгі күнге дейін) кезеңінде жергілікті балықшы қауымдастығында сақталды.

Тарих

Hukôm Adat Laôt заңдары бастапқыда Ачех Даруссалам сұлтандығының сұлтан Искендер Муда (1607–1637) дәуірінде мойындалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Панглима Лаот Ачехтегі теңіз аймақтарына сұлтанның билігінің аймағы болды. Шешім қабылдағанда ол улебалангпен (жергілікті билік өкілі) координация жасауы керек. Тарихи тұрғыдан бұл лауазым мұрагерлікпен берілетін болған, алайда кейбір Панглима Лаоттар теңіз саласындағы тәжірибесі мен еңбек өтілі ескеріліп тағайындалды.

Саяси мойындау

Алғашында Панглима Лаот 1977 жылы конституциялық заңмен ресми мойындалды, Ачех-Бэсар ауданының басшысы ауылдық ұйымдық құрылымды мойындаған кезде (Аудандық хат № 1/1977), оның құрамында Панглима Лаот та болды. Бірақ, бұл хатта оның рөлі мен функциясы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1990 жылғы № 2 облыстық ереже (Ачехтегі жергілікті мәдениетті, қоғамдық келісімдерді және дәстүрлі институттарды құру және дамыту) Панглима Лаотты теңіз (қолға түсіру) балық шаруашылығындағы жергілікті дәстүрлерді сақтауға жауапты тұлға ретінде мойындады. Панглима Лаоттың рөлі кейінгі 2000 жылғы № 7 облыстық ережеде (Ачехтегі дәстүрлі өмір салтын қолдану) расталды. Конституциялық заңдар мен басқару тұрғысынан алғанда, Панглима Лаот ресми құрылымдардың шеңберінен тыс тұрады; алайда, ол жергілікті билік органдарымен (губернатор, аудан әкімі/қала әкімі немесе кіші аудан әкімі) үйлестіру жұмыстарын жүргізеді.

Қалыптылық және орындау

2002 жылы өткен провинциялық Panglima Laôt конвенциясына сәйкес, Panglima Laôt институционалды түрде Panglima Lhôk, Chik Laôt және провинциялық Panglima Laôt болып құрылды. Panglima Lhôk, Hukôm Adat Laôt негізінде, балық аулайтын қайықтар тоқтаған саға немесе шығанаққа құрылған бірегей басқару бірлігі – lhôk-ты басқарады. Ол сондай-ақ lhôk деңгейіндегі дау-жанжалдарды шешуге жауапты. Шешілмеген даулар аудан деңгейінде Chik Laôt-қа жолданады. Қазіргі уақытта 147 Panglima Lhôk бар. Chik Laôt аудан/қала деңгейінде билікке ие. Тарихи тұрғыдан ең жоғары дәрежелі Panglima Laôt болып есептеледі, ол Panglima Lhôk-тың шеше алмаған дауларын немесе екі немесе одан көп lhôk-ты қатыстырған жанжалдарды татуластыруға жауапты. Қазіргі уақытта 17 Chik Laôt бар. Жүйедегі соңғы жаңару 2002 жылғы Panglima Laôt конвенциясында провинциялық Panglima Laôt лауазымын құру болды. Бұл лауазым дәстүр бойынша ең жоғары лауазым саналады. Алайда, оның міндеті тек саяси сипатта, негізінен Ачехтегі барлық Panglima Laôt-тардың үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету және провинциялық және/немесе ұлттық үкіметтермен балықшылардың мүддесін қорғау.

Билік пен аумақ

Бұрын Panglima Lhôk балық аулаудағы тыйымдарды белгілеуге, белгілі бір аймақта балық аулау құралдарын қолдануға тыйым салуға, жағалау қоршаған ортасын қорғауға және бұзушыларға жаза тағайындауға жауапты болған. Оның басқа да міндеттеріне балық аулау құралдарына сәйкес балық аулау жерлерін анықтау, сырттан келген балықшыларға өз аумағында балық аулауға рұқсат беру, балық түсіру орындарын және қайықтарды тоқтату орындарын анықтау, сондай-ақ балық аулау және уақытша ұсталған балықты бөлісуден туындайтын дау-дамайларды реттеу және шешу кірген. Соңғы уақытта аудандық деңгейде мемлекеттік балық шаруашылығы басқармалары құрылғаннан кейін, Panglima Laôt тек «дәстүрлі полиция» рөліне ие болды. Ол балықшылар арасындағы қақтығыстарды шешумен ғана айналысты, бірақ дәстүр қақтығыстардың кең ауқымын қамтыды, олар балықты бөлісуден бастап балық аулау торларын ұрлауға дейін барды. Ол ресми түрде үкім шығаруға құқылы емес, бірақ іс жүзінде айыппұл салуға, балықты тәркілеуге, өтемақы төлеуге және балық аулау қызметін тоқтатуға құқылы. Бұл заң бойынша дәстүрді сақтауды әлсіретеді. Сәйкесінше, ол дауларды және қақтығыстарды шешу үшін Гейчикпен (ауыл әкімі) және Имум Мукиммен (аудан әкімі) келісуі керек, өйткені оның өкілеттігі гампонгтың (ауыл) немесе мукимнің (аудан) өкілеттігімен қабаттасуы мүмкін. Дәстүр жазбаша түрде де, толық құжатталмаған және тек теңізде балық аулауға қатысты қолданылады. Екі немесе одан көп lhôk арасындағы аумақтық шекаралар шамалы және көкжиекке қарай шексіз кеңейтілуі мүмкін. Егер қақтығыс жағалаудан тыс балық аулау аймағында туындаса, оны шешу қиын болды, өйткені ол оның құзыретінен тыс жерде болды. Panglima Laôt Геучик немесе Имум Мукиммен келіссөздер жүргізгеннен кейін ғана lhôk шегінде балық аулауға рұқсат береді, бірақ лицензия емес, құқық береді, қақтығыстарды болдырмау үшін. Белгілі бір топтарға берілген балық аулау құқықтары автоматты түрде белгілі бір балық аулау учаскелеріне берілмейді. Олар тек Syahbandarға (порт бастығына) кеме лицензиясын және жергілікті балық шаруашылығы басқармасына балық аулау лицензиясын алу үшін ұсыным ретінде қолданылады. Ачехтағы балық шаруашылығының басқа да салалары, мысалы, аквакультура және өңдеу, институционалдық тұрғыдан дәстүрді қамтымайды. Дегенмен, бұл салалар өңірлік кіріске үлкен үлес қосады және осылайша, ресурстарды шамадан тыс пайдалануға және оларды пайдаланудағы қақтығыстарға ықпал етуі мүмкін.

Әлеуметтік саясат

Бұрын мұрагерлік лауазым болған бұл қызмет, 2000 жылғы соңғы Панглима Лаот конвенциясында белгіленген талаптарға сай келген кез келген мүшеге ашық. Ачехта жергілікті тәуелсіздік құқығын кеңейткен ұлттық саяси өзгерістер ачех халқына жергілікті мәдениетті қолдануға және осылайша осы дәстүрлі жүйені мойындауға мүмкіндік берді. Оның рөлі мен мәні тек Сұлтанның бюрократиялық құрылымынан тәуелсіз азаматтық өкілдікке ауысты. Ішкі тұрғыда Панглима Лаот балықшылардың өз lhôk аумағында сақтауға тиіс жергілікті ережелерді белгіледі. Сыртқы тұрғыда Панглима Лаот өз балықшыларын басқа lhôk аумақтарынан келген балықшылармен, соның ішінде Таиланд, Үндістан және Мьянма сияқты шетелдік балықшылармен туындаған дауларды шешуде өкілдік етеді. Бұл жағдай мұндай дәстүрлі жүйені қолдануға ыңғайлы, себебі балықшылар балық аулау қызметін қауіпсіз сезінеді. Үкімет те осы жүйеден пайда көреді, өйткені қатаң сақталуы жергілікті теңіз ресурстарын шамадан тыс пайдалануды бақылауға қатысуын азайтады. Сонымен қатар, оның билігі саяси өзгерістер мен технологияның дамуына байланысты өзгерді. Бұрын теңіз кеңістігіндегі Сұлтанның билігін көрсететін болса, қазір азаматтық қоғамды өкілдікте одан да тәуелсіз. Оның аумағы да моторлы балық аулау технологиясының дамуына орай, қарапайым деңгейден кең су алаптарына дейін кеңейді [8].

2004 жылғы цунамидің әсері

Дәстүр бойынша, Панглима Лаот жергілікті балық аулау қауымдастығының маңызды тұлғаларының бірі болып есептеледі, олар теңіз саласындағы кең білім мен тәжірибеге, сондай-ақ паванг (кеме капитаны) ретіндегі ұзақ тәжірибеге ие және барлық дәстүр-салтын түсінеді. Өкінішке орай, соңғы цунами салдарынан 13-14 мың балықшы қаза тапты, олардың көпшілігі – Панглима Лаот. Панглима Лаоттың бұл жұмысты бір ғана адам атқарғандықтан, аман қалған lhôk қауымының мүшелері оның алдыңғысының дағдылары мен қабілеттерімен тең келтің жаңа адамды табу қиын екенін сезді. Бұдан өзге, бұл жазбада қалмаған және құжатталмаған дәстүрдің жойылу қаупі де бар. Апаттың нәтижесінде Ачех облысындағы балық шаруашылығы өнімдері 60%-ға дейін төмендеді, инфрақұрылымның 65%-ы мен жабдықтардың 55%-ы зақымданды деп есептеледі. Бұл жағдай салаға олардың қалпына келуін жеделдету үшін балық аулауға жұмсалатын күш-жігерді арттыруға мүмкіндік береді. Соңында, үшінші тараптардан келіп түсетін цунамиден зардап шеккендерге көмек көрсету жобалары ықтимал қақтығыстарға әкелуі мүмкін, мысалы, үйлесімсіз құралдарды (каноэ/қайықтар, торлар) жеткізу, көмек қалай жеткізілетіні жөнінде толыққанды консультация жүргізбеу, белгілі бір аймақтарда жобалардың қайталануы, жеткізу кестесінің белгісіздігі және т.б.