Кіріспе
Кобан мәдениеті немесе Кубан мәдениеті (б.з.д. 1200 – 350 жж.) – Солтүстік және орталық Кавказ аймағындағы кеш бронза және темір дәуірі мәдениеті. Оған дейін Батыс Кавказдың Колхида мәдениеті және одан шығысқа қарай Харачой мәдениеті болған. Бұл мәдениет 1869 жылы Солтүстік Осетиядағы Кобан ауылынан табылған соғыс балғалары, қылыштар, әшекей бұйымдары және басқа да заттардың құрметіне аталған. Кейін Кавказдың орталық бөлігінде одан да көп жерлер табылды.
Географиялық аумағы
Бұл мәдениет Ұлы Кавказ тауларының екі жағында да гүлдеп өркендеді, және Ингушетия, Кабардин-Балқария, Қарашай-Черкесия, Солтүстік Осетия-Алания және Оңтүстік Осетия аймақтарына дейін тарады. Ол сондай-ақ Грузияның солтүстік-батыс аймақтарына, мысалы Рача және Сванетияға жетті. Солтүстік-Шығыс Кавказдың кейбір аймақтарында да Кобан елді мекендері болды, әсіресе қазіргі Ингушетия және Чечняның батыс өңірлері. Солтүстікке қарай мәдениет Терек өзеніне дейін, ал Краснодар өңірінде Лаба өзеніне дейін жетті.
Сипаттама
Кобан мәдениетінің алғашқы кезеңі, әсіресе батыста, шамамен б.з.д. 13 ғасырға дейін созылуы мүмкін, соңғы радиокөміртектік талдаулар осыны көрсетеді. Кобан мәдениетінің қоныстары (жеке зираттардан өзгеше) қазіргі Чечнядағы Сержен-Юрт және Бамут маңындағы қоныстарды қоспағанда, жеткілікті зерттелмеген; бұл ортақтар шамамен б.з.д. 11 ғасырдан б.з.д. 7 ғасырға дейін маңызды орталықтар болған. Қалдықтардың ішінде тұрғын үйлер, тас көпірлер, құрбандық алаптары, темір заттар, сүйектер, саз және тастан жасалған бұйымдар бар. Орақтар мен таспен ұнтақталатын астық ұнтақтағыштар кездесті. Егілген астықтардың ішінде бидай, қарабидай және арпа болды. Ірі қара, қой, ешкі, есек, шошқа және жылқы өсірілді.
Amjad Jaimoukha believes the Koban culture was primarily Nakh. He argues that while all these cultures probably were made by people included among the genetic ancestors of the Northern Caucasian Nakh (i. e. Chechens and Ingush), it was either the Koban or Kharachoi culture that was the first culture made by the cultural and linguistic ancestors of the Chechens (meaning the Chechens first arrived in their homeland 3000–4000 years ago). Jaimoukha postulates that the end of the Koban culture was brought about by Scythian invasions. A genetic study in 2020 analysing samples from Klin Yar communities, including the Koban culture, found that the ancient population had one sample of Haplogroup D Z27276, which is associated with the modern Tibetan people. Other haplogroups were Haplogroup J1 and Haplogroup G M285.
Амжад Жаймуха Кобан мәдениеті негізінен нах тілдік тобына жатқандығын айтады. Ол, барлық осы мәдениеттер Солтүстік Кавказ нах тілдік тобының (яғни чечендер мен ингуштардың) генетикалық ата-бабаларына кіретін адамдар жасаған болса да, чечендердің мәдени және тілдік ата-бабалары жасаған алғашқы мәдениет Кобан немесе Харахой мәдениеті болғанын дәлелдейді (яғни чечендер алғаш рет өз отанына 3000–4000 жыл бұрын келген). Жаймуха Кобан мәдениетінің соңы скифтердің шапқындарынан туды деп болжайды. 2020 жылы Клинь-Яр қауымдастықтарының, соның ішінде Кобан мәдениетінің үлгілерін талдаған генетикалық зерттеуде ежелгі халықтың қазіргі тибет халқымен байланысты D Z27276 гаплогруппасының бір үлгісі табылды. Басқа гаплогруппалар: J1 және G M285.
Amjad Jaimoukha believes the Koban culture was primarily Nakh. He argues that while all these cultures probably were made by people included among the genetic ancestors of the Northern Caucasian Nakh (i. e. Chechens and Ingush), it was either the Koban or Kharachoi culture that was the first culture made by the cultural and linguistic ancestors of the Chechens (meaning the Chechens first arrived in their homeland 3000–4000 years ago). Jaimoukha postulates that the end of the Koban culture was brought about by Scythian invasions. A genetic study in 2020 analysing samples from Klin Yar communities, including the Koban culture, found that the ancient population had one sample of Haplogroup D Z27276, which is associated with the modern Tibetan people. Other haplogroups were Haplogroup J1 and Haplogroup G M285.
Өнер
Сақталған қола заттары көне шеберлердің өнер дағдыларының жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Музейлерде және жеке коллекцияларда шыны тәрізді эмальдің іздері бар заттар кездеседі, олар металл бұйымдарын оттау арқылы жасалған эмальмен әсемдеуді бастағанын куәландырады.