Кіріспе

Төрт жапырақ пішінінің көркемдік бейнесі сәулетте қолданылады. Төрт жапырақ (көнеше – катерфойл) – бірдей диаметрлі, жартылай жабысқан төрт шеңбердің жалпы контурын құрайтын симметриялық пішіндегі сәндік элемент. Ол өнерде, сәулетте, геральдикада және дәстүрлі христиандық символизмде кездеседі. "Quatrefoil" сөзі "төрт жапырақ" деген мағынаны білдіреді, латын тіліндегі "quattuor" – "төрт" және "folium" – "жапырақ" сөздерінен құралған. Бұл термин ең алдымен төрт жапырақты кондық шөпті білдіреді, бірақ әртүрлі контекстерде төрт бөлікті пішінге де қолданылады. Соңғы жылдары бірнеше сәнді бренд бұл символға, олардың шығармашылық дамуына дейін пайда болған символға қатысты авторлық құқықтарды заңсыз иеленуге тырысты. Үш шеңберден тұратын ұқсас пішін үш жапырақ деп, ал бес шеңберден тұратын пішін бес жапырақ деп аталады.

Тарих

Төрт жапырақты ою-өрнек готика мен Ренессанс дәуірлерінде ең жоғары танымал болды. Ол көбінесе готикалық сәулетте, негізінен, терезелер аралық торап ретінде кездеседі, онда готикалық арканың жоғарғы бөлігінде төрт жапырақты ою-өрнек жиі кездеседі, кейде боялған шынымен толтырылады. Бұл ою-өрнек исламдық деп айтылса да, Исламның пайда болуына шамамен 200 жыл бұрын оның қолданылған мысалдары бар. 462 жылы салынған Константинопольдегі Святой Студий монастынында, дөңгелек төрт жапырақты ою-өрнекті екіге бөліп жасалған аркалар кездеседі.

Ежелгі Мезоамерикада

Ежелгі Мезоамерикада төртжапырақ жиі Ольмектер мен Майялар ескерткіштерінде бейнеленеді, мысалы, Гватемаладағы Ла-Бланкада шамамен б.з.д. 850 жылға дейін таралған. Төртжапырақ төрт бағыттың қиылысындағы ғаламдық орталық осьтің ашылуын көрсетеді, ол аспан мен жер асты әлемі арасындағы жолды білдіреді. Төртжапырақтың тағы бір ерте мысалы Мексиканың Морелос штатындағы Халкацинго қаласында табылды, бұл қала б.з.д. 700-500 жылдар аралығында гүлдеген. Мұнда толық төртжапырақ та, төртжапырақтың жартылай бейнесі де кездеседі. Соңғы жағдайда төртжапырақтың жартысы маңызды тұлға отырған үңгірдің ашылуын көрсетеді. Бұл үңгірдің ашылуы су көзіне сілтеме жасайды. Осылайша, төртжапырақ су ритуалдарымен байланысты болған сияқты. Бейнелеулер ауыл шаруашылығының өнімділігімен және жаңбырдың келуімен байланысты, төртжапырақ порталының үстіндегі жаңбырлы бұлттар осыны көрсетеді. Билік пен төртжапырақ символының байланысы келесі Кейінгі Классикалық кезеңде де жалғасты. Мұның жақсы мысалы Изапада кездеседі. Төртжапырақ бейнесі Классикалық кезеңде де сақталды, бұл көптеген Классикалық Майя ескерткіштерінің иконографиясында көрінеді. Мысалы, Эль-Перудегі (Майя орталығы) құрбандық алаңында төртжапырақ бейнеленген. Қабаттасқан иероглифтік мәтін жүгері құдайының қайта тууы туралы мифке сілтеме жасайды, бұл геральдикалық гүлге ұқсас кескінді тудырады, ол стильдес жегілердің әр жұбының қиылысындағы тікендеріне байланысты "тікенді" деп аталады. Тікенді төртжапырақтың ең ерте мысалы Париждегі Нотр-Дам соборының 1260 жылғы оңтүстік трансептінің тіреулерінде кездеседі. Сол сияқты, үшжапырақ көбінесе теңқабырлы үшбұрышпен біріктіріліп, тікенді үшжапырақ құрайды. Тікенді төртжапырақты қолданатын ең танымал өнер туындыларының арасында Андреа Пизаноның Флоренция баптистериясының оңтүстік есіктеріндегі қола панельдері (1330–36), Лоренцо Гибертидің Флоренция баптистериясының солтүстік есіктеріндегі қола панельдері, Филиппо Брунеллескинің сол есіктерге арналған конкурстық жұмысы ("Исаактың құрбандығы"), сондай-ақ Пьеро делла Франческаның "Періште басы" туындылары бар.

Геральдикада

Геральдикалық терминологияда төртжапырақ – сирек кездесетін үшжапырақ немесе үшжапырақты желектің бір түрі. Ол кейде сабағы қосылған күйде, яғни "сабақты" деп бейнеленеді. Ескі ағылшын тілінде бұл "катерфойл" деп аталады, сондай-ақ оның басқаша жазылу нұсқалары да бар. Екі еселенген төртжапырақ (немесе сегізжапырақ) – ағылшын геральдикалық жүйесінде тоғызыншы ұлдың каденция белгісі болып табылады.

Әскери қызметте

Төрт жапырақ (quatrefoil) көбінесе шіркеу ғимараттарында, әсіресе терезелерде қолданылады, бірақ Йорк қамалындағы Клиффорд мұнарасы төрт жапырақты доңғалақтың сияқты біріккен төрт мұнарадан тұрады және оны төрт жапырақ деп те атайды. АҚШ Теңіз корпусында "quatrefoil" – әскери шенді офицерлердің және қызметтік бас киімдерінің (Теңіз корпусында "казармалық бас киімдері" деп те аталады) үстіндегі төрт ұшты әшекейді білдіреді. Дәстүр бойынша, бұл дизайн алғаш рет желкенді кемелердегі Теңіз офицерлерімен қолданылған, сонда Теңіз корпусының мерген оқшылары жақын арадағы шайқастарда (мысалы, қарсы кемелер экипаждары бір-бірінің кемесіне шабуыл жасағанда) палубадағы өз офицерлерін атып алудан сақтанды. 1859 жылдан бері АҚШ Теңіз корпусы офицерлерінің формасының ресми бөлігі болып табылатын төрт жапырақ, бастапқыда офицерлердің бас киімдеріне тігілген өрілген арқаннан жасалған деп айтылады, кейіннен формалық киім элементі ретінде міндетті болды. НАТО-ның Бірлескен әскери символикасында сары төрт жапырақ – бірліктің немесе белгісіз нысанның жатақтығын көрсетеді.

Қоғамдар

Төрт жапырақты гүл – епископ Джеймс Мэдисон қоғамының ресми символы, 1812 жылы Уильям мен Мэри колледжінде құрылған.

Бауырластық

Төрт жапырақты гүл сонымен қатар Phi Mu әйелдер бауырластығының (Ұлттық Пангелендік конференцияның мүшесі) символы болып табылады.