Кіріспе

Ормандағы жарық – америкалық жазушы Конрад Рихтердің 1953 жылы алғаш жарық көрген романы. Бұл туынды ойдан шығарылған, көбінесе көркем кейіпкерлерді бейнелейді, бірақ тарихи тұлғаларды да қамтиды және колониялық Америкадағы 1700 жылдардың ортасына қатысты тарихи фактілерге негізделген. 1958 жылы осы атпен фильм түсірілді, оны Уолт Дисней студиясы шығарды. Басты рөлдерді Фесс Паркер, Джоан Дрю, Джеймс МакАртур және Венделл Кори сомдады. Фильмнің тақырыптық әнін Лоренс Эдвард Уоткин, Пол Дж. Смит және Хейзел ("Гил") Джордж жазған.

Қысқаша мазмұны

"Ормандағы жарық" – Пенсильванияда бала кезінде лени-ленэп тайпасы тарапынан тұтқынға алынып, олардың мәдениетіне сіңген ақ бала Джон Батлердің тағдыры туралы повесть. Оқиға 1764 жылдың күзінде басталады. Он бір жыл бұрын тұтқынға алынғаннан бері Огайода лени-ленэп тайпасымен бірге өмір сүріп жатқан Джон Батлер шамамен он бес жаста. Оның асырап алған әкесі Куйлога оған "Нағыз Ұл" есімін қойды. Ол толыққанды лени-ленэп тайпасының мүшесі ретінде қабылданып, олардың салтына бейімделді. Лени-ленэп тайпасы және басқа да үнді тайпалары британдықтармен бейбіт келісімге келді. Келісім шарты бойынша, үндістер барлық ақ тұтқындарды қайтаруға міндетті болды. Нағыз Ұл толыққанды сіңгендіктен, кеткісі келмеді және өзін лени-ленэп тайпасының мүшесі деп санады, ақ қоғамды жек көріп, одан бас тартты. Ақтардан құтылу үшін өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Жас сарбаз Дел Хардидің сүйемелдеуімен Нағыз Ұл Форт Питтке жеткізілді, онда ол өзінің туған әкесі Гарри Батлермен кездесті. Харди Батлерлерді қазіргі Харрисбургке жақын Пакстон қалашығындағы үйлеріне жеткізді. Әкесінің үйіне оралғаннан кейін Нағыз Ұл туған әкесін мойындаудан бас тартты, үнді киімдерін кие берді және ағылшын тілін ұмытқандай әрекет етті. Оның кіші інісі Горди оның үнді салтына қызығушылық танытты және Нағыз Ұл оған жақын болды. Кейін Нағыз Ұл өзінің ағасы Уилспен қызу дауға түсті. Уилс үндістерді балалардың бас терісін алып тастауда айыптады, бірақ Нағыз Ұл оны жоққа шығарды. Уилс жас жігіттің құрметсіздігіне ашуланып, Нағыз Ұлға шапалақ салды. Сол көктемде Нағыз Ұл түсініксіз ауруға шалдықты. Оның физикалық сырқаты Лени-ленэп тайпасының ешкімнің оны іздемегеніне байланысты көңілінің тоңуымен күшейді. Уилстің дүкенінде екі үндінің оны сұрағанын естігенде жігерленді. Сол күні кешке Батлерлер үйінен шығып, жақын жердегі Лени-ленэп тайпасының туысы Жарты Жебені кездестірді. Олардың қайта қосылуы Уилстің дүкеніндегі адамдардың олардың досы Кішкентай Крейнді атып, бас терісін алып кеткенін білгенде бұзылды. Ұлдар Уилске қарсы шығып, оны жерге құлатты және бас терісін алып кетті. Олар қаладан орманға қашып, батысқа қарай Лени-ленэп тайпасына қайта оралды. Тайпа Кішкентай Крейннің өліміне ашуланып, ақтарға соғыс жариялады. Олар бірнеше ауылдарға шабуыл жасап, қоныс аударушылардың бас терісін алып кетті. Нағыз Ұл қалған бас терісінің арасында балалардың бас терісін көріп, үндістер ересектерді де, балаларды да өлтіргенін білгенде қатты алаңдады. Нағыз Ұл ақтарды тосқауылға түсіру үшін жем ретінде пайдаланылды, бірақ ол Гордиді еске түсіретін баланы көргенде жоспарды ашты. Лени-ленэп тайпасы ашуланып, Нағыз Ұлды ырымдық азаптау рәсімімен өртеуді жоспарлады. Оның асырап алған әкесі Куйлога тайпа мүшелерін оның ұлын қууға көндірді. Куйлога Нағыз Ұлға ол енді үнді емес екенін, егер ол үнді жеріне қайта келсе, ақ жау ретінде қаралатынын және ол (Куйлога) енді оның әкесі емес екенін айтты. Куйлога Нағыз Ұлды ақтардың жолына шығарып, олар ажырасты.

Шынайы ұлы

Шынайы Ұл (Джон Камерон Батлер) – оқиғаның басты кейіпкері. Ол Пенсильваниядағы отбасының үйінен ленапе тайпасы тарапынан ұрланып әкетілді. Ленапе отбасының тәрбиесінде өсіп, олардың мәдениетіне сіңіп, күш пен шыдамдылықты арттыру үшін от пен суық суды қолданатын дәстүрлі сабақтардан жылдар бойы өтті, ол 15 жасқа келгенге дейін. Осы жасқа жеткенде, ленапе мен Ұлыбритания арасындағы шарт бойынша, ол туған анасына қайта оралуға мәжбүр болды.

Кюйлога

Куйлога – Трю Сонның асырап алған үнді әкесі және ол баланың Ленапе мәдениетін қабылдаған деп ойлады. Оның әйелі баланы асырап алды, сонда ол оның руының мүшесі саналды, себебі Ленапеде аналық желі бойынша туыстық байланыс қалыптасқан. Куйлога – ең дана және ең күшті әке ретінде суреттеледі. Ол осы баланы шабуыл кезінде тұтқынға алған.

Дель Харди

Дел Харди - жас отаршыл солдат, ол Нағыз Ұлдың туған отбасына қайтарылуын қамтамасыз етуге міндетті. Ол сонымен қатар ленапе тілінде сөйлейтін аудармашы. Дел, Нағыз Ұл сияқты, өмірінің бір бөлігін ленапе тайпасының арасында өткізген. Ол үндістерге жалпы алғанда сенімсіздікпен қараса да, Нағыз Ұлға қатысты көңіл жағсылықпен қарастырады. Ол жас жігітке ақ нәсілді отбасына бара жатқан жолының бір бөлігінде ленапе достарының бірге жүруіне рұқсат береді.

Жартылай жебе

Жарты Жебе – Нағыз Ұлдың ең жақын Ленапе туысы. Ол оны Питт фортына бірге жетелеп барады. Кейін ол Нағыз Ұлды іздеу үшін Пакстонға сапар шегеді. Екеуі Огайодағы Ленапе ауылына оралып келеді.

Уилс аға

Уилс аға (Уилсон Оуэнс) – Тура Сонның шешесінің ақ туысы. Ол Пакстон Бойз тобының мүшесі ретінде белгілі, бұл топ шекаралық қақтығыстар кезінде, басқа үндістер қоныс аударушыларға шабуыл жасағаннан кейін, достық Сусквехэнок үндістерін, сондай-ақ Коннестога немесе Коннестого деп аталғандарды жаппай қырғандығымен танымал. Тура Сон Уилсті осы қырғынға қатысқандығы үшін жек көреді. Уилс Тура Сонның Ленапилер тарапынан миы жуылғандығына сенеді және енді оған ақ адам ретінде сенуге болмайды деп санайды.

Тарихи контекст

"Ормандағы жарық" тарихи көркем әдебиет болғанымен, бірнеше тарихи тұлғаларға, орындарға, жағдайлар мен оқиғаларға негізделген. Тура Ұлдың Ленапе ауылы орналасқан Таскаравас өзені Солтүстік-Шығыс Огайо арқылы ағып өтеді. Ол Уолхондинг өзенімен қосылып, Кошоктон маңында Маскингам өзенін құрайды. (Романда "Маскингам саласы" жиі еске алынады.) Маскингам өз кезегінде Огайо штатының Мариетта қаласының жанында Огайо өзеніне құяды. Кейін Питт форты Питтсбург деп аталды, ол Аллегейни және Мононгахела өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Британдық бекеті, ол 1758 жылы француз-үнді соғысы кезінде француздық Дюкейн фортын алмастырды, ал британдықтар 1763 жылы соғысты жеңіп алды. Харрис Фериде Тура Ұл және оның серіктері Сускеханна өзенінен өткен жерде орналасқан. Осы жерде Харрисбург қаласы пайда болды. Қазір Форт Хантер қаладан солтүстікке қарай тарихи мұражай ретінде жұмыс істейді. Бір кезде қара құл Тура Ұл мен Гордиге Киттатинни, Екінші және Стони (немесе Ұзын емес) таулары туралы айтады. Бұл таулар қазіргі Харрисбургтің солтүстігіндегі Көк, Екінші және Үшінші таулардың үлгісімен жасалған. Бұл сипаттамада Үшінші таудың тік жарлы шыңы нақты бейнеленген. Ленапелердің жер атауы Пештанк немесе Пакстон, Дофин округының Жоғарғы, Орталық және Төменгі Пакстон елді мекендерінде, сондай-ақ Пакстанг ауданында кездеседі. Дегенмен, романдағы "Пакстон елді мекені" бір кезде қазіргі Дофин округының оңтүстік бөлігінен басқа барлық жерін, сондай-ақ қазіргі Либан округының бір бөлігін қамтыған. "Екі елді мекенге" сіңіп отырғанда, екіншісі Пакстонның оңтүстігіндегі Дерриді білдіреді. Джон Элдер (1706–1792), "Жауынгер пастор" деп танылған, 1738 жылы қазіргі Пакстанг қаласында орналасқан Пакстон пресвитериан шіркеуінің пасторы болды. Шіркеу 1732 жылы құрылған. 1740 жылы салынған қазіргі ғимарат Пенсильваниядағы ең көне пресвитериан шіркеуі болып саналады және әлі де қолданыста. Ол "Ормандағы жарық" романында бейнеленген оқиғалар орын алған кезде салынған. Элдер Шотландияның Эдинбург университетінің түлегі болған. Джон 1735 жылы әкесі Робертпен бірге Солтүстік Америкаға келген. Романда Элдер "Дерри шіркеуінің" пасторы ретінде еске алынады. Дерри елді мекеніндегі Херши қаласы бұрын Дерри шіркеуі деп аталғанмен, Пакстангтағы шіркеудегі Элдердің пасторлық қызметі күмәнсіз. Элдер сонымен қатар ақ қоныс аударушыларды үнді шабуылдарынан қорғау үшін құрылған Пакстон жігіттерінің жетекшісі болған. Пакстон жігіттері Ланкастер түрмесінде күзетіліп отырған Конэстога үндістерінің тобын қырғандарымен танымал. Бұл қырғын ақ қоныс аударушыларға жасалған басқа бір үнді тобының шабуылына кек алу үшін жасалды. Генри Буке (1719–1765) француз-үнді соғысы мен Понтиак соғысындағы британдық армияның көрнекті офицері болды. 1764 жылдың күзінде француз-үнді соғысынан кейін ол Форт Питттің қолбасшысы болды. Сол жылдың қазан айында оның әскері Тускаравасқа, Тура Ұлдың ойдан шығарылған ауылының орнына жетті. Бірнеше үнді тайпаларының өкілдері оған бейбітшілік туралы өтінішпен келді. "Ормандағы жарық" кітабында сипатталған ақ тұтқындардың оралуы көптеген адамдар үшін, әсіресе жас кезінде асырап алынған және ассимиляцияланғандар үшін ауыр оқиға болды. Олар Ленапеден басқа отбасы мен өмір салтын білмеді. Бұрынғы тұтқындардың көпшілігі ақырында өздерінің үнді отбасыларына қайтып оралды, ал басқалары ешқашан алмастырылмады. Дегенмен, Буке шамамен 200 бұрынғы тұтқынды Шығыс Американың ақ қоныс аударушыларына қайтарды. Буке романда бейнеленген оқиғалардан кейін көп ұзамай қайтыс болды.