Кіріспе

Шамшад Бегам (Hindi: शमशाद बेगम, IAST: Śamśād Bēgam; 14 сәуір 1919 – 23 сәуір 2013) – үнді әншісі, хинди киноиндустриясындағы алғашқы ойнатушы әншілердің бірі. Өзінің ерекше дауысы және кең диапазонмен танымал болған ол хиндустани, бенгал, маратхи, гужарати, тамил және панджаби тілдерінде 6000-нан астам ән орындады, оның ішінде 1287 ән – хинди фильмдеріне арналған. Ол Наушад Али және О. П. Наяр сияқты сол кездегі белгілі композиторлармен жұмыс істеді, олар үшін ол сүйікті әншілердің бірі болды. Оның 1940-жылдардан 1970-жылдардың басына дейінгі әндері бүгінге дейін танымал және қайта жаңартылуда.

Жеке өмір

Шамшад Бегум 1919 жылғы 14 сәуірде Лахорда, Британдық Үндістанда (қазіргі Пәкістан) дүниеге келді. Ол сегіз баланың бірі, бес ұл мен үш қыз, консервативті пәнджәптік мұсылман отбасында өскен. Әкесі Миан Хусейн Бакш Маан механик болып жұмыс істесе, анасы Гулам Фатима – адал әйел және ана, балаларын дәстүрлі отбасылық құндылықтарда тәрбиеледі. 1932 жылы жасөспірім Шамшад сол ауданда тұратын, өзінен бірнеше жас үлкен индус құқық студенті Ганпат Лал Баттомен танысты. Сол кезде неке қию рәсімі жас жұбайлардың арасында өткізілетін. Шамшадтың ата-анасы оған лайықты жар іздеп жүрді. 1934 жылы олардың ізденісі нәтижесін берді, Ганпат Лал Батто мен Шамшад бір-біріне үйленуге шешім қабылдады. 1934 жылы, діни айырмашылықтарға байланысты екі отбасының қарсылығына қарамастан, 15 жасар Шамшад Ганпат Лал Баттоға тұрмысқа шықты. Олардың Уша есімді бір қызы болды, ол кейіннен индус адамы, Индия армиясының офицері, подполковник Йогеш Ратрамен отбасын құрды. 1955 жылы Ганпат Лал Батто жол апатынан қаза тапты. Шамшадтың күйеуі оның өмірінің маңызды бөлігі болғандықтан, екеуі де бір-біріне өте берілгендіктен, оның өлімінен қатты күйзеліске ұшырады. Ол оның мансабы мен келісімшарттарының көптеген жайын басқарды және оның мансабының дамуына үлкен үлес қосты. Оның өлімінен кейін Шамшад күйзеліске түсіп, мансабын жалғастыруға деген құлшынысын жоғалтты, содан кейін оның мансабы күрт төмендеді. Шамшад Бегум – ең керемет әнші және сәтті әйгілі әнші болғанымен, ол тереңде әйелі және анасы болды, отбасына мансабынан жоғары басымдық берді. Мінезі бойынша, ол жұртшылықтың назарынан және іскерлік мәмілелерден аулақ болуды жөн көрді, әйелдің мұндай істерге араласуы лайық емес деп есептеді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Шамшад Бегум қызы мен күйеуінің баласымен Мумбайда, алдымен Оңтүстік Мумбайда, кейін Хирандани бағында тұруға көшті. Ол бірте-бірте өмірден қол үзді және немерелеріне толыққанды көңіл бөлді, сондықтан көпшілік оның тірі ме, жоқ па екенін білмеді. 2004 жылы бірнеше басылым Шамшад Бегумның бірнеше жыл бұрын қайтыс болғанын қате жариялаған кезде бұқаралық ақпарат құралдарында дау туды. Шамшадтың отбасы баспасөз мәлімдемесінде бұл ақиқат емес екенін мәлімдеді. Оның әкесі Мия Хусейн Бакш, оны ән айтуға көндірген адам болды. Ол жазу компаниясымен келісімшарт жасағанда, әкесі оның бурка киіп, суретке түсірілмеуі шартымен ән айтуына рұқсат берді. Ол әр ән үшін 15 рупия табады және келісімшартты аяқтаған кезде 5000 рупия алды. "Ксенофон" – байлардың демеушілігімен атақты музыкалық жазба компаниясы болды, ал оның танымалдығы 1930 жылдардың басында элиталық топтарда өсті. Ол музыкаға ешқандай дайындықсыз "Ксенофон" байқауында жеңімпаз атанса да, Хусейн Бакшвали Сахаб, кейіннен Гулам Хайдер оның әншілік шеберлігін 1937-1939 жылдар аралығында жетілдірді. Оның танымал жетістігі 1937 жылдан бастап Пешауар мен Лахордағы "Бүкіл Үндістан радиосында" (AIR) ән айта бастағаннан кейін болды. Продюсер Дилсух Панчоли оның өзі түсіретін фильмде ойнауын қалады. Бегум келісіп, экранға сынама тапсырды және таңдалып алынды. Әкесі мұны білгенде ашуланып, егер актерлік өнерге деген құштарлығын сақтаса, ән айтуына рұқсат берілмейтінін ескертті. Бегум әкесіне ешқашан камераға түспейтініне уәде берді. Ол радиода ән айтуды жалғастырды. Ол ешқашан суретке түспеді, 1933-1970 жылдар аралығында оның суретін көргендер азаз болды. Бегум AIR арқылы "The Crown Imperial Theatrical Company of Performing Arts" музыкалық тобы арқылы ән шырқады. Ол кездегі AIR Лахор кино әлеміне кіруге көмектесті, өйткені олар оның әндерін жиі таратады, бұл музыка режиссерлерін өз фильмдеріне дауысын пайдалануға итермеледі. Бегум бірнеше граммофондық компаниялар үшін нааттар мен басқа да ғибадат музыкасын жазды. Оның айқын дауысы сарнай маэстросы Хұсайн Бақшвали Сахабтың назарын аударды, ол оны шәкірт етіп алды.

1941-45 жылдар

Мехбуб Хан Шамшад Бегумды Мумбайға әкелгенде оның күйеуіне: «Мен оны Мумбайға алып келемін, пәтер, көлік, жол ақысын беремін, тіпті төрт-алты адаммен бірге келсе де маңызды емес. Оны Мумбайға жіберуге рұқсат беріңіз», – деді. Әкесі бастапқыда келіспегенмен, Шамшад Мумбайға баруды қалағандықтан кейін келісім берді. Хайдер оның даусын «Хазанчи» (1941) және «Хандан» (1942) сияқты алғашқы фильмдерінде шеберлікпен пайдаланды. 1940 жылға қарай Бегум радиода жақсы танымал болды. 1940 жылы «Ямла Жатт» фильмінен шыққан «Чичи вич па ке чалла», «Мера хаал векх ке» және «Канкаан диян фаслаан» әндері үлкен сәттілікке ие болып, Пран, әнші Бегум және композитор Хайдерді таныстырды. Хайдер Бегум орындаған «Заминдар», «Пунджи» және «Шама» фильмдеріне арналған хит әндер жазуын жалғастырды. Хан Бегумның даусын «Тақдир» (1943) фильмінде пайдаланып, Наргисті басты рөлде таныстырды. Бегум көп ұзамай тәуелсіздік алғанға дейінгі кезеңде Рафиқ Газнави, Амир Әли, Пт. Гобиндрам, Пт. Амарнат, Було С. Рани, Рашид Атре және М. А. Мухтар сияқты басқа композиторлар үшін де ән айта бастады. 1944 жылы Хайдер Бомбейге көшкенде Бегум онымен бірге оның командасының мүшесі ретінде, отбасын қалдырып, әкесінің інісі – Чачасымен бірге тұрды. Бөліністен кейін Хайдер Пәкістанға көшіп кетті, бірақ Бегум Мумбайда қалды. 1947 жылдан кейін ол Пәкістанмен байланысы болмады. Бегум 1940-шы жылдардың басынан 1960-шы жылдардың басына дейін ұлттық жұлдызға айналды, оның дауысы Нұржехан (Хайдер де тапқан), Мубарак Бегум, Сурайя, Судха Малхотра, Гита Датт және Әмірбай Карнатаки сияқты әріптестерінен ерекшеленді. Оның хинди киноөнеріндегі ең гүлденген кезеңі 1940-1955 және 1957-1968 жылдар аралығында болды.

1946 55

Бегум 1946 жылдан 1960 жылға дейін Наушад Али, О. П. Наяр, С. Рамчандра және С. Д. Бурман сияқты композиторларға ән шырқады. Наушад бір сұхбатында Бегумнің биікке көтерілуіне оның үлкен қарызы бар екенін мойындады, өйткені ол 1940-шы жылдардың аяғында одан бұрын-ақ танымал болған; оның орындаған әндері аса танымал болғаннан кейін ғана оның таланты мойындалды. 1940-шы жылдардың аяғы мен 1950-ші жылдардың басында Наушад үшін орындаған Бегумнің жеке және дуэт әндері Наушадты әйгілі етті. Наушад табысқа жеткен соң 1950-ші жылдардың басында жаңа әншілермен де ән жазды, бірақ 1950-ші жылдардың аяғы мен 1960-шы жылдардың басында Шәмшадпен жұмысын жалғастырды. Наушад өзінің сүйікті әншісі Бегумды «Индия ана» фильміндегі он екі әннің төртеуін орындауға шақырды. Бёрман 1946 жылға дейін хинди фильмдерінде музыкалық режиссер ретінде толыққанды қалыптаспаған еді; содан кейін ол Бегумді өзінің хинди фильміндегі музыка режиссері ретінде «Шикари» (1946) фильмінде «Куч Ранг Бадал Рахи» әнін орындауға шақырды. 1949 жылы «Шабнам» фильмі шықты, онда Бёрман одан Мукешпен «Пяр майн тумне» және «Кисмат би бичадна» дуэттерін орындауын сұрады. «Шабнам» сол кезге дейінгі Бёрманның ең үлкен хиті болды және әсіресе Бегум орындаған және Камини Каушал сомдаған «Ех Дунья Руп ки Чор» көп тілді әнімен ерекше көзге түсті, ол да үлкен сәттілікке ие болды. Кейін Бёрман одан «Базар», «Машаал», «Бахар», «Шагеншах», «Мисс Индия» және басқа да фильмдерде ән орындауын сұрады. «Шагеншах» фильмінен шыққан «Джам Там Ле» әні Бёрманның композицияларының жаңа бағытын белгіледі. Бегум Найярмен Лахордағы радиода жұмыс істеген кезде танысқан, ол сол кезде жетекші әншілерге торт жеткізетін кеңседе жұмыс істеген. 1954 жылы Наяр композитор ретінде танымал болғанда, ол Бегумға «Мангу» фильмі үшін әндер жаздыруды ұсынды. Наяр оның даусын «ғибадатханадағы қоңыраудың дыбысына» теңеп, оның тазалығын атап өтті. Ол 1960-шы жылдардың аяғына дейін онымен бірге жұмыс істеді және оған көптеген хит әндерін сыйлады, соның ішінде «Аб То Джи Хоне Лага» («Мистер және Миссис '55»), «Майн Жан Гаи Тухе» («Хаура көпірінен»), «Зара Пяр Карле» («Мангудан»), «Сайян Тери Анхон Мейн» («12' О Clock»), «Тходаса Дил Лагана» («Мусафирханадан») және тағы да басқалары. Осы кезеңдегі оның көптеген әндері бүгінгі күнге дейін өте танымал, соның ішінде Нигар Султананың ойнаған рөліндегі «Тери Мехфил Мейн» және «Мер Пиян Гей» сияқты әндері, сондай-ақ Виджайянтималаның ойнаған рөліндегі «Сайян Дил Меин Аана Ре» және Мину Мумтаздың ойнаған рөліндегі «Буж Мера Наам Хай» әндері. «Бабул» (1950) фильмінен шыққан «Милте хи анкхен дил хуа» әні Дилип Кумар мен Мунавар Султананың қатысуымен Талат Махмудпен орындалған романтикалық дуэт болды және ол да үлкен сәттілікке ие болды. Рафимен бірге орындаған «Базар» фильмінен шыққан «Чала дежа нишани» дуэті үлкен хитке айналды. 1940-шы жылдардың аяғында Кишор Кумар мен Мадан Мохан оның әндеріне хор ретінде қатысып, Филмистан студиясында ән шырқады. Бегум сол кезде Моханның музыкалық режиссер ретінде мансабын бастағаннан кейін, ол жазған әндерді орындауға келісімін берді және төменгі гонорарды қабылдауға уәде берді. Сондай-ақ, ол Кумардың болашақта үлкен әнші болатынын болжады. Кейін ол Кумармен дуэттер жазды, соның ішінде «Ангарей» фильмінен шыққан «Гори ке Наинон Мейн Ниндия Бхари» және «Ная Андаз» фильмінен шыққан «Мер Неендон Ме Тум» әндері.

1955 76 жыл

Шәмшад 1941-1955 жылдары мансабының шыңына жетті және 1940-1955 жылдары ең көп сұранысқа ие әнші, сондай-ақ ең жоғары жалақы алатын әнші болды. Ол «Тақдир», «Хұмаюн», «Шахжехан», «Анохи Ада», «Аағ», «Мела», «Патаңға», «Бабул», «Бахар», «Жаду», «Аан» және тағы да басқа фильмдерде көптеген әндер орындады. Бірақ 1955 жылы күйеуінің қазасынан кейін Бегум уақытша ән айтудан қол үзді және бір жыл бойы жаңа тапсырыстарды қабылдамай, тіпті жазбаларды да жасамайтын болды. Күйеуінің қайтысынан кейін 1955 жылы ән жазуды тоқтатса да, 1955 жылдан 1957 жылдың басына дейін шыққан әндері, соның ішінде «CID», «Naya Andaz», «Baradari», «Mr. & Mrs. '55» және басқа да хиттері танымал болды. Осы кезде 1957 жылы Мехбуб Хан оған келіп, «Ана Индия» фильмі үшін күшті дауыс қажет екенін айтты. Мансабына оралғаннан кейін ол алғаш рет орындаған ән – «Pee ke ghar aaj pyari dulhaniya chali» болды. Ол сәтті оралып, кейіннен «Хаура көпірі», «Жали нотасы», «Симладағы махаббат», «Бевакуф», «Мұғал-и Азам», «Блеф Мастер», «Гарана» және «Рустам-и Хинд» сияқты фильмдерге көптеген танымал әндер жазды. Лата Маңгешкар Бегум мансабының шыңында ән айтуын бастады, ал Бегумнің күйеуінің қайтысынан кейін болған үзілісі Маңгешкардың мансабын дамытып, оған жоғары сапалы әндерге ұсыныс алуға көмектесті. Мангешкардың мансабының басында, сондай-ақ оның кіші әпкесі Аша Бхослеге 1944-1956 жылдар аралығында продюсерлер мен композиторлар Бегумнің ән салған стилін еліктеуді жиі сұрады, себебі продюсерлер Бегумнің гонорарын төлей алмады. Олардың алғашқы әнінде Маңгешкар хорға қатысты, ал Бегум басты әнші болды. Латаның көптеген әндері, мысалы «Ayega Ayega», Шәмшад Бегумнің стилінде орындалды. Тіпті Аша Бхосленің «Aati Hai Yaad Humko» әні, 1948 жылғы «Muqaddar» фильмінен, Шәмшад Бегумнің стиліне ұқсас. 1949 жылдан 1960 жылға дейін, «Andaz» фильміне жазылған «Dar Na Mohabbat Karle» әнінен бастап, Маңгешкар мен Бегум көптеген дуэттер орындады. Олардың ең танымал әндері: 1949 жылғы «Patanga» фильмінен «Pyar Ke Jahan Ki», 1951 жылғы «Deedar» фильмінен «Bachpan Ke Din»; олардың соңғы бірлескен әні 1960 жылы «Мұғал-и Азам» фильмінен «Teri Mehfil Mein Qismat» болды. Бегум Маңгешкар мен Бхослемен бірге «Benazir» фильмінен «Mubarak Ho Woh Dil Jisko» әнін орындады. 1958-1963 жылдар аралығында Латаның мансабына үлкен серпіліс болды, өйткені композиторлар оның жұмсақ дауысын бағалай бастады. Осы уақытқа дейін Гита Датт пен Бегум ең көп сұранысқа ие әншілер болды, бірақ Шәмшад Бегум 1940 жылдан 1963 жылға дейін үздік әнші болып қала берді. 1965 жылдан бастап оның әндерін басты рөлдегі актрисалар емес, басқа актрисалар да орындауға басталды. 1965 жылдан бастап фильмдердегі әндері азая бастады, бірақ ол орындаған әндер 1968 жылға дейін бірден хитке айналды. Содан кейін ол 1965 жылы зейнетке шыққанын жариялады. Бірақ кейбір композиторлар одан бірнеше фильмде ән айтуды сұрады, соның ішінде «Daku Mangal Singh», «Upkar», «Kismat», «Heer Ranjha», «Johar Mehmood in Hong Kong», «Teri Meri Ik Jindri» және «Main Papi Tum Bakhshanhaar» фильмдеріне жазылған әндері бар. Оның 1968 жылғы «Kismat» фильмінен «Kajra Mohabbat Wala» және 1971 жылғы «Johar Mehmood in Hong Kong» фильмінен «Nathaniya Hale To Bada Maza» әндері әлі де танымал.

Зейнеткерлік және өлім

1980 жылдардың аяғынан бастап Бегум сирек-сирек сұхбаттар бере бастады. 2012 жылы "Фильмфэйр" журналына берген сұхбатында Бегум: "Мен неғұрлым көп хиттер жаратсам, жұмыс соғұрлым азайды. Жаңа композиторларға көмектескенде, мен олардан барлық әндерін маған беруді талап етпедім. Мен тек Құдай ғана сыйлай алады деп сендім, олар емес" деді. Оның соңғы сұхбаты 2012 жылы болды. 2009 жылы ол хинди кино музыкасына қосқан үлесі үшін беделді О. П. Наяр сыйлығымен марапатталды. Бегум 2013 жылдың 23 сәуірінде Мумбайдағы үйінде ұзаққа созылған аурудан кейін қайтыс болды. Ол 94 жаста еді. Оның мәйіті салтанатты түрде өртеліп, шашылды. Ақпарат және хабар тарату министрі Маниш Тевари: "Киноиндустрия ең жан-жақты әншілерінің бірінен айырылды. Шамшаджидің ән айту стилі жаңа стандарттарды белгіледі. Оның күшті мәтіндермен үйлескен әуенді дауысы бізге бүгінге дейін танымал әндерді сыйлады" деді. Премьер-министр Манмохан Сингх: "Ол ерекше талант пен қабілетке ие болған суреткер еді. 1937 жылы AIR радиосымен бастаған ұзақ мансабында қалдырған әндері музыка сүйер қауымды әрі қарай қуандыратын болады" деді. Оның қызы Уша Ратра: "Ол өзінің дәуірінің ең үздік әншілерінің бірі болғанына қарамастан, өнер индустриясының шулы өмірінен қашып, назарда болғанды ұнатпады. Анамы әртістер ешқашан өлмейді дейтін. Ол әндері арқылы есте қалуды қалады" деді.