Кіріспе

Cricetidae тұқымдасына жататын жартылай сулы кеміргіш – Oryzomys couesi, сондай-ақ Куэстің күріш тышқаны деп те аталады. Бұл Cricetidae тұқымдасына жататын жартылай сулы кеміргіш, Техастың оңтүстігінен бастап Мексика және Орталық Америка арқылы Колумбияның солтүстік-батысына дейін таралған. Ол көбінесе батпақтар сияқты ылғалды ортада кездеседі, бірақ құрғақ орман мен бұталы жерлерде де өмір сүреді. О. couesi шамамен салмағы 150 грамм болатын орташа және ірі тышқан. Жүні жоғары жағы қызғылт сары, ал төменгі жағы ақтан қызғылт сарыға дейін болады. Артқы аяқтары суда өмір сүруге бейімделген, мысалы, саусақтарының төңірегіндегі шаштың мөлшері азайған. Оның 56 хромосомасы бар. Мөлшері, пропорциясы, түсі және бас сүйегінің құрылысы бойынша географиялық айырмашылықтар бар. Ол түнгі уақытта белсенді болады және жерден шамамен бір метр биіктіктегі қамыстар арасына өсімдіктерден ұя салады. Ол өте жақсы жүзеді және суға жақсы шомылады, сонымен қатар өсімдіктерге де көтеріле алады. Бұл – барлық жейтін жануар, өсімдік және жануар тағамдарын жейді, оның ішінде тұқымдар мен жәндіктерді. Ол жыл бойы көбейеді; аналығы 21-28 күнге жүкті болғаннан кейін шамамен төрт бала туады. Бұл түр бірнеше түрлі паразитке және екі хантавирусқа шалдығуы мүмкін. Алғаш рет 1877 жылы сипатталған, бұл аймақтағы көптеген туысқан түрлердің біріншісі болды, олар 1910 жылдарға дейін сипатталды. 1918 жылы Эдвард Альфонсо Голдман көптеген түрлерді Oryzomys couesi түріне біріктірді, ал 1960 жылы Реймонд Холл бұл таксонды АҚШ-тағы туысы – батпақты күріш тышқанымен (O. palustris) біріктіріп, кең таралған бір түр етіп қарастырды. Кейіннен Голдман сақтап қалған көптеген туысқан, жергілікті түрлер де осы таксонға қосылды. 1979 жылы Техастағы O. couesi және батпақты күріш тышқаны кездесетін аймақ туралы зерттеулер жарияланды және екеуінің ерекшелігін көрсеткеннен кейін, олар қайтадан жеке түрлер деп саналды. Содан бері топтың кейбір шеткі түрлері, мысалы, Ямайкадан Oryzomys antillarum және Баха Калифорния түбегінен Oryzomys peninsulae түрлері қайтадан жаңа түрлер ретінде қарастырылды. Дегенмен, қазіргі кездегі O. couesi құрамы бірнеше түрдің жиынтығы болуы мүмкін; 2010 жылғы ДНК тізбегін пайдалана отырып жасалған зерттеулер O. couesi таралуының Тынық мұхиты және шығыс жағында, сондай-ақ Панама мен Коста-Рикадан табылған екі қосымша түрді жеке түрлер ретінде тануға дәлелдер келтірді. Жалпы, Oryzomys couesi кең таралған және оны қорғау қажеттілігі жоқ, тіпті кейбір жерлерде зиянкес түр деп есептеледі, бірақ кейбір популяцияларына қауіп төніп тұр.

Таксономия

Oryzomys couesi және кем дегенде алты тарырақ тараған, шеткерлік ареалға ие түрлер бірге Oryzomys туысының ішінде O. couesi тобын құрайды. Туыстың сегізінші түрі – батпақты күріш тышқаны (O. palustris) – өз тобының жалғыз өкілі болып табылады (егер батыс популяциялары жеке түр ретінде, O. texensis деп жіктелмесе). Oryzomys бұрын көптеген басқа түрлерді де қамтыды, бірақ олар түрлі зерттеулерде қайта жіктеліп, 2006 жылы Марсело Векслер және оның әріптестерінің жұмыстары нәтижесінде туыстан қырықтан астам түр алынып тасталды. Барлығы жүзден астам түрді біріктіретін Оризомини тайпасына ("күріш тышқандары") және Cricetidae тұқымдастығының Sigmodontinae қосалқы тұқымдастығының жоғары таксономиялық деңгейлеріне, басым көпшілігі кішкентай кеміргіштердің жүздеген басқа түрлерімен бірге жатқызылады.

Тарих

Эдвард Алстон алғаш рет 1877 жылы Мексика мен Гватемаладан алынған үш мысалды пайдаланып, Oryzomys couesi сипаттады. Ол жануарды Hesperomys couesi деп атады, оны қазір қолданылмайтын Hesperomys туысына жатқызып, батпақ күріш тышқанымен (бұрын Hesperomys palustris деп аталған) және қазір Tylomys туысына жатқызылған екі түрмен ұқсастығын атап өтті. Couesi деген атау американдық табиғат зерттеушісі Эллиот Куестің құрметіне берілген, ол Солтүстік Америка кеміргіштерін зерттеуде көп еңбек еткен. 1890 жылдардың басында Эдвард Альфонсо Голдман 1918 жылы Солтүстік Америка Oryzomys-ін қайта қарастырып, көптеген түрлерін бір түрге – Oryzomys couesi-ге біріктірді. Бұл түр Оңтүстік Техас пен Батыс Мексикадан Оңтүстік Коста-Рикаға дейін таралған он түршеге ие болды. Ол оны Oryzomys palustris тобына, батпақ күріш тышқанымен және O. couesi-ге жақын деп саналған, бірақ жеке түрлер ретінде жіктелетін бірнеше түрлермен бірге жатқызып, жіктеді. 1930 жылдары O. couesi-ге жақын бірнеше түрлер сипатталды. Басқа зерттеушілер осы біріктіруді жалғастырды, және 1971 жылға қарай Голдман O. palustris тобына жатқызған барлық басқа түрлер 1937 жылы түр ретінде сипатталған Панамадан алынған Oryzomys azuerensis-пен бірге батпақ күріш тышқаны ретінде жіктелді. 1979 жылы Техастағы palustris–couesi байланыс аймағын зерттеу, көбірек мысалдар мен белгілерді пайдалану арқылы, екі түрдің шын мәнінде оңай ажыратылатынын көрсетті; сондықтан O. couesi батпақ күріш тышқанынан ерекше түр ретінде қарастырыла бастады. Кейіннен O. couesi немесе O. palustris синонимі ретінде жіктелген басқа түрлер бөлек түрлер ретінде қайта жаңғыртылды – Marías аралдарынан (Батыс Мексика) Oryzomys nelsoni және Ямайкадан Oryzomys antillarum. 2009 жылы Майкл Карлтон мен Хоакин Арройо Кабралес Батыс Мексика Oryzomys-ін қарап шығып, O. nelsoni-дің ерекшелігін растады және Баха Калифорния түбегінің төменгі бөлігінен O. peninsulae және ішкі Мексикадан O. albiventer түрлерін қайта жаңғыртты. О. couesi 22 синонимді қамтыды, ал Карлтон мен Арройо Кабралес O. couesi және оған жақын түрлерді зерттеу нәтижесінде қосымша түрлерді тануға мүмкіндік беретінін жазды. 2010 жылы Делтон Хансон және оның әріптестері митохондриялық ген цитохром b (Cytb) және екі ядролық маркер – интерфоторецепторлы ретиноидты байланыстыратын белок генінің (Rbp3) 1-экзоны және алкоголь дегидрогеназасының 1-генінің (Adh1 I2) 2-интронынан алынған ДНК реттілік деректерін пайдаланып, батпақ күріш тышқаны мен O. couesi популяциялары арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Cytb деректері O. couesi-дің барлық зерттелген мысалдары батпақ күріш тышқанының бауырлас кладына жатқызылды; екі топ арасындағы орташа генетикалық қашықтық 11,30% құрады. Rbp3 және Adh1 I2 ядролық маркерлерінен алынған деректер де Oryzomys мысалдарының екі негізгі кладаға жатқанын көрсетті, бірақ O. couesi-дің батыс және шығыс топтарын жеке кладалар ретінде анықтамады. Сонымен қатар, Adh1 I2 Коста-Рика популяциясын батпақ күріш тышқан кладына жатқызып, кейбір батыс O. couesi мысалдары O. couesi тобына қарағанда батпақ күріш тышқанына жақын болды. Біріктірілген деректер жиынтығы O. couesi ішіндегі батыс және шығыс кладаларды растады және Коста-Рика популяциясын O. couesi-ге қарағанда батпақ күріш тышқанына сәл жақын орналастырды. Генетикалық түрлер тұжырымын қолдана отырып, авторлар O. couesi-де табылған төрт топты бөлек түрлер ретінде тануды ұсынды. Егер бұл ұсыныс қабылданса, шығыс топшасы Oryzomys couesi атауын сақтайды, батыс тобы Oryzomys mexicanus деп аталады, ал Панама мен Коста-Рика түрлерінің тиісті атаулары әлі белгісіз.

Бас сүйегі

Көп суреттер|оңға турала|ені 100|көлденең бағыт|төменгі жазу: Гондурас, Ярукадан алынған Oryzomys бас сүйегі (couesi Alston, 1877). Жығары жақ сүйегінің пластинасы, жығары жақ сүйегінің жалпақ алдыңғы бөлігі, кең және алдыңғы ұшында ойыққа айналады. Пластинаның артқы жиегі бірінші жоғарғы азу тісінің алдында орналасқан. Жығары жақ сүйегі, жығары жақ сүйегі аркасының бөлігі, оризоминдердегідей әдетте қысқарады. Сфенопалатин тесігі, азу тістерінің үстіндегі бас сүйегінің бүйіріндегі тесік (ашылу), кішкентай; ол батпақ күріш егесінде әлдеқайда үлкен. Көз ұясы аймағының ең тар бөлігі алға қарай және жиектері айқын тіреулермен шектеледі. Бас сүйектері ми сауытының екі жағына дейін созылады. Қас-қауырсын аралық сүйек тар және үшбұрышты пішіндес, сондықтан бас сүйектері мен сквамоздық сүйектер кеңінен жанасады. Инцизив тесіктері, таңдайдағы алдыңғы бөлігіндегі тесіктер, азу тістері арасында артқа қарай жетеді. Артқы бөлігі, үшінші азу тістерінің жанында, әдетте, айқын артқы-жанама таңдай шұңқырларымен тесіледі, олар шұңқырларға (тереңдіктерге) батып кіреді. Сфенопалатин қуыстары көбінесе жоқ, бірақ кейбір популяцияларда кездеседі. Алисфеноидтық тіреуіш жоқ, алисфеноидтық сүйектің кеңеюі, кейбір оризоминдерде бас сүйегіндегі екі тесікті бөліп тұрады. Бастағы артериялардың жағдайы жоғары деңгейде дамыған. Субсквамоздық терезе, бас сүйегінің пішінімен анықталатын бас сүйегінің артқы бөлігіндегі тесік бар. Сквамоздық сүйекте оризоминдерге тән тегмен тимпанимен, тімпаноз қуысының төбесімен байланысатын ілмек тәрізді өскі жоқ. Мастоидтық сүйекте бірнеше тесіктер бар. Төменгі жақта, бірінші азу тісінің алдындағы тесік, жақтаулы тесік, басқа оризоминдердегідей жоғары емес, жанына қарай ашылады. Жығары және төменгі массетерикалық тізбектер, шайнау бұлшықтарының бір бөлігін бекітетін, бірінші азу тісінің астындағы нүктеде бірігіп, одан әрі созылмайды. Капсулалық өскі, инцизивтің артқы ұшын қамтитын төменгі жақтың артқы бөлігіндегі сүйектің көтерілуі үлкен.

Тіс

Тіс формуласы (бір жоғарғы және бір төменгі кескіш, және әр жаққа үш жоғарғы және үш төменгі моляр), жоғарғы кескіштері опстодонт, шайнау жиегі тістердің тік жазықтығының артында орналасқан. Молярлары бунодонт, оның шығырлары жалғау қыртысынан биік, және брахидонт, көптеген басқа оризоминелердегідей төмен тақырышты. Жоғарғы молярлардағы мезолоф және төменгі молярлардағы мезолофид сияқты көптеген қосымша қырқалар бар, бұл O. couesi-дің көптеген, бірақ барлық емес, басқа оризоминелермен ортақ қасиеті. Молярлардың лабиальдық (сыртқы) жағындағы флексилер мен флексидтер (шығырлар мен қырқалар арасындағы ойыстар) цингулалармен (тізімдермен) жабылады. Жоғарғы бірінші молярдың алдыңғы шығыры – антерокон, алдыңғы жағындағы ойыспен (антеромедиан флекс) екіге бөлінбеген. Лабиальдық шығырдың артында антеролоф деп аталатын қырқа бар. Көптеген оризоминелердегідей, жоғарғы молярлардың барлығында ішкі (тілдік) жағында бір тамыр, ал сыртқы (лабиальдық) жағында екі тамыр болады; сонымен қатар, бірінші жоғарғы молярда көбінесе тағы бір кішкентай лабиальдық тамыр кездеседі. Екінші төменгі молярда протоконид пен метаконид деп аталатын екі шығырдың алдында антеролофид деп аталатын қырқа орналасқан, бұл қырқа кейбір басқа оризоминелерде молярдың алдыңғы шетін құрайды. Молярдың сыртқы алдыңғы (антеролабиальдық) шетінде, протоконидтің алдында айқын тізім (антеролабиальдық цингулум) бар. Бірінші төменгі молярдың тістің алдыңғы және артқы бөлігінде үлкен тамырлар, ал арасында лабиальдық және лингвальдық жағында екі кішкентай тамыр орналасқан. Екінші және үшінші төменгі молярларда екі үлкен тамыр бар, біреуі алдыңғы, екіншісі артқы жағында. Бешенші бел омыртқасында анафиздер (омыртқаның артқы бөлігіндегі өсінділер) жоқ. Екінші және үшінші құйрық омыртқаларының арасында тікенекті артқы жиегі бар гемальдік доғалар (кішкентай сүйектер) кездеседі. Энтепикондилярлық тесік Sigmodontinae тұқымдасының барлық өкілдерінде жоқ; егер ол болса, кейбір басқа кеміргіштерде бұл тесік иық сүйегінің (жоғарғы қол сүйегінің) дистальдық (алыс) бөлігін тесіп өтеді.

Экология және мінез-құлық

Oryzomys couesi таралуы Оңтүстік Техас пен орталық Сонорадан, бірақ Мексиканың орталық жазықтарынан емес, Орталық Америка арқылы Оңтүстікке және Шығысқа, Солтүстік-Батыс Колумбияға дейін созылады; ол сулы орталарда, мысалы, батпақтар мен кішкентай арналарда көп кездеседі, сонымен қатар жеткілікті жамылғысы бар орман мен бұталы жерлерде де кездеседі. Қосымша, ол қант құмыры мен күріш далаларында табылған. Веракрус штатында құрғақ жағалау жазығында бұталардың арасында да кездеседі. Козумель күріш егесіктері жолдарды сирек кесіп өтеді, бұл аралдағы топтардың оқшаулануына себеп болуы мүмкін. Oryzomys couesi жерде тіршілік етеді және жартылай сулы, көп уақытын суда өткізеді, бірақ сонымен қатар жақсы көтеріледі. Коста-Рикада жүргізілген зерттеулер O. couesi өте жақсы жүзуге шешімді екенін, жақсы суға сүңгіп, қозғалыс үшін құйрығын пайдаланатынын көрсетті. Ол су астында азық іздеуге қабілетті, бұл оның экологиялық тұрғыдан ұқсас Sigmodon hirsutus мақталы егесіктерінен нишасын ажыратуға көмектеседі, ол жақсы жүзеді, бірақ суға сүңгі алмайды. О. couesi мазаланғанда суға кіріп, жүзіп кетеді. Oryzomys couesi судан немесе жерден жоғары, қамыстар арасында тоқыма өсімдіктерден шар тәрізді ұялар салады; Техаста ірірек дарақтар ірірек ұялар салады. Ол әдетте өсімдіктерде өз жолдарын жасамайды, бірақ басқа кеміргіштердің, мысалы, мақталы егесіктердің жолдарын пайдалана алады. Мексиканың батысындағы бір зерттеуде бұлтты орманның әр гектарына 3 дарақ (1.2 акр) және бұзылған аймақта 1 дарақ (0.4 акр) тығыздық анықталды. 24 сағат ішінде ата Техас O. couesi дейін, ал аналықтары дейін жылжиды. Диетаға өсімдік материалдары, соның ішінде тұқымдар мен жасыл бөліктер, сондай-ақ жануарлар кіреді, оларға шағын балықтар, қабықшалылар, құрттар, құмырсқалар мен қоңыздар сияқты жәндіктер және басқа да омыртқасыздар жатады. Ол жыл бойы көбейеді және 21-28 күндік жүктіліктен кейін, аналық Reid's Mammals of Central America & Southeast Mexico мәліметінше, екіден жетіге дейін бала туады, орташа есебінде 3.8 бала туады. Козумельдегі Oryzomys couesi-ден Polygenis odiosus блохасы табылды. Сан-Луис-Потосидегі он O. couesi-нің бесеуі Hassalstrongylus musculi және H. bocqueti нематод құрттарымен жұқтырылған, әр егесікте шамамен 25 құрт болған, ал екеуі Raillietina тұқымдасына жататын бір немесе екі цестодамен жұқтырылған. Eubrachylaelaps circularis және Gigantolaelaps boneti мителері Оахакадағы Oryzomys couesi, Никарагуада Hoplopleura oryzomydis сорғыш құйрығы, Laelaps oryzomydis, Echinonyssus microchelae, Ornithonyssus bacoti, Prolistrophorus frontalis және Prolistrophorus bakeri мителері Колимада және Мексикада Eimeria couesii апикомплексі табылды. Бұл түр екі хантавирустан жұқтырған - Гондурастағы Катакамас вирусы және Мексиканың батысындағы Плайя-де-Оро вирусы, олар Баю вирусына байланысты, ол батпақты күріш егесіктерін жұқтырады және АҚШ-та хантавирустық инфекцияның жиі кездесетін себебі болып табылады. Алайда, адамдардағы хантавирустық инфекциялар O. couesi хантавирустарымен байланысты емес. Чиапастағы O. couesi бірнеше арбовирустармен, соның ішінде Венесуэлалық жылқы энцефалиті вирусымен тәжірибелік инфекциядан оңай аман қалады, бұл түр осы вирустың резервуары ретінде қызмет ете алады.

Қорғау мәртебесі

IUCN Oryzomys couesi-ді "Қауіпсіз" деп санайды, себебі ол кеңінен таралған, көптеген қорғалған аумақтарда кездесетін, кең мекендеу ортасына төзімді, көптеген түрлердің бірі. Батпақтарды кептіру сияқты мекендеу ортасын жою кейбір популяцияларға қауіп тудыруы мүмкін. Дегенмен, Техас штатында бұл түрдің таралуы өте шектеулі болғандықтан, мекендеу ортасының жоғалуына байланысты қауіпті түрлер тізіміне енгізілген. 1979 жылы Бенсон мен Гельбах Техас штатындағы популяцияның шамамен 15 000 екенін бағалаған. 2001 жылғы зерттеу климаттың өзгеруі Техас штатындағы популяцияның жойылуына әкелуі мүмкін екенін болжады, себебі қолайлы мекендеу ортасы болмайды. Козумель аралындағы популяция 1980-жылдардың ортасынан бері айтарлықтай азайды, бұл мекендеу ортасының бұзылуы және жаңадан келген түрлердің жыртқыштығына байланысты болуы мүмкін.

Дәйексөз келтірілген әдебиеттер

Аллен, Дж. А. 1891. Солтүстік Америка сүтқоректілерінің жаңа немесе жақсы белгілі емес түрлері туралы жазбалар, Америка табиғи тарих мұражайының сүтқоректілер коллекциясына жақында қосылғандар негізінде. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 3:263–310. Аллен, Дж. А. 1897. Доктор Одли С. Буллер Мексикада жинаған сүтқоректілер туралы қосымша жазбалар, жаңа түрлердің сипаттамаларымен. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 9:47–57. Аллен, Дж. А. 1910. Никарагуадан қосымша сүтқоректілер. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 28:87–115. Аллен, Дж. А. және Чэпман, Ф. М. 1897. Мексиканың Вера-Круз штатындағы Жалапа және Лас-Вигастан алынған сүтқоректілер коллекциясы туралы. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 9:197–208. Алстон, Э. Р. 1877 ["1876"]. Екі жаңа Hesperomys түрі туралы. Лондон зоологиялық қоғамының мәліметтері 1876(4):755–757. Алстон, Э. Р. 1882. Орталық Америка биологиясы. Сүтқоректілер. Р. Х. Портер, 220 б. Бейкер, Р. Х. 1951. Мексиканың Тамаулипас штатынан сүтқоректілер. Канзас университетінің басылымдары, Табиғи тарих мұражайы 5:207–215. Барнард, В. П., Эрнст, Дж. В. және Стивенс, Р. О. 1971. Eimeria palustris sp. n. және Isospora hammondi sp. n. (Coccidia: Eimeriidae) – батпақты күріш тышқанынан, Oryzomys palustris (Harlan). Паразитология журналы 57(6):1293–1296. Бенсон, Д. Е. және Гелбах, Ф. Р. 1979. Техастағы күріш тышқанының (Oryzomys couesi) экологиялық және таксономиялық жазбалары. Journal of Mammalogy 60(1):225–228. Боле, Б. Дж. Кiшi, 1937. Азуэро түбегіндегі Мариато өзені ауданындағы сүтқоректілердің тізімі. Кливленд табиғи тарих мұражайының ғылыми басылымдары 7:140–196. Бёрт, В. Х. 1934. Мексиканың Сонора штатынан жаңа күріш тышқаны (Oryzomys). Вашингтон биологиялық қоғамының мәліметтері 47:107–108. Бёрт, В. Х. және Стиртон, Р. А. 1961. Сальвадордың сүтқоректілері. Мичиган университетінің зоология мұражайының түрлі басылымдары 117:1–69. Кэмерон, Г. Н. және Шель, Д. Жылыну: Техастағы кеміргіштердің таралуына жаһандық климаттың өзгеруінің әсері. Journal of Mammalogy 82(3):652–680. Карлтон, М. Д. және Арройо Кабралес, Дж. 2009. Батыс Мексикадағы Oryzomys couesi кешенін (Rodentia: Cricetidae: Sigmodontinae) шолу. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 331:94–127. Карлтон, М. Д. және Муссер, Г. Г. 1984. Муроидты кеміргіштер. pp. 289–379 - Андерсон қаласында. С. және Джонс, Дж. К. (ред.). Әлемдегі соңғы сүтқоректілердің топтары мен отбасылары. Джон Уайли және ұлдары, Нью-Йорк, 686 б. Чу, Ю. К., Оуэн, Р. Д., Санчес Эрнандес, К., Ромеро Алмарес, М. де Л. және Джонсон, К. Б. 2008. Батыс Мексикадан хантавирустың генетикалық сипаттамасы және филогенезі. Вирусты зерттеу 131:180–188. Кук, В. М., Тимм, Р. М. және Хайман, Д. Е. 2001. Коста-Риканың үш құрғақ орман кеміргішінде жүзу қабілеті. Revista de Biología Tropical 49(3–4):1177–1181. Далвест, В. В. және Рот, Э. 1970. Мексиканың Тамаулипас штатындағы үңгірден табылған Плейстоцен кезеңінің соңғы кезеңіндегі сүтқоректілер. Оңтүстік-батыс натуралисті 15(2):217–230. Деардорф, Е. Р., Форрестер, Н. Л., Травассос да Роза, А. П., Эстрада Франко, Дж. Г., Наварро Лопес, Р., Теш, Р. Б. және Уивер, С. К. 2009. Мексикадағы Венесуэлалық жылқы энцефалиті вирусымен әлеуетті резервуарлық иесі бар жануарларды эксперименттік инфекциялау. Жаңадан пайда болатын жұқпалы аурулар 15(4):519–525. Деардорф, Е. Р., Форрестер, Н. Л., Травассос да Роза, А. П., Эстрада Франко, Дж. Г., Наварро Лопес, Р., Теш, Р. Б. және Уивер, С. К. 2010. Қысқаша баяндама: Мексикадан симпатрикалық арбовирустармен Oryzomys couesi-нің эксперименталды инфекциялары. Американдық тропикалық медицина және гигиена журналы 82(2):350–353. Дикинсон, Э. К. 2005. Лондон зоологиялық қоғамының мәліметтері, 1859–1900: жарияланғанының күнтізбелік жылдарының арасындағы үзілістерді зерттеу. Зоология журналы 266(4):427–430. Дафф, А. және Лоусон, А. 2004. Дүниежүзілік сүтқоректілер: тексеру тізімі. Нью-Хейвен: А & C Black, 312 б. Экерлин, Р. П. 2005. Юкатан түбегіндегі (Кампече, Кинтана-Роо және Юкатан) Мексикадағы блохалар (Siphonaptera). Caribbean Journal of Science 41(1):152–157. Эллиот, Д. Г. 1904. Сүтқоректілердің жаңа түрлері мен тұқымдарының сипаттамалары және жаңа тұқымдық атау ұсынылды. Колумбиялық музейдің зоологиялық сериясы 3:263–270. Эллиот, Д. Г. 1905. Солтүстік Америка құрлығының, Батыс Үндістанның және көршілес теңіздердің сүтқоректілерінің тізімі. Колумбиялық музейдің зоологиялық сериясы 6:1–761. Эмерсон, К. С. 1971. Никарагуалық сүтқоректілердің Mallophaga және Anoplura коллекциясының жазбалары. Канзас энтомологиялық қоғамының журналы 44(3):332–334. Энгстром, М. Д., Шмидт, К. А., Моралес, Дж. С. және Доулер, Р. К. 1989. Мексиканың Кинтана-Роо штатындағы Козумель аралындағы сүтқоректілердің жазбалары. Оңтүстік-батыс натуралисті 34(3):413–415. Эстебанес Гонсалес, М. Л. және Сервантес, Ф. А. 2005. Мексикадағы кейбір шағын сүтқоректілерге байланысты кенелер және масалар. Халықаралық кенелер журналы 31(1):23–37. Эстебанес Гонсалес, М. Л., Санчес Эрнандес, К., Ромеро Алмарес, М. де Л. және Шнелль, Г. Д. 2011. Колима, Мексикадағы Playa de Oro-дан алынған кеміргіштердің паразиттік кенелері. Acta Zoológica Mexicana 27(1):169–176 (испан тілінде). Фуэнтес Монтемайор, Э., Куарон, А. Д., Васкес Домингес, Э., Бенитес Мальвидо, Дж., Валенсуэла Гальван, Д. және Андресен, Э. 2009. Қауіпті жағдайда өмір сүру: жолдар мен шағын сүтқоректілер популяцияларына әсер ететін шеткі эффектілер. Journal of Animal Ecology 78:857–865. Геновайс, Х. Х. және Джонс, Дж. К. Кiшi, 1971. Oryzomys dimidiatus-тың екінші мысалы. Journal of Mammalogy 52:833–834. Голдман, Э. А. 1912. Панамадан алынған он екі жаңа сүтқоректілер түрі мен түршесінің сипаттамалары. Смитсониандық түрлі жинақтар 56(36):1–11. Голдман, Э. А. 1915. Орталық Америкадан Oryzomys туысының бес жаңа күріш тышқаны. Вашингтон биологиялық қоғамының мәліметтері 27:127–130. Голдман, Э. А. 1918. Солтүстік Американың күріш тышқандары. Солтүстік Америкалық фауна 43:1–100. Хайдук, М. В., Бикхэм, Дж. В. және Шмидли, Д. Дж. 1979. Мексика мен Орталық Америкадан алты Oryzomys түрінің кариотипі. Journal of Mammalogy 60(3):610–615. Холл, Э. Р. 1960. Oryzomys couesi тек субспецификалық түрде Oryzomys palustris-тен өзгеше. Оңтүстік-батыс натуралисті 5(3):171–173. Холл, Э. Р. және Далвест, В. В. 1963. Вера-Круз штатының сүтқоректілері. Канзас университетінің басылымдары, Табиғи тарих мұражайы 14:165–362. Хэндли, С. О. Кiшi, 1966. Панаманың сүтқоректілерінің тізімі. pp. 753–795 - Венцель, Р. Л. және Типтон, В. Дж. (ред.). Панаманың эктопаразиттері. Чикаго: Табиғи тарих мұражайы, xii + 861 б. Хансон, Дж. Д., Индорф, Дж. Л., Свиер, В. Дж. және Брэдли, Р. Д. 2010. Oryzomys palustris кешенінің ішіндегі молекулалық айырмашылықтар: бірнеше түрдің дәлелі (тек абстракт). Journal of Mammalogy 91(2):336–347. Харрис, В. П. Кiшi, 1943. Коста-Рикадан алынған сүтқоректілердің тізімі. Мичиган университетінің зоология мұражайының эпизодтық басылымдары 476:1–15. Хершковиц, П. 1987. Куэстың батпақты күріш тышқаны, Oryzomys couesi-нің Оңтүстік Америкадағы алғашқы жазбасы. Journal of Mammalogy 68(1):152–154. Хупер, Э. Т. және Муссер, Г. Г. 1964. Жаңа тропикалық крикетиндегі (Muridae отбасы) гланс пенисі, муроидты кеміргіштердің жіктемесіне түсініктемелермен. Мичиган университетінің зоология мұражайының түрлі басылымдары 123:1–57. Джонс, Дж. К. Кiшi және Энгстром, М. Д. 1986. Никарагуаның күріш тышқандарының (Oryzomys туысы) синопсисі. Техас Технологиялық университетінің мұражайының эпизодтық басылымдары 103:1–23. Джонс, Дж. К. Кiшi және Лоулор, Т. Э. 1965. Мексиканың Козумель аралынан сүтқоректілер, жаңа егін тышқанының сипаттамасымен. Канзас университетінің басылымдары, Табиғи тарих мұражайы 16:409–419. Джонс, Дж. К. Кiшi, Картер, Д. С. және Вебстер, В. Д. 1983. Мексиканың Идальго штатынан сүтқоректілердің жазбалары. Оңтүстік-батыс натуралисті 28(3):378–380. Кейс, Р. В. және Вилсон, Д. Э. 2000. Солтүстік Америка сүтқоректілері. Принстон және Оксфорд: Принстон университетінің баспасы, 240 б. Купман, К. Ф. 1959. Батыс Үндістанның зоогеографиялық шектері. Journal of Mammalogy 40(2):236–240. Медельин, Х. Л. және Медельин, Р. А. 2006. Oryzo...