Кіріспе

Жапон детективтер жанрының жазушысы (1909–1992)

Сейчо Мацумото (松本 清張) – Жапонияда детективтер жанрын кеңінен танымал еткен жапон жазушысы. Мацумотоның туындылары адам психологиясы мен күнделікті өмірдің элементтерін қосып, жанрда жаңа көтеріліс жасады. Оның шығармалары көбінесе кең әлеуметтік контекст пен соғыстан кейінгі беймәнілікті көрсетеді, бұл жанрдың шегін кеңейтіп, атмосферасын одан да күңкейтті. Полиция қызметкерлері мен қылмыскерлер арасындағы жемқорлықты әшкерелеуі – бұл салаға жаңалық болды. Тергеу нысаны тек қылмыс ғана емес, сонымен қатар оның салдарына ұшыраған қоғам да болды. Мацумото өзіндік білімімен көп еңбек еткен жазушы болғанымен, оның алғашқы кітабы тек қырық жасқа келгенде жарық көрді. Соңғы 40 жылда ол 450-ден астам туынды жариялады. Мацумотоның шығармалары тарихи романдар мен ғылыми еңбектерді де қамтыды, бірақ оның детективтік және құпия жанрындағы туындылары оның халықаралық деңгейдегі жазушы ретіндегі беделін нығайтты. Өз еліндегі оқырмандар арасында жанрды танымал еткен Мацумото 1960-шы жылдары Жапонияның ең көп сатылатын және ең табысты авторы атанды. Оның ең танымал детективтік романдары, соның ішінде Ten to sen (1958; Points and Lines, 1970); Suna no utsuwa (1961; Inspector Imanishi Investigates, 1989) және Kiri no hata (1961; Pro Bono, 2012) ағылшын тіліне қоса, көптеген тілдерге аударылды. 1952 жылы Акутагава сыйлығына, 1970 жылы Кикучи Кан сыйлығына және 1957 жылы Жапонияның детектив жазушылары сыйлығына ие болды. 1963 жылдан 1971 жылға дейін Жапонияның детектив жазушылары қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Мацумото кинорежиссер Йошитаро Номурамен бірлесіп, оның сегіз романының, соның ішінде "Құм сарайы" фильмінің экранизациясы бойынша жұмыс істеді.

Ерте өмір

Мацумото 1909 жылы Фукуока префектурасының Китакиусу қаласындағы Кокура округінде, қазіргі Кокура-Кита ауданында дүниеге келген. Оның нағыз аты Киёхару Мацумото, бірақ ол кейін Сейчо Мацумото деген қаламды қабылдады; "Сейчо" – оның есімінің жазылуының қытай-жапон оқуы. Ол жалғыз бала болған. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Сейчо коммунальдық мекемеде жұмыс істеді. Ересек болған соң ол Кюсюдегі "Асахи Шимбун" газеті үшін макеттер жасады. Оның жарнама бөліміндегі жұмысы Екінші дүниежүзілік соғыста медициналық санитар болып қызмет етуімен тоқталды. Соғыстың көп бөлігін Кореяда өткізіп, содан кейін "Асахи Шимбунға" қайта оралды. 1950 жылы Токио кеңсесіне ауысты. Мацумото орта мектепке де, университеттерге де бармаса да, жақсы білім алған. Жасөспін шағында ол саяси наразылықтың бір бөлігі ретінде тыйым салынған революциялық мәтіндерді оқыды, бұл Сейчоның әкесін ашуландырып, оның ұлының кітаптар жинағын жоюға итерді. Мацумото жүлделі туындыларды іздеп, оларды зерттеді. Оның әдебиетке ресми қадамы 1950 жылы "Шукан Асахи" журналы көркем әдебиет байқауын өткізгенде жасалды. Ол "Сайго сацу" ("Сайгоның ақшасы") атты әңгімесін ұсынып, байқауда үшінші орын алды. Алты жылдың ішінде ол газеттегі қызметінен кетіп, толық уақытты жазушы болып жұмыс істеді.

Жазушылық мансап

Мацумото бірнеше романды бірден, кейде беске дейін, журналдық бөлімдер түрінде жазумен қатар, қысқа әңгімелер де жазды. Оның көптеген детективтік әңгімелері мерзімді басылымдарда жарияланды, соның ішінде "Харикоми" ("Қуғын"), онда қашқан сүйіктісімен қайта табысқан әйел, полиция оларды ұстауға жақын тұрғанда оқиғасы баяндалады. Мацумото әдеби жетістіктері үшін Жапонияның детектив жазушылар сыйлығын, Кикучи Кан сыйлығын және Йосикава Эйджи әдебиет сыйлығын алды. 1952 жылы "Ару 'Кокура никки' ден" ("Кокура күнделігінің жырлары") үшін Акутагава сыйлығымен марапатталды. Өмір бойы қоғамдық белсенділікпен айналысқан Мацумото кейбір шығармаларында Америкаға және Жапонияға қарсы пікірлерін білдірді. Мысалы, 1960 жылғы Анпо наразылықтарының қайнаған кезінде Мацумото "жасанды емес" туындысы "Жапониядағы қара тұман" (日本の黒い霧, Nihon no kuroi kiri) арқылы антиамерикандық көңіл-күйді жақсы түсіндірді. Бұл кітапта тапқыр детектив америкалық құпия агенттердің соғыстан кейінгі кезеңдегі көптеген танымал оқиғалар мен шешілмеген қылмыстарды байланыстыратын үлкен құпиясын ашады. Сондай-ақ, Мацумотоның көптеген көркем және ғылыми-танымдық еңбектері жапондық жүйедегі жемқорлықтың түрлі жақтарын көрсетті. 1968 жылы ол Дүниежүзілік мәдениет конгресінің делегаты ретінде коммунистік Кубаға сапар шекті, сондай-ақ сол жылы Солтүстік Вьетнамға барып, оның президентімен кездесті. Мацумото археология мен ежелгі тарихқа да қызығушылық танытты. Ол өз ойларын көркем шығармаларында және көптеген эсселерінде жариялады. Оның қызығушылығы Солтүстік-Шығыс Азия, Батыс аймақтар және кельттерге дейін жетті.

Халықаралық танылу

1977 жылы Мацумото Жапонияға келген Ellery Queen-мен танысты. 1987 жылы француз сыршыл жазушылары оны Гренобль қаласында сырға деген көзқарасы туралы баяндама жасауға шақырды. Мацумото 82 жасында рактан қайтыс болды.

Романдар

Нүктелер мен сызықтар (түпнұсқалық атауы: Ten to Sen) аударған Макико Ямамото және Пол К. Блум (Kodansha International, 1970)
Инспектор Иманиши тергеуі (түпнұсқалық атауы: Suna no Utsuwa) аударған Бет Кэри (Soho Press, 1989)
Про Боно (түпнұсқалық атауы: Kiri no Hata), аударған Эндрю Клэр (Vertical, 2012)
Тыныш орын (түпнұсқалық атауы: Kikanakatta Basho), аударған Луиза Хиль Кавай (Bitter Lemon Press, 2016)
Нөлдік нүкте (түпнұсқалық атауы: Zero no shōten) аударған Луиза Хиль Кавай (Bitter Lemon Press, 2024)
Токио Экспресі (түпнұсқалық атауы: Ten to Sen) аударған Джесси Кирквуд (Penguin, 2023)