Кіріспе

1948 жылы ағылшын тілінде Алдус Хакслидің "Адам және мәні" (Ape and Essence) кітабы жарық көрді. Бұл кітап Ұлыбританиядағы Chatto & Windus және АҚШ-тағы Harper & Brothers баспаларында жарияланды. Ол, Хакслидің әйгілі "Құрметті жаңа әлем" романы сияқты, антиутопиялық әлемде өрбітеді. Кітап, XX ғасырдағы ірі ауқымды соғыстар мен соғысқорлықтың күшеуіне сатиралық сипаттама жасайды және өзара толық қырылу саясатына көңіл көншітпейтін тұрғыдан қарады. Кітапта сюрреалистік бейнелер кеңінен қолданылған, адамдар маймылдар ретінде суреттеледі, олардың барлығы бірдей өзін-өзі жоюға бейім.

Құрылымы

Роман екі бөлімге бөлінеді: "Таллис" – романның Хакслидің өзіне ең ұқсас кейіпкерінің аты, және "Сценарий" – Талис студияға ұсынған "Ape and Essence" атты сценарий (ол 26 қараша 1947 жылы, өлімінен екі апта бұрын қабылданбады, бірақ оған қайтарылмады).

Қалқа

"Таллис" фильмінде екі киноиндустриясының зиялысы – сценарист Боб Бриггс және баяндаушы – Ганди өлтірілген күні (1948 жылдың 30 қаңтарында) Маймыл мен Эссенсті қоқыстан құтқарып алады. Олар қызығушылық танытып, екі күннен кейін Лос-Анджелес округінің жоғары шөліне оның авторы Уильям Таллисті табу үшін жолға шығады. Жолда олар Гандиден Гойяға дейінгі мәдени және тақырыптық әртүрлі ойларды талқылайды. Олар шалқарыңқы және усақ-түйексіз ескі ранчоға, сюрреалистік айналадағы жалғыз үйге жетеді. Олар үй иелерімен сөйлесіп, Таллис алты апта бұрын күрт қайтыс болғанын біледі. Бұл кейіпкерлер баяндау аясын немесе контекстін орнату үшін ғана қызмет ететіндіктен, олар қайтадан көрінбейді, тек Таллис өзінің өлімін болжап, сценарийдің соңғы сахнасына өзін жазған (бірақ оның қабірі жалға алған шөл шаруашылығында емес, 30 миль (48 км) қашықтықтағы Ланкастердегі дұрыс зиратта екенін дұрыс түсінбейді).

Винеттер

Сценарийдегі оқиға 20-ғасырдағы адам қоғамына ұқсас қоғамда өрбітеді, бірақ адамдардың орнына бабиондар бейнеленген. Бастапқы сахнада екі Эйнштейн, екі бабион әскерінің арасында бабиондар ұстаған бауға байланған күйде бір-біріне қарама-қарсы тұрып, шайқасқа дайындалады. Содан кейін олар қарсыластарына "жақсартылған" ауру тудыратын бұлттарды шығаратын машиналарды іске қосуға бағытталады. Кейбір виньеткаларда әйел бабион бабиондардан тұратын көрермендер алдында "Маған бер, маған бер, маған детумесценция бер" деп ән салады. Басқа виньеткаларда маймылдар түрлі адамдық қызметтер атқарады, маймыл әскерлері жиналады және тағы да сюрреалистік көріністер көрсетіледі.

"Өндіріс" идеясына түсініктеме

Доктор Пулдің сөздерімен (Bantam 1958 басылымының 94-беті): «Прогресс және ұлтшылдық» – осы екі үлкен идеяны ол олардың санасына сіңірді. Прогресс – ештеңе жасамай бір нәрсеге қол жеткізуге болатын теория; бір саладан пайда табу үшін екіншісінде төлем жасаудың қажеті жоқ деген теория; тарихтың мәнін тек сіз ғана түсінесіз деген теория; алдағы елу жылда не боларын сіз ғана білесіз деген теория; барлық тәжірибеге қарамастан, қазіргі әрекеттеріңіздің барлық салдарына көз жеткізесіз деген теория; Утопия қол жеткізілгендей сезім тудыратын теория, және идеалдық мақсаттар ең қорқынышты құралдарды ақтаса, сіздің пікіріңізде (ол, анықтама бойынша, қатесіз) жер бетіндегі жұмаққа қадам басуға кедергі келтіретін барлық адамдарды тонау, алдау, азаптау, құлдыққа салу және өлтіру – сіздің құқығыңыз бен міндетіңіз. Еске түсірейік, Карл Маркс айтқан: «Күш – прогрестің туған анасы». Ол, әрине, Белиал осы істің басында әңгіменің шын мәнісін ашқысы келмеді, бірақ прогресс – күштің туған анасы еді. Екі есе туған ана, себебі технологиялық прогресс адамдарға одан сайын кемсітпейтін құралдарды ұсынады, ал саяси және рухани прогресс туралы миф оларды барынша пайдалануға мүмкіндік береді. Мен сізге айтайын, құрметті мырза, адал емес тарихшы – ақылсыз. Қазіргі заман тарихын қаншалықты зерттесеңіз, Белиалдың басшылық қолының іздерін соншалықты көп табасыз.