Кіріспе

Zaman (, сөзбе-сөз "уақыт" немесе "дәуір"), кейде ZAMAN деп стильделген, Түркиядағы күнделікті газет болды. Zaman 2016 жылдың 4 наурызында үкімет тарапынан басып алынғанға дейін ірі, жоғары тиражға ие күнделікті басылым болып келді (2016 жылдың ақпан айына қарай тиражы шамамен 650 000 болды). 1986 жылы құрылған және 1995 жылы онлайн режимде жұмыс істеген алғашқы түрік газеті. Онда ұлттық (түрік), халықаралық, бизнес және басқа да жаңалықтар жарияланды. Газетте сондай-ақ, ағымдағы оқиғалар, сұхбаттар мен мәдениет бөлімін қамтитын көптеген тұрақты жазушылар болды. Газет Фетхулла Гүленмен, Гүлен қозғалысының жетекшісімен тығыз байланыста болғанымен белгілі. Бастапқыда газет Әділет және даму партиясын (АҚП) қолдаған, бірақ кейіннен бұл партияны және оның басшысы, Түркия президенті және бұрынғы премьер-министр Режеп Тайип Ердоғанды, әсіресе АҚП 2013 жылғы желтоқсан айындағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты тергеуді тоқтатқаннан кейін, күшті сынға алды. 2016 жылдың 4 наурызында белсенділер мен халықаралық бұқаралық ақпарат құралдары Түркиядағы баспасөз бостандығына жасалған тағы бір соққы деп бағалаған оқиғада газеттің бақылауы үкіметке өтті. Бұл қадам газеттің түрік дін ғалымы Фетхулла Гүленнің Hizmet қозғалысымен байланысына байланысты болды, үкімет бұл қозғалысты Түркияда параллель мемлекет құруға тырысып жатыр деп айыптайды. Газет 2016 жылғы 27 шілдеде Ресми газетте жарияланған №668 жарлық бойынша жабылды.

Басылымдар

Zaman – Стамбулдағы күнделікті газет, сонымен қатар кейбір елдер үшін арнайы халықаралық басылымдарды да шығаратын. Ол 11 елде басылып, 35 елде таратылды. Түркиядағы төрт орыннан басқа, аймақтық басылымдар Австралияда, Әзірбайжанда, Болгарияда, Германияда, Румынияда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Македонияда, Түрікменстанда және АҚШ-та басылып, таратылды. Zaman бюролары мен тілшілері Вашингтон, Нью-Йорк, Брюссель, Мәскеу, Каир, Баку, Франкфурт, Ашхабад, Ташкент және Бухарест сияқты әлемнің ірі астаналары мен қалаларында орналасқан. Арнайы халықаралық басылымдар олар басылған елдердің туған тілдерінде және әліпбилерінде таратылды. Zaman 10 түрлі тілде басылады. BPA аудитінің мәліметтері Zaman-ның Еуропадағы ұлттық газеттердің ең ірі жазылым базасының бірі екенін көрсетті. 2014 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша Zaman газетінің тиражы 1 миллионнан асты, ал басқа газеттердің тиражы өсу мен төмендеу арасында әртүрлі нәтижелер көрсетті. Zaman дизайны үшін бірнеше рет, оның ішінде Society for News Design (SND) сыйлығына ие болды. Zaman-ның SND сыйлықтарының саны: 2003 жылы – үш, 2004, 2005, 2006 жылдары – бес, 2007 жылы – жиырма, 2008 жылы – қырық екі, ал 2009 жылы – жиырма үш сыйлықты құрады.

Баспасөзшілер

Газетке либералдық және консервативтік бағыттағы бірқатар белгілі колонна авторлары тартылды. 2013 жылдың 3 желтоқсанында газеттің редакциялық саясатына, Түркияның билеуші партиясына қарсы болуға қатысты талаптарды орындамауы және газет редакторларының қысымы салдарынан бір колонна авторы қызметтен кетіп, бас тартуға мәжбүр болды. Оқиға газеттің сөз бостандығына қарсы тұрғаны үшін сынға ұшырады.

Онлайн нұсқасы

1995 жылы «Заман» газеті Түркияда алғаш рет онлайн нұсқасын іске қосты. Осы уақыттан бері сайт бірнеше рет жаңа дизайндарға ие болды, соңғысы 2010 жылдың соңында жасалды, қазір ол жаңалықтар порталы ретінде танылады.

2014 жылғы желтоқсандағы қысым

2014 жылдың 14 желтоқсанында түрік полициясы "қарқынды террористік ұйым құру, басқару және оның құрамында болу" айыбымен екі оннан астам жоғары лауазымды журналистер мен бұқаралық ақпарат құралдарының басшыларын қамауға алды. Қамауға алынғандардың арасында Zaman газетінің бас редакторы Экрем Думанли де болды. Полиция таңғы сағат 7:30-да газет кеңсесіне келгенде, ондаған наразылар "еркін бұқаралық ақпарат құралдарын үнсіз қалдыруға болмайды" деп ұрандады. Олар "Фуатавни" – сенімді, бірақ анонимді дерек көзінен келген твиттерде рейд туралы ескерту болғаннан кейін күткен болатын. Полиция Думанлидің өз еркімен тапсырғаннан кейін ғана түстен кейін қайта келді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәлімдемесінде "қазіргі түрік үкіметін ашық сынайтын" бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған рейдтерге назар салып, Түркияны "өз демократиялық негіздерін" бұзбауға шақырды. Еуропалық Одақтың сыртқы саясат жетекшісі Федерика Могерини және Еуропалық Одақтың кеңейту комиссары Йоханнес Хан қамаудың "Еуропалық құндылықтарға қайшы" келетінін және "демократияның негізгі қағидасы болып табылатын бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігімен үйлеспейтінін" айтты. 2014 жылдың 19 желтоқсанында сот дәлелдердің жетіспеуіне байланысты Думанли мен тағы жеті адамды босатуға бұйырды. Мыңдаған адам тұтқындалған журналистер мен полиция қызметкерлеріне қолдау көрсету үшін Стамбулдағы Чаглаян сот үйінің алдына жиналды. Сот үйінің ауласында Думанлидің босатылуын тойлағандар "Саманьолу" телеарнасының бас директоры Хидайет Карача және бұрынғы полиция басшылары Туфан Эргудер, Эртан Эрчикті және Мустафа Кылсасланның қамауға алынуына қарсылық білдірді.

2016 жылдың наурызында мемлекеттік басқаруды қайта алу

2016 жылдың 4 наурызында Түркия үкіметі Zaman басылымын бақылауға алды. Бақылауға алынғаннан кейін Zaman сайты екі күнге жабылды, оның ішінде сайт жаңартылып жатыр деген хабарлама болды. Барлық мұрағатталған жаңалықтар мен мазмұн қолжетімсіз болды, ал кейбіреулер барлық деректер жойылды деп мәлімдеді. Екі күннен кейін үкімет бақылауындағы алғашқы нөмір жарық көрді, онда басылып алынған кездегі оқиғалар туралы ештеңе айтылмады, ал бірінші бетінде үкіметті қолдайтын мақалалар мен күлімсіреп тұрған президент Ердоғанның суреті орналастырылды.