Кіріспе
Араб адам дамуы туралы баяндама (AHDR) – Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДП) ұйымдастырған тәуелсіз баяндама, араб аймағындағы адам дамуының қағидаларын талдау үшін жетекші араб ғалымдарына платформа ұсынады. БҰҰДП-ның Араб адам дамуы туралы баяндама жобасы араб, ағылшын және француз тілдерінде баяндамалардың нұсқаларын жүктеуге болатын веб-сайтты ұстап тұрады.
Мазмұны
БҰҰ-ның адам дамуы жөніндегі жаһандық есептерінің дәстүріне сүйене отырып, Араб елдерінің адам дамуы жөніндегі есебі (AHDR) – Араб аймағындағы адам дамуының алдындағы міндеттер мен мүмкіндіктерге бағытталған жарияланымдар сериясы. Есептерді жетекші араб ғалымдары мен зерттеушілерінің тәуелсіз тобы дайындап, БҰҰ жариялайды, ол аймақтағы даму басымдықтары бойынша денсаулы пікірталасқа қолдау көрсету мақсатында жобаны қолдайды. AHDR сериясы бойынша жұмыс 2000 жылы араб зиялыларының жаңа мыңжылдықтың басында Араб елдерінің қиын жағдайына байланысты туындаған шұғыл сезіміне жауап беру үшін басталды. Олар 1970 жылдардың соңынан бері аймақтағы күрт экономикалық төмендеуді анықтады. ЖІӨ-нің төмендеуі соншалықты болды, Испанияның ЖІӨ-сі бүкіл Араб лигасының ЖІӨ-сінен асып түсті. Бірінші AHDR (2002) адам дамуы саласындағы кемшіліктерге себеп болатын факторлардың толық диагностикасын ұсынды және аймақтың дамуын тежейтін үш негізгі «даму дефицитін» көрсету арқылы өз қорытындыларын жиынтықтады: (i) білім, (ii) әйелдерді күштендіру және (iii) бостандық. Бұл мәселелер 2003, 2004 және 2005 жылдары жарияланған үш кезекті есептің тақырыбы болды, олар AHDR-дің бірінші сериясын аяқтады. AHDR-дің бірінші сериясы адам дамуы тұжырымдамасын араб пікірталасына енгізуге және нақты даму дефициттерін қарастыруға жаңа қатаңдық пен құрылымдық тәсілдерді қосуға маңызды үлес қосты. Есептерде үкіметтерге, азаматтық қоғамға және халықаралық серіктестерге бағытталған кең ауқымды, маңызды және кейде қиын саяси ұсыныстар ұсынылды. Барлық хабарламалар барлық серіктестер тарапынан қолдау таппады, бірақ көптеген хабарламалар аймақтағы бірнеше үкіметтердің қолдауын алды және есептер Араб елдерінің Сыртқы істер министрлері мен Араб мемлекеттері лигасының отырыстары мен кездесулерінде талқыланды. Сонымен қатар, аймақ және әлем бойынша университеттер AHDR сериясын өз оқу бағдарламаларына енгізді, ал есептер араб аймағындағы және одан тыс жерлердегі талдау орталықтары, азаматтық қоғам ұйымдары және даму институттарымен түрлі саяси контексттерде белсенді түрде зерттелді. Бұған қоса, аймақтағы жекелеген қайырымдалық қорлар есептердің хабарларын қабылдап, оларды кеңінен таратуға көшті. Қысқасы, аймақтық пікірталасқа жаңа идеялар енгізілді, бұл реформалар күнтәртібіне үлес қосып, араб адам дамуын іске асыру үшін жемісті пікірталасқа ықпал етуге мүмкіндік береді.
Араб елдерінің адам дамуы туралы 2004 жылғы баяндама: Араб әлеміндегі бостандыққа бет
2004 жылғы АХДР-дың бастапқы тұжырымы: «Араб әлемі тарихи тұйыққа тіреліп тұр. Өз еліндегі қысым мен сыртқы әсерлердің құрбаны болған арабтар өз болашақтарын анықтау мүмкіндігінен күрделі жолмен шеттетілуде». Осы негізде есеп араб елдеріндегі бостандық деңгейі мен болашағын талдауға бағытталды. Есепте бостандық – тек азаматтық және саяси құқықтарды ғана емес, сонымен қатар адамдық қадір-қасиетке қайшы келетін барлық факторлардан құтылуды қамтиды деп көрсетілді. Бостандықтың тұрақтылығы мен кепілдігі үшін халық алдында жауапты, тиімді халық өкілдігіне негізделген, заң үстемдігін қамтамасыз ететін және тәуелсіз сот жүйесінің заңды бейтараптығын сақтайтын жақсы басқару жүйесі қажет. Есепте араб елдерінде мұндай жағдайдың жоқ екені айтылды. Аймақтағы көптеген адамдардың үміттене жатқан нәрсе мен қазіргі шындық арасындағы үлкен айырмашылық арабтардың елдерінің бостандық пен жақсы басқаруға бейбіт жолмен көшу перспективаларына қатысты кең таралған наразылық пен үмітсіздікке себеп болып табылады. Осы талдау негізінде есеп араб аймағы шешуші кезеңде тұрғанын, келісімге келуге немесе бейжай қарауға мүмкіндік жоқ екенін мәлімдеді. Егер араб халықтары бостандық пен жақсы басқаруға негізделген қоғам құруды қаласа, олар инновациялық болуы керек. «Олардың міндеті – бостандықты шектеуші және зорлық-зомбылықты билікке айналдырған жағдайдан, әлеуметтік дүрбелең мен адамдық құрбандықты барынша азайтатын бостандық пен жақсы басқаруға өтудің тиімді жолын табу». Есептегі мазмұн аймақта кеңінен талқыланды және жаңалықтар құралдары арқылы жарияланды. Мысалы, «Аль-Жазира» телеарнасы есепті былай бағалады: «Нағыз демократия жоқ, және оған зор қажеттілік бар. Адам құқықтары көбінесе жалған кеңестер мен ұйымдардағы қабырғадағы плакаттан аспайды. Білім беру жүйесі күрт артта қалды; мектептер білімді жаңашылдар емес, жатқа айтуға бейім, білімі аз жас жігіттер мен қыздарды дайындайды. Көптеген зиялылар, тіпті мойынға алғысы келмесе де, соңғы Араб адам дамуы есебінде айтылған көп нәрсенің шындық екенін түсінеді».
True democracy is absent and desperately needed. Most of the time human rights are no more than a poster hung in sham councils and organisations. The educational system is severely retarded; schools produce ignorant young men and women who excel in rote memorisation more than educated innovators. Most intellectuals, even if they deny it, realise that most of what was said in the most recent Arab Human Development Report is true.
Араб елдерінің адам дамуы туралы 2005 жылғы есебі: Араб әлеміндегі әйелдердің дамуы
Осы есептің бастапқы тұсы – араб елдерінің әйелдерді дамытуда айқын жетістіктерге қол жеткізгені, араб әйелдерінің адам қызметінің алуан салаларында көрнекті табыстарға ие болғаны, алайда әйелдердің теңдей мүмкіндіктер мен құқықтарды пайдалануына жағдай жасау үшін тағы да көп жұмыс жасалуы керек деген тұжырым болды. Есеп БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенциясының барлық қағидаларын толық бекіту және іске асыруды, сондай-ақ араб азаматтық қоғамында әйелдер мен еркектердің бірлесіп әйелдер мүмкіндіктерінің шегін кеңейтуге бағытталған кең ауқымды қозғалысты қолдады. Әсіресе, есеп әрбір араб қоғамының ерекшеліктерін ескере отырып, әйелдердің барлық салалардағы қатысуын арттыру мақсатында белгілі мерзімге шектелген, ынталандыру шараларын қабылдауды ұсынады. Есепте мұндай шаралар ғасырлар бойы бой көтерген дискриминациялық құрылымдарды тарату үшін аса маңызды екені айтылды.
Сыни қабылдау
Бұл есептердің мазмұны сөзсіз сеніммен қабылданбады. Мысалы, Таяу Шығыс ақпараттық және зерттеу жобасы арқылы жарияланған бірінші баяндамаға (2002) жауап ретінде Таяу Шығыс тарихшысы Марк Левин AHDR деректерін "қажеттілік тудырды" деп бағалап, сонымен қатар зерттеудің жалпы аясын "ислам мен араб мәдени өндірісіне және саяси қарсылыққа деген көзқарасты бекітетін" деп сынға алды.