Кіріспе
Италиялық суретші Джованни Фаттори (6 қыркүйек 1825 – 30 тамыз 1908) – итальян суретшісі, «Макиаоли» тобының жетекшілерінің бірі. Ол бастапқыда тарихи және әскери тақырыптарда сурет салған. Орта жасында Барбизон мектебінің ықпалымен пейзаждар, ауылдық көріністер мен әскери өмір сахналарын суретке түсіріп, Италияның көрнекті пленэр суретшілерінің біріне айналды. 1884 жылдан кейін көп күшін гравировкаға жұмсады.
Giovanni Fattori (September 6, 1825August 30, 1908) was an Italian artist, one of the leaders of the group known as the Macchiaioli. He was initially a painter of historical themes and military subjects. In his middle years, inspired by the Barbizon school, he became one of the leading Italian plein airists, painting landscapes, rural scenes, and scenes of military life. After 1884, he devoted much energy to etching.
Жастар және білім беру
Фаттори Ливорно қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Оның алғашқы білімі қарапайым болды және оның отбасы бастапқыда оны коммерция саласында білім алуға жоспарлаған, бірақ сурет салудағы қабілеті оны 1845 жылы діни және жанрлық тақырыптарда сурет салатын жергілікті суретші Джузеппе Балдиниге (1807–1876) шәкірттікке беруге ықпал етті. Келесі жылы ол Флоренцияға көшіп, алдымен Джузеппе Беззуолиде, содан кейін сол жылы Флоренциядағы Көркемсурет академиясында оқыды. Алайда, сол кезде оның күші көбінесе өнерді зерттеуге емес, Уго Фосколо, Франческо Доменико Герацци және Уолтер Скотт сияқты авторлардың тарихи романдарын (әсіресе орта ғасырлық тақырыптарды қамтыған) оқуға жұмсалды. 1848 жылы ол оқуын үзіліске жіберіп, 1848–49 жылдардағы революциялық жылдары Австрияға қарсы демократиялық қозғалыста Partito d'Azione үшін хабаршы ретінде жұмыс істеп, үнқағаздар таратты. Бірақ оның отбасы оны әскерге қатысудан алды. 1850 жылы ол Флоренциядағы Академияда оқуын жалғастырды. Ол өзінің барлық байқауларын үнемі өзімен алып жүретін кішкентай дәптерлерге жазып, оларды көптеген эскиздермен суреттеу әдетіне ие болды. Оның кейінгі гравюраларының кейбірі осы байқауларға негізделген.
Ертедегі суреттер (1860 жылға дейін)
Фатторидің суретші ретінде қалыптасуы ерекше жайылған процесс болды. Оның алғашқы суреттерінің көп бөлігі сақталмаған, олар 1850-ші жылдардың басына жатады. Олардың арасында портреттер және Безуолидің ықпалымен жасалған бірнеше тарихи сахналар бар, көбінесе орта ғасырлар немесе Ренессанс тарихынан алынған көріністер. 1851 жылы ол «Ildegonda» картинасымен Флоренциядағы Promotrice көрмесіне қатысты, бұл картина Томмазо Гроссидің қысқа повесінен шабыттанды. 1853–54 жылдары ол Турин суретшісі Андреа Гастальдимен (1826–1889) бірге реализмді зерттеді. Гастальдимен бірге ол алғашқы пейзаждарын салған болуы мүмкін. Шамамен 1857 жылы Безуолидің тағы бір шәкірті Энрико Полластрини оны Ингрес стилімен таныстырды. Бұл Фатторидің тарихи картиналарына әсер етті. Оның ең сәтті тарихи туындыларының бірі – «Мария Стюарт» («Лангсайд шайқасынан кейін Мэри Стюарт»), ол 1858 және 1860 жылдар аралығында Уолтер Скоттты оқығаннан кейін салынды. 1850-ші жылдардың басында Фаттори Ларга көшесіндегі Каффе Микеланджелоға жиі бара бастады, ол флоренциялық суретшілердің саясат және өнердегі жаңа бағыттарды қызу талқылайтын танымал жиналатын орны болды. Осы суретшілердің бірнешеуі 1855 жылғы көрмеге Парижге сапар шеккен кезде Барбизон мектебінің суретшілерінің туындыларын ашты және Италияға табиғатта, тікелей сурет салудың жаңа тәжірибесіне деген құлшынысты әкелді. 1859 жылы Фаттори римдік пейзаж суретшісі Джованни Костамен танысты, оның үлгісі оған әріптестеріне қосылып, реалистік пейзаждар мен қазіргі заманғы өмірдің көріністерін en plein air (табиғатта) салуға ықпал етті. Бұл Фатторидің дамуындағы маңызды өзгеріс болды: ол Macchiaioli тобының мүшесі атанды, бұл топ тосканалық суретшілерден құралған, олардың әдістері мен мақсаттары импрессионистерге ұқсас, және олар осы бағыттың алға басушылары саналады. Француз әріптестері сияқты, олардың картиналарындағы сәндік элементтердің және дәстүрлі өңдеудің жетіспеуіне байланысты сынға ұшырады, бірақ Macchiaioli импрессионистер сияқты форманы жарықта ерітуге дейін бармады. 1859 жылы ол Беттино Рикасоли үкіметі ұйымдастырған ұлттық байқау Concorso Ricasoli-де өткізілген патриоттық шайқас сахнасы бойынша жарысты «Il campo italiano dopo la battaglia di Magenta» («Магента шайқасынан кейін итальяндық лагерь») картинасымен (1860–61 жылдары аяқталды) жеңіп алды. Алынған қаржылық сыйлық оған 1859 жылдың шілдесінде Сетимия Ваннуччиге үйленуге және Флоренцияда қоныстануға мүмкіндік берді.
Орта ғасырдағы суреттер (1861-1883)
Фатторидің пісіп-жетілген туындылары plein air сурет салудың табиғи жарығы – жанды, бірақ үйлесімді боялған дақтармен (маччиа) сурет салу, және эскиздерден студияда ірі суреттер құрастырудың дәстүрлі әдісі арасындағы синтезді көрсетеді. 1861–67 жылдары ол негізінен Ливорнода тұрды, әйеліне туберкулез жұққандықтан күтім жасады. Осы кезеңде ол шаруаларды, ауылдық өмірден алынған тақырыптарды, сондай-ақ «La cugina Argia» сияқты бірнеше портреттерді суреттеді. Бұл жұмыстарында ол маччиа техникасын, табиғи жарық пен көлеңкені, кең түсті қарқынды аймақтарымен, Джованни Костаның қалыптастырушылық ықпалын көрсетті. 1864 жылы ол Флоренциялық «Promotrice» көрмесіне тағы төрт туындысын ұсынды. Оның 1866 жылғы «La Rotonda di Palmieri» (Палмиеридің дөңгелек террасасы) пейзаж суретінде геометриялық қарапайымдық пен түс картинаның құрылымдық бөлігіне айналды. 1866 жылдың соңында ол Флоренциядағы жаңа және үлкен студияға көшті, себебі ол әлі де Италияның бірігуі (Risorgimento) кезеңінен эпикалық шайқас көріністеріне тапсырыс алып тұрды. Осы кезеңдегі танымал суреті – 1859 жылғы Сан-Мартино шайқасының эпизоды «Мадонна делла Скопертаға шабуыл». Әйелінің 1867 жылдың наурыз айында қайтыс болғаннан кейін, ол 1867 жылдың жазында сыншы Диего Мартеллимен, «Macchiaioli» теориясының авторымен бірге Кастильончеллода болды. Суретші Джузеппе Аббатимен бірге ортақ тақырыптар бойынша жұмыс істеп, ол бірнеше пейзаждарды plein air және ауылдық өмірді, базар бақшаларында жұмыс істейтін шаруаларды зерттеді. Бұл суреттерінде ол геометриялық қарапайымдық пен қарқынды жарықтылыққа ерекше мән берді. Осы кезеңдегі туындыларының бірі – «Мареммадағы фермерлер мен бұқалар арбасымен» (1873–75). Фаттори 1870 жылы Парма көрмесінде «Күстозадағы принц Амадео Феритио» атты шайқас сахнасы үшін марапат алды. 1872 жылы Римге сапар кезінде ол Террачинадағы «Ат базары» үшін эскиздер жасады (сурет жойылды), ол үшін 1873 жылы Венадағы Дүниежүзілік көрмеде және 1876 жылы Филадельфиядағы Дүниежүзілік көрмеде қола медаль алды. Саяхат «Рим арбалары» (1872–1873) үшін де материал ұсынды. 1875 жылы Фаттори Франческо Джиоли, Эгисто Феррони және Николо Канничипен бірге Парижге барды, онда ол Салонда «Тынығу» туындысын көрсетті. Қазір Парижде тұратын Диего Мартелли арқылы ол көптеген француз суретшілерімен, соның ішінде Камил Писсаромен және эмигрант Федерико Зандоменегимен байланысқа келді. Бірақ ол импрессионистердің туындыларына ынтасыздықпен қарады, Барбизон мектебінің суретшілерін артық көретінін және Эдуард Мане мен Короға терең құрметпен қарағанын білдірді. Ол жеке сурет сабақтарын бере бастады және 1869 жылдан бастап Флоренция академиясында аптасына екі рет сабақ берді (онда оның соңғы студенттерінің бірі Амедео Модильяни болды). Алайда, ол қаржылық қиындықтарға тап болды, өйткені оның шайқас көріністеріне сатып алушылар аз болды. Салық төлей алмағандықтан Флоренциядағы мүлкі тәркіленді; бұл және сынған тізе буыны оны одан әрі күйзеліске ұшыратты. 1878 жылы ол екі суретті Париждегі Дүниежүзілік көрмеге жіберді, бірақ қатысу үшін жеткіліксіз қаражаты болды. Оның көңілінің тоңуы 1870 жылдардың соңындағы туындыларының қатал реализмінде көрінеді. 1880 жылдары ол негізінен ауылдық тақырыптарды, мысалы, жылқылар мен ірі қара малды суреттеді. Оның 1881 және 1882 жылдары Мареммадағы Корсини княздарының поместьесіне жасаған сапары сиыршыларды бейнелейтін суреттер сериясымен аяқталды, олардың кейбіреулері 1887 жылы Венециядағы Ұлттық көрмеде көрсетілді.
Кейінгі суреттер мен офоркалар (1884-1908)
1875 жылдан бастап ол көптеген графикалық жұмыстарды, ал 1884 жылдан бастап – көптеген гравюраларды жасауға кірісті. Бұл туындылары Флоренциядағы Promotrice (1886) және Болоньядағы Esposizione Nazionale (1888) көрмелерінде жақсы қабылданды. Сол жылы осы гравюралардың соңғылары Римдегі Galleria Nazionale d'Arte Moderna галереясымен сатып алынды. Оның гравюралары техникасы мен композициясы жағынан жаңашыл болды. 1884 жылы ол 20 түпнұсқа литографиядан тұратын альбом шығарды: 20 Ricordi del vero. 1888 жылы Флоренция академиясында сурет салу профессоры болып тағайындалды, сонымен қатар сәулет мектебінде фигуралық сурет салудан дәріс берді. Ол ашық ауада салған эскиздерін көбінесе кішкентай ағаш тақталарға түсірді. Бұл эскиздер Марэммадағы Colts Branding (1887) немесе Maremma-дағы Cowboys and Herds (1893) сияқты ауылдық пейзаждардың үлкен композицияларын салу үшін анықтамалық материал ретінде пайдаланылды. Бұл ірі көлемді суреттер заманауи дәстүрлі форматтарда кездеспейтін көрнекті драматизм мен кеңістік сезімін сыйлайды. Фаттори Кёльнде (1889 ж., жүлде), Болонья, Милан (Accademia di Brera, 1891), Турин (Accademia Albertina, 1900) және Флоренциядағы көрмелерге қатысты. Ол сондай-ақ Лондондағы Италия көрмесіне «Шебер жинаушылар» атты бір картинасымен қатысты. Париж көрмелерінде 1889 жылы «Құрметті айрықша аталымға» ие болды және 1900 жылы «Bovi al Carro» (Арбаға тоқты) гравюрасы үшін Универсалды көрмеде алтын медаль жеңіп алды. 1891 жылы Джованни Фаттори екінші рет үйленді, бұл жолы оның серігі Марианна Бигоцци Мартинелли болды. Оның туындыларынан түскен табысы шамалы болса да, ол кедейлікте өмір сүрді. Қаржылық қиындықтар мен қарыздардың өсуі оны тағы да жеке сабақтар беруге мәжбүр етті. Суреттерге қажетті рамаларды сатып алуға жеткілікті қаражаты болмағандықтан, 1896 жылы Дрездендегі көрмеге қатыса алмады. Ол сондай-ақ иллюстрациялар салуды бастады, алғаш рет Манцонидің 1895 жылғы «I promessi sposi» тарихи романы үшін, ал 1896 жылы оның досы Диего Мартелли құрған «Fiammetta» сатирикалық газеті үшін. 1900 жылы ол Туриннің Accademia Albertina академиясының мүшесі болды. Екінші әйелі 1903 жылы қайтыс болғаннан кейін, Фаттори 1906 жылы тағы да үйленді, бұл жолы Фанни Маринеллимен. Оның қарттығы Италияның бірігуінен кейінгі әлеуметтік және саяси жағдайға деген қатты наразылығымен белгіленді. Ол академияда сабақ беруді жалғастырды, бірақ жаңа идеяларды қабылдаудың орнына дәстүрге ұстануды жөн көрді. Адалдығы мен тура сөйлеуімен танылған Фаттори 1890 жылдары кейбір студенттерінің бағытын сынады, өйткені олардың бірі, оның сүйікті шәкірті Плинио Номеллини бастаған топ нео-импрессионистік стильді, яғни дивизионизмді (хромолюминаризмді) қабылдады. 1891 жылы ол пуантилизмге қарсы пікір таласына қатысты. 1903 жыл шамасында ол былай деп жазды: «Ең жаман жануар кім екенін білесіз бе? Адам. Неге? Өзімшіл, жалған және сатқын. Мен еш нәрсеге сенбеймін: мен әйелім мен әйелімнен туған қызымды ғана қасиетті деп санаймын. Мен атеистпін, өйткені жақсылық пен жамандыққа тәуелді Құдай болуы керек деп сенбеймін. Мен жылдар бойы үмітпен өмір сүрдім, бірақ соңында көңілім тоқтап қалды». Оның соңғы туындыларының арасында оның терең көңілін білдіретін бірнеше сурет бар, атап айтқанда «Өлі жылқы – енді не істеу керек?» Ол 1908 жылдың 30 тамызында Флоренцияда қайтыс болды. Ол Ливорноның басқа да көрнекті тұлғаларымен бірге Колле ди Монте Неро ауылындағы Сантуарио делла Мадонна ди Монтенеро шіркеуінің жанындағы лоджияда жерленді.
Мұра
Джованни Фаттори Макиайоли тобының ең көрнекті мүшесі саналады. Оның туындыларында әскери тақырыптар басым, бірақ олар көбінесе шайқас көріністері емес, лагерьдегі солдаттар, әскер жиналысы немесе тынығып отырған жаяу әскерлер бейнеленген. Ол сонымен қатар терең сезімтал портреттер, пейзаждар, ауылдық көріністер мен жылқылардың суреттерін де салған. Дегенмен, өмірінің соңында ол сурет өнерінің жаңа бағыттарынан қалыс қалды, бұл оның танымалдығының төмендеуіне әкелді. Оның туындыларына халықтың қызығушылығы азайды, соның салдарынан қаржылық қиындықтарға тап болды. Джованни Фаттори өнердегі әріптестері арасында құрметті болды, бірақ жабық мінезінің арқасында көпшіліктің кең танылуын ала алмады. Оның туындыларының мысалдары Римдегі Ұлттық заманауи өнер галереясында (Galleria Nazionale d'Arte Moderna); Баридегі қалалық пинакотекада (Pinacoteca metropolitana di Bari); Туриндегі заманауи және қоғамдық өнер галереясында (Galleria Civica d'Arte Moderna e Contemporanea), Миландың Брера пинакотекасында (Pinacoteca di Brera), Флоренциядағы Питти сарайындағы заманауи өнер галереясында (Galleria d'Arte Moderna in Palazzo Pitti); сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы Данидин қалалық өнер галереясында (Dunedin Public Art Gallery); Солтүстік Америкада Бостонның Көркем өнер мұражайында (Museum of Fine Arts, Boston) сақталған. Оның шәкірттерінің арасында Луиджи Микелаччи және Руджеро Панерай болды. Ливорно қаласындағы Джованни Фаттори атындағы қалалық мұражай (Museo Civico Giovanni Fattori) оның есімін мәңгі есте сақтайды.