Кіріспе

Ресейлік қала-мемлекет (1348–1510)

Псков Республикасы (Псковская республика) – Ресейдің солтүстігіндегі ортағасырлық мемлекет. Алғашқыда княздық, содан кейін Новгород Республикасының құрамына кірген Псков 1348 жылы тәуелсіз республика болып құрылды. Оның аумағы шамамен қазіргі Псков облысымен сәйкес келді. Астанасы – Псков қаласы.

Шығу тегі

Плесков (Псковтың ескі аты) княздігі жеке княздермен басқарылды, бірақ көбінесе 13 ғасырдың ортасына дейін Новгородтан тікелей басқарылды. Осы кезде қала өз иеліктерінен қуылған княздерді билеушілер ретінде қабылдай бастады. Плесковке келген әрбір қуғынға ұшыраған князь, егер басты тақ басқа князьбен толықпаған болса, сол жерде князь деп жариялануы мүмкін еді. Дегенмен, ол кем дегенде құрметпен қарсы алынып, өміріне қауіпсіздікпен өмір сүре алатын. 12 ғасырда Киев Русінің ыдырауынан кейін Псков қаласы және онымен бірге Великая өзені, Пейпус көлі, Псков көлі және Нарва өзені бойындағы аймақтар Новгород Республикасының құрамына кірді. Ол өзінің ерекше автономиялық құқықтарын сақтап, оның ішінде қала маңындағы елді мекендерді (соның ішінде ең көнесі – Изборск) дербес салу құқығын да қамтыды. Ливон орденіне қарсы күресте Псковтің басты рөл атқарғандығы оның ықпалын күрт арттырды. Даумантастың (1266–99) ұзақ билігі, әсіресе Раквере шайқасындағы (1268) жеңісі Псковтің толық тәуелсіздік кезеңін ашты. Новгород боярлары Болотово шартында (1348) Псковтің тәуелсіздігін ресми мойындады, сонымен қатар Псков посадниктерін тағайындау құқығынан бас тартты.

Литва мен Мәскеумен қарым-қатынастар

14 ғасырдың көп бөлігінде, әсіресе Новгородтан бөлінгеннен кейін, Псков Литва Ұлы Герцогтығының ықпалында болды. Бұл, Литваның Ұлы князі Витаутас Ливон орденімен Салынас шартын жасасқаннан кейін өзгерді, ол Орденге Псковты басып алуға көмектесуге уәде берді, ал оның орнына Орденнен басқа жерлерде қолдау күтті. Князь Иван Андреевич қаладан шығып кетті, ал Псков Мәскеудің Ұлы князі Василий I-ге елшілер жіберіп, Псковтің жаңа князі болу үшін оның қарастырылған билеушілерінің бірін сұрады. Псков 1510 жылы Псков Республикасы таратылғанға дейін Мәскеуге тәуелді болып қалды, Литва және Новгородпен болған қақтығыстарда Мәскеуге көмектесті.

Соңғы жылдар

1501 жылы Сирица өзені шайқасында Ливон ордені Псков және Мәскеу әскерлерін жеңді, бірақ қала кейін қоршауға қарсы тұра алды. 1510 жылы Мәскеудің Ұлы князі Василий III Псковке келді және оны өз вотчинасы деп жариялады, осылайша Псков Республикасы мен оның тәуелсіз құқықтарына нүкте қойды. Қаланың басқару органы – вече таратылды және шамамен 300 бай псковтық отбасы қаладан қуылды. Олардың жерлері москвалық қызметкерлерге таратылды. Осыдан бастап Псков қаласы мен оның төңірегіндегі жерлер орталықтандырылған Ресей мемлекетінің құрамында дамуын жалғастырды, экономикалық және мәдени дәстүрлерінің бір бөлігін сақтап қалды.

Ішкі ұйым

Псков Республикасында егіншілік, балық аулау, теміршілік, зергерлік және құрылыс өнеркәсіптері жақсы дамыған. Республика ішіндегі тауар айналымы және Новгородпен, басқа орыс қалаларымен, Балтық аймағымен және Батыс Еуропа қалаларымен сауда жасау Псковті Ресейдің ірі қолөнер және сауда орталықтарының біріне айналдырды. Новгород Республикасынан өзгеше, Псковте ірі феодалдық жер иелері болған жоқ: мүліктер Новгородтағылардан кішідірек және одан да шашыраңқы болды. Псков монастырьлары мен шіркеулерінің мүліктері де әлдеқайда кішірек болды. Кейбір жерлер еркін адамдарға (смердтерге) тиесілі болса, ал басқаларын еңбекке жалданған шаруалар (изорниктер) өңдеді, олар егістің төрттен бірінен жартысына дейін жалдау ақысын төлеуге міндетті болды. Егер шаруа жер иесіне қарызы болмаса, ол жылдың белгілі бір күнінде ғана кетуге құқылы еді. Псков Республикасының үкіметі халық жиналысы (вече), қала басшылығы (посадничество) және князьдан (тікелей немесе билеуші арқылы) тұрды. Қаланың барлық бөліктерінен келген қала басшылары (посадниктер), бір немесе бірнеше қала әкімдері және бұрынғы басшылар Лордтар Кеңесін (совет господ, боярықтар кеңесі) құрады, ол мемлекеттің басты атқарушы органы болды. Қала басшысы (посадник) лауазымы бірнеше ақсүйек (бояр) отбасыларының құқығына айналды. Вече заң шығару өкілеттігіне ие болды, әскери қолбасшыларды тағайындай алатын және елшілердің есептерін тыңдай алатын. Князьдерге үсыныс беру, қабырғалар, мұнаралар мен көпірлер салуға төлемдер жасау сияқты шығындарды да бекітетін. Вече Троица соборында жиналатын, онда вече мұрағаттары, маңызды жеке және мемлекеттік құжаттар сақталды. Вече құрамына посадниктер, "орта тап" және қарапайым халық кіретін. Тарихшылар вече элитаның ықпалына қаншалықты бағынғандығы туралы пікірталас жүргізеді, кейбіреулері нақты билік боярықтардың қолында болғанын, ал басқалары вече демократиялық институт деп санайды. 1483–1484 жылдары вече мен посадниктер арасындағы қақтығыс бір посадниктің өліміне және үш посадниктің мүлкін тәркілеуге әкелді, олар Мәскеуге қашып кетті. Князьдың билігі шектеулі болды, бірақ Новгород Республикасынан өзгеше, ол маңызды әкімшілік және сот функцияларын сақтап қалды, соңғысы посадникпен бірлесіп жүзеге асырылды. Псков жерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірі Псков Құқықтық кодексінде бейнеленген. Псков бірнеше бөлікке бөлінді, олар "ұштар" (концы) деп аталды. 14 ғасырда төрт ұш болды, қала өсіп, 1465 жылы жаңа қабырға салынғанда жаңа ұштар құрылды. Әр ұштың орталық шіркеуі болды, онда мұрағат, қазына және мерекелерде тойлар өткізілетін асхана орналасқан. Ұштар үкіметте маңызды рөл атқарды: Псковтен жіберілген делегацияларда барлық ұштардан өкілдер болды және әр ұш астанадан тыс республика аумағының бір бөлігін басқарды. Республикалық кезеңде Псков діни мәселелерде Новгородқа тәуелді болды. 14 ғасырдың екінші жартысында және 15 ғасырдың басында қалада "стригольниктер" деп аталатын діни секта белсенділік танытты.

Сауда және экономика

Псков, Новгородпен бірге, Ресей мен Батыс Еуропа арасындағы маңызды сауда орталығы болды. Күндізгі 13 ғасырда неміс саудагерлері Псковтің Запсковье аймағында болды, ал 16 ғасырдың бірінші жартысында Ханза одағының сауда бекеті сол аймақта орналасқан, ол 1562 жылы болған өрттен кейін Завеличьеге көшірілді. Псковтың негізгі сауда серіктестері Рига, Реваль және Дорпат қалалары болды. Ливон орденімен, Польша-Литвамен және Швециямен болған соғыстар сауданы тоқтатты, бірақ ол 17 ғасырға дейін жалғасты, соңында швед саудагерлері басымдыққа ие болды. Псковтың құлдырауы «Псковты алу туралы хикая» (1510) еңбегінде баяндалған, оны Д. С. Мирский «Ескі Ресейдің ең көркем әңгімелерінің бірі» деп бағалаған. Мәскеуліктердің табандылығының тарихы әдемі қарапайымдықпен және шеберлікпен айтылған. Бүкіл хикаяға көңілді күйзеліс атмосферасы енген: бәрі бекер, Псковтықтар не істесе де, мәскеулік мысық қашан және қалай қаласа, тышқанды жеп қояды.