Ярослав Мұдрый (978-1054) – Киев князі, Новгород пен Ростовта билеген. Ол Киевті біріктіріп, құқық жүйесін дамытты. Тарихы мен өмірбаяны туралы ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киевтің ұлы князі 1019–1054 жылдары
Grand Prince of Kiev from 1019 to 1054
Ярослав I Владимирович (шамамен 978–20 ақпан 1054), көбінесе Ярослав Зиялы деген атпен танымал, 1019 жылдан 1054 жылы қайтыс болғанға дейін Киевтің ұлы князі болды. Ол бұрын 1010–1034 жылдары Новгород князі және 987–1010 жылдары Ростов князі болған, бір кезде княздықтарды біріктірген. Ярославтың крещениедегі есімі – Георгий. Ярослав – Владимир Великий мен Полоцктан шыққан Рогнеданың ұлы. 1010 жылы Новгородқа ауыстырылғанға дейін Ярослав Ростовтың солтүстік жерлерін басқарды. Ол әкесімен қарым-қатынасы шиеленіскен, 1014 жылы Киевке салық төлеуден бас тартқан. 1015 жылы Владимир қайтыс болғаннан кейін Ярослав Киев тағы үшін өзінің жартылай бауыры Святополкқа қарсы күрделі соғыс жүргізіп, 1019 жылы жеңіске жетті. Киевтің ұлы князі ретінде Ярослав сыртқы саясатқа, Скандинавия елдерімен одақ құруға және Византияның Киевке ықпалын әлсіретуге баса назар аударды. Ол қазіргі Тарту, Эстония маңындағы аймақты жаулап алып, Юрьев бекінісін салған және жақын жердегі аймақтарды салық төлеуге мәжбүрлеген. Ярослав өз мемлекетін печенегтер сияқты көшпелі тайпалардан қорғау үшін қамалдар жүйесін де тұрғызды. Ол әдебиет пен мәдениеттің қолдаушысы болды, 1037 жылы Әйгілі София соборының құрылысын демеушілік етті және Киевтен шыққан Иларионның ең алғашқы Орыс әдебиетінің туындысын жариялауға көмектесті. Ярослав 1019 жылы Ингегерд Олофсдоттерге үйленді және шетелдік патшалық отбасыларына үйленген бірнеше баласы болды. Оның екінші некеден туған балалары Киев Русінің әртүрлі аймақтарын басқарды. Ярослав балалары арасындағы бірлікке үлкен мән берді және бейбіт өмір сүрудің маңыздылығын қадағалады. Қайтыс болғаннан кейін оның денесі Әйгілі София соборындағы саркофагқа қойылды, бірақ оның қалдықтары кейін жоғалып кетті немесе ұрланды. Ярославтың мұрасы – бірнеше қалаларды құру және оның құрметіне аталған көптеген ескерткіштер мен мекемелер.
Yaroslav I Vladimirovich (c. 978–20 February 1054), better known as Yaroslav the Wise, was Grand Prince of Kiev from 1019 until his death in 1054. He was also earlier Prince of Novgorod from 1010 to 1034 and Prince of Rostov from 987 to 1010, uniting the principalities for a time. Yaroslav's baptismal name was George after Saint George. Yaroslav was a son of Vladimir the Great and Rogneda of Polotsk. Yaroslav ruled the northern lands around Rostov before being transferred to Novgorod in 1010. He had a strained relationship with his father and refused to pay tribute to Kiev in 1014. Following Vladimir's death in 1015, Yaroslav waged a complicated war for the Kievan throne against his half brother Sviatopolk, ultimately emerging victorious in 1019. As the Grand Prince of Kiev, Yaroslav focused on foreign policy, forming alliances with Scandinavian countries and weakening Byzantine influence on Kiev. He successfully captured the area around present day Tartu, Estonia, establishing the fort of Yuryev, and forced nearby regions to pay tribute. Yaroslav also defended his state against nomadic tribes such as the Pechenegs by constructing a line of forts. He was a patron of literary culture, sponsoring the construction of Saint Sophia Cathedral in 1037 and promoting the first work of Old East Slavic literature by Hilarion of Kiev. Yaroslav married Ingegerd Olofsdotter in 1019 and had several children who married into foreign royal families. His children from his second marriage went on to rule various parts of Kievan Rus'. Yaroslav was known for promoting unity among his children and emphasizing the importance of living in peace. After his death, his body was placed in a sarcophagus within Saint Sophia's Cathedral, but his remains were later lost or stolen. Yaroslav's legacy includes founding several towns and having numerous monuments and institutions named after him.
Таққа отыр .
Ярославтың өмірінің алғашқы жылдары көбінесе белгісіз. Ол Владимир Святославичтің көптеген ұлдарының бірі, болжам бойынша Полоцклық Рогнедадан болған екінші ұлы, бірақ оның нақты жасы (Бас дереккөз хроникасында көрсетілген және 1930 жылдардағы қаңқасын зерттеу арқылы расталған) оны Владимирдің ең кіші балаларының қатарына жатқызады. Владимир Рогнедадан ажырасып, Анна Порфирогенитаға үйленгеннен кейін заңсыз туылған бала болған, тіпті Анна Порфирогенитаның өзінен туған болуы мүмкін деген пікірлер де бар. Француз тарихшысы Жан-Пьер Арриньон оның Аннаның ұлы болғанын айтады, себебі бұл оның 1043 жылы Византия істеріне араласуын түсіндіреді. Сонымен қатар, Ярославтың Полоцклық Рогнедадан тууына XIX ғасырда Микола Костомаров күмән келтірді. Ярослав скандинавиялық сагаларда Жарислейф Ақсақ деген атпен жиі кездеседі; оның аңызға айналған ақсақтығы (вероятно, жебеден жараланғаннан туған) оның қалдықтарын зерттеген ғалымдармен расталды. Жастығында әкесі Ярославты Ростов аймағының солтүстігін басқаруға жіберді. 1010 жылы ол Ұлы Новгородқа ауыстырылды, бұл таққа мұрагерлікке лайықты болды. Новгородта тұрғанда, ол Волга өзенінің жағасында Ярославль (сөзбе-сөз "Ярославтың") қаласын құрды. Оның әкесімен қарым-қатынасы шиеленіскен болуы мүмкін. Осы күрес барысында бірнеше бауырлары (Борис, Глеб және Святослав) қатыгездікпен өлтірілді. Бас дереккөз хроникасы Святополкты осы кісі өлтірулерді жоспарлаған деп айыптады. Ұлы князь болғаннан кейін жасаған алғашқы істерінің бірі – Киев тағына ие болуға көмектескен адал новгородтықтарға көптеген бостандықтар мен жеңілдіктер беру болды. Осылайша Новгород Республикасының негізі қаланды. Новгородтықтар Ярославты басқа Киев князьдарынан гөрі көбірек құрметтеді, ал олардың қаласындағы князь резиденциясы, базардың жанында (және вече жиі өткен жерде) оның құрметіне Ярослав сарайы деп аталды. Осы кезеңде Ярослав Шығыс славян жеріндегі алғашқы заң кодексін – «Русская Правданы» қабылдаған болуы мүмкін.
The early years of Yaroslav's life are mostly unknown. He was one of the numerous sons of Vladimir the Great, presumably his second by Rogneda of Polotsk, although his actual age (as stated in the Primary Chronicle and corroborated by the examination of his skeleton in the 1930s) would place him among the youngest children of Vladimir. It has been suggested that he was a child begotten out of wedlock after Vladimir's divorce from Rogneda and marriage to Anna Porphyrogenita, or even that he was a child of Anna Porphyrogenita herself. French historian Jean Pierre Arrignon argues that he was indeed Anna's son, as this would explain his interference in Byzantine affairs in 1043. Furthermore, Yaroslav's maternity by Rogneda of Polotsk has been questioned by Mykola Kostomarov in the 19th century. Yaroslav figures prominently in the Norse sagas under the name Jarisleif the Lame; his legendary lameness (probably resulting from an arrow wound) was corroborated by the scientists who examined his remains. In his youth, Yaroslav was sent by his father to rule the northern lands around Rostov. He was transferred to Veliky Novgorod, as befitted a senior heir to the throne, in 1010. While living there, he founded the town of Yaroslavl (literally, "Yaroslav's") on the Volga River. His relations with his father were apparently strained, During the course of this struggle, several other brothers (Boris, Gleb, and Svyatoslav) were brutally murdered. The Primary Chronicle accused Sviatopolk of planning those murders. One of his first actions as a grand prince was to confer on the loyal Novgorodians, who had helped him to gain the Kievan throne, numerous freedoms and privileges. Thus, the foundation of the Novgorod Republic was laid. For their part, the Novgorodians respected Yaroslav more than they did other Kievan princes; and the princely residence in their city, next to the marketplace (and where the veche often convened) was named Yaroslav's Court after him. It probably was during this period that Yaroslav promulgated the first code of laws in the lands of the East Slavs, the Russkaya Pravda.
Бауырлар арасындағы билік күрес
Киев тағына Ярославтың талап етуінің заңдылығын және оның бауырларын өлтіргені үшін кінәлі екенін қарастырмай, Нестор Летописі мен кейінгі орыс тарихшылары оны "Дана" деп атап, әдептіліктің үлгісі ретінде жиі көрсетті. Оның мінезінің жағымсыз жағын оның кіші бауыры Судиславты өмір бойына түрмеге қамауынан көруге болады. Оған жауап ретінде, Солтүстік Кавказ және Қара теңізге шектес алыс аймақтағы Чернигов князі Мстислав Киевке асықты. Ярославтың күйеуі, Швеция королі Анунд Якобтың басқаруындағы әскерлер келгеніне қарамастан (яғни Якун, "көзі жоқ және алтын киім киген" немесе "сұлу және алтын киім киген") Мстислав 1024 жылы Ярославты ауыр жеңіліске ұшыратты. Ярослав пен Мстислав Киев Русін екеуаралық бөлісті: Днепр өзенінен шығысқа қарай созылған және астанасы Чернигов болған аймақ Мстиславтың 1036 жылы қайтыс болғанға дейін берілді.
Leaving aside the legitimacy of Yaroslav's claims to the Kievan throne and his postulated guilt in the murder of his brothers, Nestor the Chronicler and later Russian historians often presented him as a model of virtue, styling him "the Wise". A less appealing side of his personality is revealed by his having imprisoned his youngest brother Sudislav for life. In response, another brother, Mstislav of Chernigov, whose distant realm bordered the North Caucasus and the Black Sea, hastened to Kiev. Despite reinforcements led by Yaroslav's brother in law King Anund Jacob of Sweden (as Yakun "blind and dressed in a gold suit" or "handsome and dressed in a gold suit") Mstislav inflicted a heavy defeat on Yaroslav in 1024. Yaroslav and Mstislav then divided Kievan Rus' between them: the area stretched east from the Dnieper River, with the capital at Chernigov, was ceded to Mstislav until his death in 1036.
Балтық жағалауындағы одақтастар
Сыртқы саясатында Ярослав скандинавиялық одаққа сүйеніп, Византияның Киевке ықпалын әлсіретуге тырысты. Heimskringla бойынша, швед Олаф Норвегияның Олаф II-ге қарсы соғыс жариялау үшін, тіпті Швецияда осы одақ ұнамаса да, Ярославпен одақ құрды. Бұл 1019 жылы Швеция патшасы Олофтың Норвегия патшасының орнына өз қызын Ярославқа үйлендіруімен бекітілді. Бұл Швецияда наразылық тудырды, себебі шведтер жоғалтқан шығыс аймақтарына бақылау орнатып, Киев Русінен алым-салық алуды қалаған, әсіресе оның әкесі Жеңімпаз Эрик солай істеген. Бірақ Норвегияға қарсы жылдар бойы соғыс салдарынан Швеция Киев Русінен тұрақты алым-салық жинауға күші жетпеді, деп Heimskringla хабарлайды. 1022 жылы Олаф тақтан түсіріліп, билікті ұлы Анунд Якобқа беруге мәжбүр болды. Ол шығыс елдерін жаулап алушылардан қаһармандықпен қорғап, швед әскери мүдделерін сақтады (Ярославтың қадірлісі Юрийдің құрметіне аталған) және айналасындағы Уганди округін жыл сайынғы салық төлеуге міндеттеді. 1031 жылы ол поляктардан Червен қалаларын басып алып, содан кейін жаңадан иеленген жерлерді күзету үшін Сутейск бекінісін салды. 1034 жылы Ярослав поляк патшасы Казимир I-мен одақ құрды, одақтың нығаюы ретінде оның қарындасы Мария Казимирге үйленді. Ярославтың үлкен ұлы Владимир 1034 жылдан бастап Новгородта билік етіп, солтүстікпен қарым-қатынастарды бақылады. Грузия жылнамалары Грузияға 1000 адам келгенін хабарлайды, бірақ нақты әскер саны шамамен 3000 адамға жуық болған. Ингвардың тағдыры белгісіз, бірақ ол Византия жорықтары кезінде шайқаста тұтқындалған немесе, аңыз бойынша, 1041 жылы қаза тапқан болуы мүмкін. Швецияға тек бір кеме қайтып келді делінеді.
In his foreign policy, Yaroslav relied on a Scandinavian alliance and attempted to weaken the Byzantine influence on Kiev. According to Heimskringla, Olaf the Swede made an alliance with Yaroslav, even though the alliance was not liked in Sweden, in order to declare war against Olaf II of Norway. This was sealed in 1019 when King Olof of Sweden married his daughter to Yaroslav instead of the Norwegian king. That led to protests in Sweden because the Swedes wanted to reestablish control over their lost eastern territories and bring in tribute from Kievan Rus', as his father Eric the Victorious had, but after years of war against Norway, Sweden no longer had the power to collect regular tributes from Kievan Rus', according to Heimskringla. In 1022 Olaf was deposed and forced to give power to his son Anund Jakob. He manfully defended the Eastern countries from invaders, ensuring Swedish military interests. (named after Yury, Yaroslav's patron saint) and forced the surrounding Ugandi County to pay annual tribute. In 1031, he conquered Cherven cities from the Poles followed by the construction of Sutiejsk to guard the newly acquired lands. In c.1034 Yaroslav concluded an alliance with Polish King Casimir I the Restorer, sealed by the latter's marriage to Yaroslav's sister, Maria. Yaroslav's eldest son, Vladimir, ruled in Novgorod from 1034 and supervised relations in the north. The Georgian annals report 1000 men coming into Georgia but the original force was likely much larger, around 3,000 men. Ingvar's fate is unknown, but he was likely captured in battle during the Byzantine campaigns or killed, supposedly in 1041. Only one ship returned to Sweden, according to the legend.
Византияға қарсы жорық
Ярослав 1043 жылы Константинопольге екінші тікелей шабуыл жасады, оның ұлдарының бірі бастап келген орыс флотилиясы Константинопольге жақын келді және қалаға шабуылдамау үшін ақша талап етті. Себебі қандай болса да, гректер төлеуден бас тартып, күресуді жөн көрді. Орыс флотилиясы византиялық флотты жеңіске жеткізді, бірақ дауылдан дерлік қирап, Киевке ештеңесіз оралды.
Yaroslav presented his second direct challenge to Constantinople in 1043, when a Rus' flotilla headed by one of his sons appeared near Constantinople and demanded money, threatening to attack the city otherwise. Whatever the reason, the Greeks refused to pay and preferred to fight. The Rus' flotilla defeated the Byzantine fleet but was almost destroyed by a storm and came back to Kiev empty handed.
Днепр тұрғындарын печенегтерден қорғау
Өз мемлекетін оңтүстіктен қауіп төндіретін печенегтер мен басқа көшпелі тайпалардан қорғау үшін ол Юрьев, Бохуслав, Канив, Корсун және Переяславль қалаларынан тұратын бекіністер жүйесін салдырды. 1036 жылы печенегтерге қарсы жеңіске жеткенін тойлау үшін, ол 1037 жылы Киевке енді қауіп төндірмеген Әулие София соборын салуға қаржы бөлді. 1037 жылы Ярослав пен оның әйелінің қасиетті қамқоршыларының құрметіне аталған Әулие Георгий және Әулие Ирена монастырлары салынды. Оның билігінде салынған, кейбіреулері айтылған, ал басқалары тойланған ескерткіштердің ішінде Киевтің Алтын қақпасы да бар еді, ол моңғол шапқындығы кезінде қиратылды, бірақ кейін қайта жаңартылды.
To defend his state from the Pechenegs and other nomadic tribes threatening it from the south he constructed a line of forts, composed of Yuriev, Bohuslav, Kaniv, Korsun, and Pereyaslavl. To celebrate his decisive victory over the Pechenegs in 1036, who thereafter were never a threat to Kiev, he sponsored the construction of the Saint Sophia Cathedral in 1037. In 1037 the monasteries of Saint George and Saint Irene were built, named after patron saints of Yaroslav and his wife. Some mentioned and other celebrated monuments of his reign such as the Golden Gate of Kiev were destroyed during the Mongol invasion of Rus', but later restored.
Құқық құру
Ярослав әдеби мәдениет пен білімнің көрнекті демеушісі болды. 1051 жылы ол славян монахы, Киевтің Иларионын Киев митрополиті деп жариялап, епископтық таққа гректерді орналастыру дәстүріне қарсы тұрды. Иларионның Ярослав және оның әкесі Владимир туралы сөздері ежелгі шығыс славян әдебиетінің тұңғыш туындысы ретінде көбінесе сілтеме жасалады.
Yaroslav was a notable patron of literary culture and learning. In 1051, he had a Slavic monk, Hilarion of Kiev, proclaimed the metropolitan bishop of Kiev, thus challenging the Byzantine tradition of placing Greeks on the episcopal sees. Hilarion's discourse on Yaroslav and his father Vladimir is frequently cited as the first work of Old East Slavic literature.
Қабір
Өлгеннен кейін Ярослав Зиялының денесі ақ мәрмәр саркофагқа салынып, София соборына қойылды. 1936 жылы саркофаг ашылып, екі адамның – бір еркек және бір әйелдің сүйектері табылған. Еркек Ярослав екені анықталды. Әйелдің кім екені анықталмады. 1939 жылы саркофаг қайта ашылып, сүйектер зерттеу үшін алынды, олардың 1964 жылға дейін қайтарылғаны туралы ешқандай мәлімет болған жоқ. 2009 жылы саркофаг тағы да ашылды, және таңқаларлықтай, ішінде бір ғана әйелдің қаңқасы болды. 1964 жылы сүйектерді қайта жерлеу туралы құжаттардың жалған екені анықталды, Ярославтың сүйектерінің жоғалғаны жасырылған. Сүйектерді зерттеуге және қайта жерлеуге қатысқан адамдардан сұрақтар сұрағанда, Ярославтың сүйектері Украинаны неміс басқыншылығынан бұрын әдейі жасырылған, содан кейін мүлдем жоғалған немесе ұрланып, коммунистердің «дұрыс емес қарым-қатынасынан» сақтау үшін көптеген ежелгі діни артефакттармен бірге АҚШ-қа жеткізілген деген пікір пайда болды. Кейін «Үлкен украиндықтар» телешоуының бір продюсері Ярославтың дауысқа қатысты манипуляциялардың арқасында ғана жеңіске жеткенін, ал (егер бұл болмағанда) бірінші орын Степан Бандераға берілуі керек еді деп мәлімдеді. 2003 жылы Киевте Ярослав Зиялына ескерткіш орнатылды. Ескерткіштің авторлары – Борис Крылов және Олесь Сидорук. Киевте Ярослав көшесі бар, сондай-ақ Украинаның қалаларында оның атымен аталған көптеген көшелер бар. Харьковтағы Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық құқық университеті оның құрметіне аталған. «Темір хан» (Iron Lord) – 2010 жылы түсірілген көркем фильм, ол Ярославтың шекарадағы аймақтық князь ретіндегі ерте өміріне арналған. 2022 жылдың 12 желтоқсанында, Ресей Федерациясының Конституция күнінде, Новгород техникалық училищесінің жанында Ярослав Зиялына ескерткіш ашылды. Ескерткіштің авторы – мүсінші Сергей Гаев.
Following his death, the body of Yaroslav the Wise was entombed in a white marble sarcophagus within Saint Sophia's Cathedral. In 1936, the sarcophagus was opened and found to contain the skeletal remains of two individuals, one male and one female. The male was determined to be Yaroslav. The identity of the female was never established. The sarcophagus was again opened in 1939 and the remains removed for research, not being documented as returned until 1964. In 2009, the sarcophagus was opened and surprisingly found to contain only one skeleton, that of a female. It seems the documents detailing the 1964 reinterment of the remains were falsified to hide the fact that Yaroslav's remains had been lost. Subsequent questioning of individuals involved in the research and reinterment of the remains seems to point to the idea that Yaroslav's remains were purposely hidden prior to the German occupation of Ukraine and then either lost completely or stolen and transported to the United States, where many ancient religious artifacts were placed to avoid "mistreatment" by the communists. Afterwards, one of the producers of The Greatest Ukrainians claimed that Yaroslav had only won because of vote manipulation and that (if that had been prevented) the real first place would have been awarded to Stepan Bandera. In 2003, a monument to Yaroslav the Wise was erected in Kyiv, Ukraine. The creators of the monument are Boris Krylov and Oles Sydoruk. There is also a Yaroslavska Street in Kiev, and there are various streets named after him in cities throughout Ukraine. The Yaroslav Mudryi National Law University in Kharkiv is named after him. Iron Lord was a 2010 feature film based on Yaroslav's early life as a regional prince on the frontier. On December 12, 2022, on the Constitution Day of the Russian Federation, a monument to Yaroslav the Wise was unveiled at the site near the Novgorod Technical School. The author of the monument is sculptor Sergey Gaev.
Құрмет
Ярославты ең алғаш 1075 жылы Бремендік Адам өзінің "Гамбург шіркеуі епископтарының істері" еңбегінде қасиетті деп атады, бірақ ол ресми түрде қасиетті деп жарияланбады. 2004 жылдың 9 наурызында, оның қайтыс болғанына 950 жыл толуына орай, ол Украина Православ шіркеуінің (Мәскеу патриархаты) қасиеттілер тізіміне енгізілді. 2005 жылдың 8 желтоқсанында Мәскеу және барлық Ресей патриархы Алексий II оның есімін жергілікті қасиеттілер тізіміне – Менологиумға қосты. 2016 жылдың 3 ақпанында Мәскеуде өткен Ресей Православ шіркеуінің Епископтар кеңесі Ярославты барлық шіркеуде құрметтеуге лайық жергілікті қасиетті деп бекітті.
Yaroslav was at the earliest named a saint by Adam of Bremen in his "Deeds of Bishops of the Hamburg Church" in 1075, but he was not formally canonized. On 9 March 2004, on his 950th death anniversary he was included in the calendar of saints of the Ukrainian Orthodox Church (Moscow Patriarchate). On 8 December 2005, Patriarch Alexy II of Moscow added his name to the Menologium as a local saint. On 3 February 2016, the Council of Bishops of the Russian Orthodox Church held in Moscow established church wide veneration of Yaroslav as a local saint.