Кіріспе
Балық түрлері
Сары құйрықты амбержак, сары құйрықты король балығы, хирамаса немесе үлкен амбержак (Seriola lalandi) – Оңтүстік мұхитында кездесетін ірі балық. Бұрын барлық мұхиттар мен теңіздерде таралғаны есілгенмен, жақында жасалған генетикалық талдаулар S. lalandi-нің Оңтүстік жарты шар суларында ғана кездесетінін көрсетті. Дегенмен, олар жылдың белгілі бір мезгілдерінде Солтүстік жарты шар суларында да кездеседі. Балыққа осы атауды табиғатты зерттеуші, зоолог Ахилл Валенсиеннге осы түрдің бар екенін алғаш хабарлаған мырза де Лаланд берген. Оның балықты атау үшін Seriola (серьяның әйелдік кіші түрі, үлкен тоқылған ыдыс) сөзін таңдауының себебі белгісіз, бірақ екінші сөз, lalandi, оның тегінен алынған.
Таксономия
Сары құйрықты амбержак 1833 жылы француз зоологы Ахилл Валенсиенс, табиғатты зерттеуші және саяхатшы Пьер Антуан Делаланд жіберген типтік үлгілер негізінде ресми түрде сипаттады. Оның түрік атауы Делаландтың құрметіне берілген. Fishbase осы түрге ұқсас балықтардың Солтүстік жарты шардагы популяцияларын да қамтиды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Сары құйрықты амбержак Оңтүстік жарты шардағы тропикалық және қоңыржай суларда, сондай-ақ Тынық мұхитының солтүстігінде кездеседі. Австралияда ол Солтүстік Рифтен (Квинсленд, 23° 11′ S) Тригг аралына (Батыс Австралия, 31° 52′ S) дейін және Тасманияға дейін таралған. Сары құйрықты амбержак (немесе Австралияда сары құйрықты король балығы деп белгілі) – өте жылдам қозғалатын пелагикалық түр, көбінесе өз түлінің үйірлерін құрайды немесе оңтүстік көк тунамен (Thunnus maccoyii) және күміс треваллимен (Pseudocaranx dentex) бірігеді. Олар 17–24 °C су температурасын ұнатады. Әдетте, олар жағалаудағы тасты рифтерде және олармен жапсарлас құмды аймақтарда тіршілік етеді, кейде өзен сағаларына кіріп отырады. Оларды 50 метрге дейінгі тереңдікте кездестіруге болады, бірақ 300 метрден астам тереңдікте де ұсталған жағдайлар бар.
7 кг-ға дейінгі жас балықтар бірнеше жүз балықтан тұратын топтарды құрайды. Олар көбінесе жағалауға жақын кездеседі, ал ірі балықтар терең рифтер мен аралдардың жанында жиірек кездеседі. Жас сары құйрықты амбержактарды сирек көруге болады, себебі олар көбінесе құрлықтан алыс, су бетінде қалқып жүзетін қоқыстармен немесе су өсімдіктерімен байланысты болады, олар жасыруға көмектеседі. Жас балықтар сары түсті, қара жолақты болады. Балық өскен сайын бұл түсі солғынсызданып, шамамен 30 см ұзындыққа жеткенде ересек балыққа тән түсіне ие болады.
Биология
Сары құйрықты амбержактың биологиясы, оның ішінде жас кезеңдеріндегі қоректену ортасы, көші-қон жолдары және табиғи көбею мінез-құлқы туралы өте аз мәлімет белгілі. Ересек амбержактар жартасты рифтерде, жартасты тік беткейлерде, жағалау суларында, сондай-ақ теңіз бетінен көтерілген таулы жерлер мен аралдардың маңында тіршілік етеді. Олардың ең ұзындығы көбінесе 180 см-ге жетеді. Оңтүстік Австралиядағы Порт-Аугуста жанында ұсталған ірі балықтардың салмағы 40-50 килограмм аралығында тіркелген. Балық аулаумен айналысатындар Порт-Аугуста маңында балық аулау Плейфорд электр станциялары жоғары Спенсер шығанағына ыстық су шашқан кезде тұрақтырақ болғанын айтады. Электр станциялары бұрынғысынша тоқтатылған, бірақ балықтар әлі де Спенсер шығанағының жоғарғы бөлігіне көшіп келеді, себебі оңтүстік шығанақтың суы салқындаған.
Сидней порты
1970 жылдары корольді балық аулау үшін арналған тұзақтар (коммерциялық балық аулау үшін) енгізілгенге дейін Сидней портында сары құйрықты алтынбалықтың саны көп болған. Бұл тұзақтар өте тиімді болғандықтан, кейбір зерттеулер олардың ірі алтынбалық популяциясының 60% -ын құрта алғанын көрсеткен. 1990 жылдардың ортасында, хобби балықшылардың үлкен қысымымен, Балық шаруашылығы министрі Боб Мартин Сидней портында осы тұзақтарды пайдалануға тыйым салды.
Мінез-құлық
Сары құйрықты амбержактар адам кемелеріне деген қызығушылығымен белгілі. Бұл балықтар көбінесе порстар мен ушқалаңдарда шағатай балықтарымен бірге жүзеді, шағатай балықтарының электрорецепция арқылы балықты сезу қабілетін пайдаланады.
Диета
Теңізде тіршілік ететін балық болғандықтан, сары құйрықты амбержак өте белсенді жыртқыш, көбінесе үйірлерде немесе жұптарда кездеседі. Олардың негізгі тамағы – сары құйрықты макрель, кальмар, креветка, гарфиш және кахавай сияқты шабақ балықтардан тұрады. Сары құйрықты амбержак Жаңа Зеландия суларындағы маңызды жыртқыш түрлердің бірі болып табылады және теңіз құстарын жеген жағдайлары тіркелген. 2011 жылы Оңтүстік Австралияның Жоғарғы Спенсер шығанағында шаруалық балықтардың қырылуына байланысты су сапасы туралы алаңдаушылық туды. 2010 жылдардың соңында Индия мұхиты Fresh Australia және Huon Aquaculture компаниялары Батыс Австралиядағы Геральтон және Абролхос аралдарының жанында сары құйрықты балық шаруашылықтарын құрды. Жаңа Зеландияда бұл түрді өсіруге әртүрлі әрекеттер жасалды, олар теңіз қоршауларында және Паренгаренга портындағы (Жаңа Зеландияның солтүстігінде) ірі құрлықтағы жүйеде жүргізілді. Қазіргі уақытта Чилиде теңіз қоршаулары мен құрлықтағы шаруашылық әдістері сынақтан өтуде. Германияда S. lalandi алғаш рет құрлықта теңіз балығын өсіруде қолданылуда. Нидерландтың The Kingfish Company компаниясы 2022 жылы АҚШ-тың Мэн штатында құрлықтағы аквамәдениет операциясын ашуды жоспарлап отыр. Көптеген S. lalandi өсірілімдері сашими ретінде тұтыну үшін жапондық мейрамханаларға сатылады. Амбержакты әртүрлі тәсілдермен дайындауға болады, оның ішінде грильдеу және кептіру.