Кіріспе
Лаоста Буддизм діні халық санының 66% -ын құрайды. Лао буддизмі - теравада буддизмінің ерекше нұсқасы және лао этносы мәдениетінің негізі болып табылады. Лаостағы буддизм көбінесе анимистік нанымдармен және ата-баба рухтарына деген сеніммен тығыз байланысты, әсіресе ауылдық жерлерде. Дегенмен, Лаос - бұл буддистік емес топтардың көп бөлігі бар көп ұлтты ел. Олар көбінесе "анимизм" деп аталатын діндерді ұстанады, бірақ бұл буддизммен де айтарлықтай сәйкес келуі мүмкін немесе кем дегенде буддистік элементтерге ие. Қазіргі Лаоста буддизмді ұстанатын халықтың пайызы әртүрлі түрде баяндалады, ЦРУ World Factbook-тың бағалауы бойынша, жалпы халықтың 66% буддист ретінде танылады. Бұл жалпы сан дұрыс болуы мүмкін, бірақ провинцияларға байланысты айырмашылықтар бар. 2005 жылы Секонг сияқты этностық азшылық провинцияларында буддистердің квотасы 20% -ға ғана жетті, ал Чампассак сияқты этностық лаос халқы көп өңірі сол жылы 92% -ға жетті. Сондай-ақ, кейбір қытайлық немесе вьетнамдық буддистер, негізінен қалалық орталықтарда.
Theravada Buddhism is the largest religion in Laos, which is practiced by 66% of the population. Lao Buddhism is a unique version of Theravada Buddhism and is at the basis of ethnic Lao culture. Buddhism in Laos is often closely tied to animist beliefs and belief in ancestral spirits, particularly in rural areas. However, Laos is a multi ethnic country with a large proportion of non Buddhist groups that adhere to religions that are often subsumed under the denominator "animism", but that can also substantially overlap with Buddhism, or a least contain Buddhist elements resulting from cross cultural contact. The percentage of the population that adheres to Buddhism in modern Laos is variously reported, the CIA World Factbook estimates 66% of the total population identify as Buddhist. Although this overall number is likely to be correct, there are large variations from province to province. Ethnic minority provinces like Sekong had only a quota of 20% of Buddhists in 2005, while provinces largely populated by ethnic Lao like Champassak reach 92% in the same year. There are also some Chinese or Vietnamese Mahayana Buddhists, primarily in urban centers.
Лао буддизмінің алғашқы тарихы
Тхеравада буддизмі алғаш рет Лаосқа біздің заманымыздың 7-8 ғасырларында Дваравати патшалығы арқылы жеткен деп есептеледі. Жергілікті тарихшылардың айтуынша, Фа Нгум жаңа патшалықтың кеңесшісі және бас діни қызметкері ретінде қызмет ету үшін өзінің кхмерлік теравада ұстазын өзімен бірге әкелді. Пхмер монах Пхрамаха Пасаман патшалыққа Луаң Прабанг қаласының атымен және Лао корольдігінің символы ретінде белгілі болған Будданың құрметті бейнесін әкелді. Бұл сондай-ақ монастырь тәртібін басқару заңдары ежелгі заманауи, сонымен қатар отарлау Лаоста буддалық мемлекет құрудың маңызды бөлігі болғандығымен расталады.
Лао буддизмі және француз отаршылдығы кезінде монастырлық білім беру
Француз отаршылдық режимі ертеден-ақ буддизмді және оның білім беру мекемелерін қолдады. Жаңа оқу бағдарламалары құрылды, бірнеше монастырлар жаңартылды және монахтардың білім беру жүйесі колониялық талаптарға сай өзгертілді. 1920 жылдары Лаостағы буддизмді басқаруды ханзада Фецарат және француз отаршылдық режимі қайта ұйымдастырды. Лаостық монахтар алдымен Пномпеньге будда институтында оқуға барды, бірақ Лаостың колониялық жобадағы шеткі позициясын көрсететін Лаостың филиалдары ақыры 1931 жылы ашылды. Француздар таңдалған және тиісті мәтіндерді зерттеуге негізделген жаңа оқу бағдарламаларын енгізді, монахтарға сертификаттар берді және буддалық кітаптар басып шығарды. Грегори Курилский мен Сорен Иварссон француз отаршылдығы кезінде буддалық білім берудің осы қайта құрылуын зерттеді. Олардың пікірінше, Камбоджа мен Лаоста буддизмді қайта ұйымдастырудың мақсаты ұқсас болды: Индокитай аясында ұлттық буддизмді құру үшін сиамдықтардың ықпалын азайту керек болды. Бангкок орнына буддистік институттың кхмер және лаос филиалдары монахтар үшін жоғары білім беру орталықтарына айналуы керек еді. Бұл буддизмді қолдау және бақылау буддизмнің отарлауға қарсы тұру мүмкіндігіне негізделген: Француз отарлаушылығының алғашқы кезеңінде буддистік мыңжылдықтар қозғалысы француз режиміне үлкен қиындық туғызды, ал кхмер сангасының кейбір бөліктері де француз ықпалына қарсы болды. Бұл отарлау реформаларының монастырь білім беру саласындағы әсері 1950-ші жылдардағы саяси күрестердің артуымен және ақыр соңында 1975 жылғы социалистік революциямен біршама бейтараптандырылды. Алайда, тәуелсіздіктің алғашқы жылдары 1975 жылға дейін монастырь білім беру саласында да секуляризацияның белгілері көрініп тұрды: мемлекеттік мектеп жүйесі тараған кезде, монастырь білім беруі барған сайын мамандандырылған салаға айналды.
Сангха коммунистік билік кезінде 1975-1979
Патет Лаоның саяси семинарларына алғаш рет монахтар қатысты. Бастапқыда олар өз еркімен қатысқан, бірақ бұл семинарлар ұзаққа созылған қайта тәрбиелеу сабақтарына айналғандықтан, монахтарды қатысуға мәжбүрлеу керек болды. Бұл семинарларда монахтарға буддизмнің Патет Лао түсінігі оқытылады. Буддизм институттарында монахтарға марксизм-ленинизмді үйретті. Марксизм де, буддизм де барлық адамдардың теңдігі туралы ілім берді. Сангха, жеке меншік мүлкі жоқ, бірге өмір сүрген және жұмыс істеген ер адамдардың қауымдастығы ретінде, марксистік ұжымға ұқсас болды. Марксизм де, буддизм де адамзатты азаптан арылтып, бақытқа жетуге бағытталған. Патет Лао буддизмді жын-перілердің бар екендігіне немесе буддалық аспанның немесе тозақтың бірінде өлгеннен кейінгі өмірге деген сенім сияқты ырым-жырымдардан тазартуға тырысты. Артықшылықтың жинақталуының маңыздылығы төмендетілді; және карма фатализмге және пацифизмге әкелетін деп айыпталды. Буддизм мен марксизмнің үйлесімді екенін жариялаған кезде Патет Лао Дхамманы марксизм-ленинизммен алмастыруға тырысты. Олар сондай-ақ, сирек ресурстарды бұру ретінде қаралғандықтан, лайықтылықты жасауға кедергі келтіруге тырысты. Патет Лао үшін дін әлі де ортодоксалды марксистік-лениндік мемлекеттің құрылуымен қайшылықта болды. Бір қызығы, Патет Лаоның лаос буддизміне шабуыл жасауы, мысалы, рухтарға табыну және арнайы амулеттерді қолдану лаос буддизміне ортодоксалдылықтың артуына әкелген болуы мүмкін, өйткені ол Будданың бастапқы ілімдеріне жақындап келеді. Буддасаның тайлық ізбасарлары Лао буддизмі өзін жалған наным-сенімнен және жергілікті ағымдардан азат етті деген пікірде. Олар Будданың іліміне жат болған рухтарға табыну мен амулеттерді баталауға тыйым салынғанын айтады. Ең бастысы, Сангха Лао халықтық революциялық партиясынан немесе ЛПРП-дан тыс әлеуметтік алға басудың баламалы жолы ретінде қалды. Патет Лао Сангханы партиялық саясаттың құралы етуге тырысты. Сангханы бақылау да маңызды болды, өйткені ол Лаостағы барлық ауылдарға енген аздаған ұйымдардың бірі болды. Маха никай мен Тамманиут никай арасындағы сектанттық бөліну жойылып, Санга Лао Біріккен буддистер қауымдастығы ретінде қайта құрылды. Бұл бірлестік Білім министрлігінің Дін істері департаментінің қарамағына берілді. Сангханың дәстүрлі иерархиясы, соның ішінде Сангхараджа да жойылып, олардың қатарларының символы болған күрделі желдеткіштер талқандалды. Лаостың Біріккен буддистер қауымдастығының атқарушы қызметтерін партия тағайындаған адамдар атқарды. Барлық жоғары дәрежелі монахтар бір ай бойы саяси индоктринация курстарына қатысуға мәжбүр болды. Тхеравада монахтары әр екі апта сайын пали тілінде патимокханы немесе 227 тармақты монахтық тәртіпті оқуды тыңдауға қатысуы керек. Бұл партиялық бағыттан ауытқыған монахтарды сынға алудың форумы ретінде өзгерді. Монахтар Сангхадан кетіп, Таиландқа қаша бастады. 1976 жылдың басында буддизмге қарсы бірнеше шабуыл жасалды. Бастауыш мектептерде дін мен буддалық моральға оқытуға тыйым салынды. Буддистік монахтар жергілікті кадрлар тарапынан қысымға ұшырады. Бұл шабуылдар көп ұзамай тоқтап, көпшілік тарапынан қарсылық туды. Патет Лао монахтарды өздерінің үгіт-насихат мақсаттарына әлі де қажет екенін түсінді. 1976 жылдың соңында Сангхаға жасалған бұл қысым тоқтады. Бұл қысымдар Патет Лао Сангханы қайта ұйымдастыруды аяқтаған кезде тоқтады. Монахтар әлі күнге дейін барлық зайырлы мемлекеттік мерекелерге, мысалы Ұлттық күніне қатысуға шақырылады. Ресми үкіметтік делегациялар Будданың үлкен фестивальдеріне, мысалы, Тхат-Луанг фестиваліне қатысты. (Trankell 2000, 198-б.) деп аталады. Монахтар қиналып жүрмесе де, олар уағыздарын халықты партия мен оның саясатын қолдауға шақыру үшін қолдануы керек. Бұл да сангханың лайықтар алдындағы беделін төмендетуге әкелді. Дәстүр бойынша Сангханың тәуелсіздігі оның моральдық билігінің негізі ретінде әрекет етті; ол қарапайым істерден аулақ және оқшау болды. Монахтарды саяси индоктринация құралы ретінде пайдалану арқылы Сангханың моральдық билігі әлсіреді. Лаоста босқын болған монахтар мен антикоммунистік ақпарат берушілер Лаоста жағдайдың әлдеқайда қауіпті екенін мәлімдеді. Сангхаға қарсы қысым 1976-1979 жылдар аралығында күшейді. Бір монах 1976 жылы желтоқсанда Вьентьяннан кеткенде, қысымның жасырын және жанама болғанын айтты. Партиялық бағыттан бас тартқан монахтар Сангха тарапынан тәртіпке тартылды...
Буддизмнің 1979 жылдан кейінгі жағдайы
Буддизмге қатысты ресми көзқарастар 1980-ші жылдардың соңында экономикалық либерализациямен қатар либерализациялана бастады. Буддистік сангха өзінің дәстүрлі рөлдерін кеңейтті. Бұрын олар буддизмді үйретуге басымдық беріп, Лаостың Халықтық Демократиялық Республикасы құрылғаннан кейін ересектерді сауаттылық бағдарламаларына көмектеседі. Олар мектептер жоқ немесе мұғалімдер жоқ жерлерде лаос тілі мен басқа пәндерді үйретеді. Олар білім беруде, әсіресе ерте білім беруде маңызды рөл атқарады. Олар дәрігерлер жетіспейтін елде дәстүрлі емші ретінде өз қызметін жалғастыруда. Алайда оларға спиритизмге негізделген ем-дәрілерді ұсынуға тыйым салынған. Олар дәстүрлі өсімдіктер мен батыс дәрілерін дайындай алады. Осы тұрғыдан алғанда буддалық сангха лаос қоғамындағы өздерінің пайдалы рөлдерін атап, өздерін қайта құруға мәжбүр болды. Сангха ұлттық мәдениетті сақтаушы ретінде, әсіресе ваттар мен монастырларды күтіп ұстаушы ретінде танылды. Буддизм сақталып қалды, өйткені ол Лаостың мәдени болмысының басты бөлігі болып табылады, ал буддизм Лаостың мәдениетімен ажырамас байланыста.
Қазіргі лаос буддизмі және қазіргі жағдай
1990 жылдардың басында буддизм қайта өркендеп келеді. Уат әлі де қоғамдық өмірдің маңызды орталығы болып қала берді. Бұл жолы монахтар қатары ертеңіне адал адамдардан құрбандықтарды кедергісіз қабылдай алды, ал буддалық рәсімдерге қатысушылар қайтадан көбейді. Жыл сайынғы Фэ Тхат Луанг фестивалінде Политбюроның көп мүшелері монахтарға сый-тартулар жасағанын көруге болады. (Тренкел 2000, 198-б.) Енді партияның лауазымды адамдары осы ескерткіште сақталған монументтерге көбірек құлшылық етеді және осылайша буддизм мен мемлекет арасындағы байланысты қайтадан растайды - буддизмнің, оның космологиясы мен саяси сферасының ұзақ уақыттан бері қалыптасқан ерекшелігі. Сонымен қатар, 2003 және 2010 жылдары Ақпарат және мәдениет министрлігі король Фа Нгум мен король Анувонның мүсіндерін ашты. Бұл рәсімдер Лаостың лаос үкіметінің патронаждық құдіретіне айналды. Лаостың үкіметі лаос буддистерінің даңқты өткеніне байланысты болып, қазіргі кездегі заңдылығын арттыруға тырысуда. Алайда, көптеген мемлекеттік рәсімдер де 1975 жылдан бері мұқият қайта құрылды. Дінге қатысты үкіметтік саясат либеральданғанмен, Сангха партияның бақылауында қалып, монахтар ресми үкіметтік саясатты зерттеуі керек. 1990 жылдан бастап Сангха негізінен діни ұйым ретінде қайта құрылды. Буддистік институттар партиялық мемлекетке нық біріктірілгендіктен, буддизм және оған байланысты тіл, моральдық құндылықтар мен өмір салты енді "ұлттық мәдениет" ретінде қайтадан насихатталуда. Ваттана Фолсена бұл "бұддизмнің ресми идеологиясы мен дінін үйлестіру үшін секуляризацияланған бейнесі" деп сипаттады. Бұл процесс саяси сфераны буддификациялаумен қатар, күнделікті мәдениетті де қамтиды және кем дегенде лаос этносының көп бөлігі бар аймақтарда байқалады. Анимациялық этникалық азшылықтардың этникалық және діни түрленуі аймақтың ұзақ уақыт бойы қалыптасқан ерекшелігі болғанымен, ұлттық мемлекеттің кеңінен таралуы бұл процесті жеделдетеді. Лаос және Будданың лаосшалануы жиі бір-бірімен қатар жүреді, кем дегенде Лаостың кейбір оңтүстік аймақтарында мон-хмерлер мен лаос этносы бір-біріне жақын тұрады. Бұрынғыдай буддизм де қоғамның кедей топтарына және этникалық азшылықтарға жоғары әлеуметтік деңгейге көтерілу мүмкіндігін ұсынады. Шампасак Сангха колледжі сияқты буддалық монахтарды даярлау институттары Дхамманың негізі, тәртіптік кодекс, пали, Будданың өмірі және буддалық канон сияқты діни пәндерді оқытуға көбірек уақыт бөледі. Монахтар теледидар мен радиода баяндама жасайды, оларға мектептерде баяндама жасауға және ауруханалардағы науқастарға қол жеткізуге рұқсат етіледі. Соңғы уақытта Лаоста да әлеуметтік белсенді буддизм қалыптасты. Монахтар қазір ВИЧ-пен және есірткіге қарсы күрес бағдарламаларына белсенді қатысып, әлеуметтік жұмыс, қоршаған ортаны қорғау және білім беруді араластыратын басқа салаларға да кеңінен араласады. Луанг Прабангтың ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра мәртебесі оның буддалық институттарының жаһандық жұмыстарына да әкелді: Луанг Прабангтың ең жоғары дәрежедегі монах Маха Хамчан Вирачито (1920-2007) социализм кезінде де өзінің трансұлттық желілерін белсенді сақтады және Лаоста буддизмнің қайта өрлеуіне үлкен әсер етті. Ол өлгеннен кейін қалдырған суреттер жинағы, сондай-ақ соңғы жүз жылда түсірілген басқа да жай адамдар мен монахтардың суреттері қазір мұрағатқа айналдырылып, қаланың діни мәдениетінің өткенін құжаттауда үлкен құндылыққа ие болады.
Лаостың мәдениетіндегі буддизм
Лаостың буддистері өте адал, ал бұрын әрбір лаос еркегі, кем дегенде, қысқа уақыт бойы монастырға немесе ғибадатханаға кірген. Кейбір ер адамдар өмір бойына монахи болып қалады. Қазіргі заманғы өмірдің талабына байланысты бұл тәжірибе қазіргі уақытта өзгерістерге ұшырап жатыр. Көптеген адамдар игілік пен оң карма жинақтау үшін жомарттық ретінде монахтарға тамақ береді. Лаостағы ғибадатханалар бір кездері монахтар үшін "Университет" ретінде қарастырылды. Лаостың монахтары буддистерді өте құрметтейді. Дәстүрлі наным-сенімге сүйене отырып, әйелдер Ниббанаға немесе толық ағартуға тек ер адамдар ретінде қайта туылғаннан кейін ғана жете алады деп үйретті.
Өнер және сәулет
Фэ Тхат Луанг, Ват Сисахет, Ват Сян Тонг және Тхат Дам Лаостағы буддалық құрылыстар. Лао буддизмі Будданың ерекше Лао мудраларын немесе жаңбырды шақыру сияқты ым-ишараларды орындауы және Будданың жатқан және өлімді қарсы алуы сияқты ерекше Лао позицияларын көрсетуімен танымал. Колониалды дәуірде Анри Парментье Лаостың өнер мен сәулет өнерін кеңінен зерттеуді қолға алды, бұл 1960 және 1970-жылдары болған жойылудан бұрын осы саланың жалпы құжаттамасы үшін маңызды құндылық болып табылады (Парментье 1988).