Кіріспе

Өлім жоқтау – отбасының немесе рудың бір мүшесінің қазасынан кейін, көбінесе дәстүрлі рәсім ретінде орындалатын, азапты, қайғылы еске алу. Өлім жоқтау мысалдары Еуропа кельттері, сондай-ақ Азия, Америка, Африка және Австралияның түрлі түпкі халықтары сияқты көптеген қоғамдарда кездеседі.

Алғашқы есептер

Кейбір өлім жылауының ертедегі жазбаларында оның ұрыс-даудан кейін қолданылуы сипатталады. Мұндай талқылаулардың бірі Эдвард Эйрдің «Орталық Австралияны ашу экспедицияларының журналы» (1845) атты еңбегінің екінші томында кездеседі. Эйр екі қарсылас тайпа мүшелері арасындағы келіссөз болған сияқты дескрипциялайды. Мурунде тайпасына бұрынғы күні Нар виж жирук тайпасының жақындап келе жатқаны туралы хабарланғаннан кейін, олар күн шыққаннан кейін ертеңгі сағатта жиналды. Олар таба алғандай ашық және кең жайда. Олар достарының келуін күтіп, қатарлап отырды. Ерлер соғысқа дайындықпен қаруларын ұстап, боялған. Әйелдер мен балалар олардан аздап артта немесе бір жағында шашыраңқы топтарда болды, ал рәсімдер орындалуы тиіс жас жігіттер ерлердің артында, мүлдем жалаңаш отырды, дірілдеп, суықтан да, қорқыныштан да шаршаған, басынан аяғына дейін май мен қызыл охрмен майланған, қарусыз. Енді Нар виж жирук тайпасы көрінді. Ерлер қарулы және боялған, әйелдер мен балалар бір жағынан олармен бірге келді. Олар кейде тоқтап, кеңеседі, содан кейін қарқындарын төмендетіп, біртіндеп Moorunde тайпасына жүз метрдей жақындады. Мұнда ерлер толық тоқтады, ал бірнеше әйелдер қалғандарынан бөлініп, екі топтың арасындағы кеңістікке қадам басты, бастары әкпен жабылып, екі жаққа да шамамен бірдей арақашықтықта қатты және қайғылы зар жылап, зорлықпен қалталарын тастады, ішінде барлық дүниелік мүліктері болды. Содан кейін қаптар ашылды, шыны мен қабықшалар алынып, олармен жамбастарын, арқаларын және ең қорқынышты түрде кеуделерін жарақаттады, қан жаралардан ағып тұрды; осы халде, жапайы және терең зарларын жалғастырып, Moorunde тайпасына қарай жылжыды, олар бірінші орналасқан жерде үнсіз және қозғалмай отырды. Бір әйел сосын Moorunde тайпасына сапармен келген және кездесуде бейтарап болған бір шетелдік тумаққа барып, ызалы тілмен және ашулы қимылдармен оны туысы немесе досының өлімінен кек алуға үлкен ынтамен шақыруға тырысты. Бірақ оны өзінің арасында жүрген халыққа қарсы найзасын көтеруге көндіруге ешкімнің күші жетпеді. Біраз уақыт аза тұрғаннан кейін әйелдер өздерінің будаларын қайта жинап, артқа шегініп, өздерінің тобының артына орналасты. Сосын бір қарт адам алға шығып, отырған тайпамен қысқа сөйлесіп, кері қайтып, өз халқына алға қадам басуға ишара жасады, олар баяу және жақсы тәртіппен, алдарында үш тік найзаны көрсетіп, қарсы тайпа елшілерімен қалдырылған кішкентай торлар ілінген. Олар орындауға келген міндеттерінің белгісі болды, қадірлі құрбандықтардан кейін. Алға жылжу кезінде Нар виж жирук тайпасы қайтадан өлім жылауын бастады, және тайпалар соңғы кездескеннен бері ең үлкен шығынға ұшыраған ер адамдардың бірі кейде ашу мен қайғы арасында өз халқына сөз сөйледі. Moorunde тайпасына жақындағанда, оларға бірнеше сөз айтылды, олар бірден бірдей көтеріліп, басылған дауыспен айқайлады. Қарсы тарап сосын найзаларын көтеріп, екінші тайпаның қатарына жақындап, сол қолға, иықтың астына шамамен он бес немесе он алты адамды найзалады. Бұл кек алудың жалпы түсінілген тәртібі еді; жарақат алуға тиіс адамдар шабуылдаушылардың қаруларын көргенде, бірден сол аяғын алға созып, өзін тұрақтандырып, соққыға сол иығын ұсынды, жиі «Лейпа» (найза) деген сөзді айтатын, екіншілері күмәнмен қарағанда. Осы оқиғалар болып жатқанда, әр тайпаның беделді адамдары бірін-бірімен қатты сөйлесіп, бірін-бірі өз халқының өліміне кінәлап отырды. Екі жақ та кінәсін мойындамай, басқа, алыс тайпаларды кінәлады. Өлгендердің рухтары тынышталғаннан кейін, әр тараптың ар-намысы таза қалды, ал Нар виж жирук тайпасы жүз метрдей артқа шегініп, күндізгі рәсімдерге кіруге дайын отырды, олар басқа жерде сипатталған. 1870-1880 жылдары Австралияны аралап шыққан Эрнест Джайлз 1882 жылы Эвеард тауларындағы өзінің зерттеу тобы мен жергілікті тайпа мүшелері арасында болған шайқас туралы баяндады. «Біздің жауларымыз енді қайтадан көрінбеді», - деп жазды ол. «Бірінші таңертеңгі жарықта, оңтүстік-батыстағы кейбір жарлы төбелерде, түнде біз олардың лагерь оттарын көрген жерде, қорқынышты зар жыр көтерілді. Ол ыстық таңертеңгі ауада аңғарда, бізден жоғарыдағы таулар мен төбелер арқылы қайта жаңғырды және мен естіген ең қорқынышты дыбыс болды, бұл өлімнің зарлағанынан күмән жоқ. Таулардан төмен түскен заршылар төменгі жазыққа түсіп, орталық массаның айналасында аза тұру рәсімін орындаған сияқты көрінді, ал біз естіген соңғы үндер төбелердің артынан келді, онда ол бірінші рет көтерілді». 1898 жылы Торрес бұғазы аралдарының тумақтарының өлім жылауының восковой цилиндрге жазылған жазбасы Британ кітапханасында сақталатын Этнографиялық восковой цилиндрлер жинағында бар.

Қазіргі заманғы есептер

Рой Баркер, қазіргі Брюаррина қаласынан солтүстікке қарай шамамен 80 шақырым жерде тұратын Муравари тайпасының ұрпағы, өлім жылау туралы көбірек заманауи мәлімет берді. Баркер 1920 жылдардың соңында ескі аборигендер миссиясында дүниеге келді және 1940 жылдардың басында ол жерден кетіп қалды. "Түнде жылауды және өлім жылауын естисің", - деп еске алады ол, "бұл шынымен керемет, қорқынышты дыбыс. Олардың бәрінің жылағанын естігенде өте қиын болады. Ал содан кейін жерленгеннен кейін бәрі қалыпқа келеді. Олар үйлерді түтінмен толтырады, ескі аборигендердің салты бойынша".