Кіріспе
Өлім жоқтау – отбасының немесе рудың бір мүшесінің қазасынан кейін, көбінесе дәстүрлі рәсім ретінде орындалатын, азапты, қайғылы еске алу. Өлім жоқтау мысалдары Еуропа кельттері, сондай-ақ Азия, Америка, Африка және Австралияның түрлі түпкі халықтары сияқты көптеген қоғамдарда кездеседі.
Алғашқы есептер
Кейбір өлім жылауының ертедегі жазбаларында оның ұрыс-даудан кейін қолданылуы сипатталады. Мұндай талқылаулардың бірі Эдвард Эйрдің «Орталық Австралияны ашу экспедицияларының журналы» (1845) атты еңбегінің екінші томында кездеседі. Эйр екі қарсылас тайпа мүшелері арасындағы келіссөз болған сияқты дескрипциялайды. Мурунде тайпасына бұрынғы күні Нар виж жирук тайпасының жақындап келе жатқаны туралы хабарланғаннан кейін, олар күн шыққаннан кейін ертеңгі сағатта жиналды. Олар таба алғандай ашық және кең жайда. Олар достарының келуін күтіп, қатарлап отырды. Ерлер соғысқа дайындықпен қаруларын ұстап, боялған. Әйелдер мен балалар олардан аздап артта немесе бір жағында шашыраңқы топтарда болды, ал рәсімдер орындалуы тиіс жас жігіттер ерлердің артында, мүлдем жалаңаш отырды, дірілдеп, суықтан да, қорқыныштан да шаршаған, басынан аяғына дейін май мен қызыл охрмен майланған, қарусыз. Енді Нар виж жирук тайпасы көрінді. Ерлер қарулы және боялған, әйелдер мен балалар бір жағынан олармен бірге келді. Олар кейде тоқтап, кеңеседі, содан кейін қарқындарын төмендетіп, біртіндеп Moorunde тайпасына жүз метрдей жақындады. Мұнда ерлер толық тоқтады, ал бірнеше әйелдер қалғандарынан бөлініп, екі топтың арасындағы кеңістікке қадам басты, бастары әкпен жабылып, екі жаққа да шамамен бірдей арақашықтықта қатты және қайғылы зар жылап, зорлықпен қалталарын тастады, ішінде барлық дүниелік мүліктері болды. Содан кейін қаптар ашылды, шыны мен қабықшалар алынып, олармен жамбастарын, арқаларын және ең қорқынышты түрде кеуделерін жарақаттады, қан жаралардан ағып тұрды; осы халде, жапайы және терең зарларын жалғастырып, Moorunde тайпасына қарай жылжыды, олар бірінші орналасқан жерде үнсіз және қозғалмай отырды. Бір әйел сосын Moorunde тайпасына сапармен келген және кездесуде бейтарап болған бір шетелдік тумаққа барып, ызалы тілмен және ашулы қимылдармен оны туысы немесе досының өлімінен кек алуға үлкен ынтамен шақыруға тырысты. Бірақ оны өзінің арасында жүрген халыққа қарсы найзасын көтеруге көндіруге ешкімнің күші жетпеді. Біраз уақыт аза тұрғаннан кейін әйелдер өздерінің будаларын қайта жинап, артқа шегініп, өздерінің тобының артына орналасты. Сосын бір қарт адам алға шығып, отырған тайпамен қысқа сөйлесіп, кері қайтып, өз халқына алға қадам басуға ишара жасады, олар баяу және жақсы тәртіппен, алдарында үш тік найзаны көрсетіп, қарсы тайпа елшілерімен қалдырылған кішкентай торлар ілінген. Олар орындауға келген міндеттерінің белгісі болды, қадірлі құрбандықтардан кейін. Алға жылжу кезінде Нар виж жирук тайпасы қайтадан өлім жылауын бастады, және тайпалар соңғы кездескеннен бері ең үлкен шығынға ұшыраған ер адамдардың бірі кейде ашу мен қайғы арасында өз халқына сөз сөйледі. Moorunde тайпасына жақындағанда, оларға бірнеше сөз айтылды, олар бірден бірдей көтеріліп, басылған дауыспен айқайлады. Қарсы тарап сосын найзаларын көтеріп, екінші тайпаның қатарына жақындап, сол қолға, иықтың астына шамамен он бес немесе он алты адамды найзалады. Бұл кек алудың жалпы түсінілген тәртібі еді; жарақат алуға тиіс адамдар шабуылдаушылардың қаруларын көргенде, бірден сол аяғын алға созып, өзін тұрақтандырып, соққыға сол иығын ұсынды, жиі «Лейпа» (найза) деген сөзді айтатын, екіншілері күмәнмен қарағанда. Осы оқиғалар болып жатқанда, әр тайпаның беделді адамдары бірін-бірімен қатты сөйлесіп, бірін-бірі өз халқының өліміне кінәлап отырды. Екі жақ та кінәсін мойындамай, басқа, алыс тайпаларды кінәлады. Өлгендердің рухтары тынышталғаннан кейін, әр тараптың ар-намысы таза қалды, ал Нар виж жирук тайпасы жүз метрдей артқа шегініп, күндізгі рәсімдерге кіруге дайын отырды, олар басқа жерде сипатталған. 1870-1880 жылдары Австралияны аралап шыққан Эрнест Джайлз 1882 жылы Эвеард тауларындағы өзінің зерттеу тобы мен жергілікті тайпа мүшелері арасында болған шайқас туралы баяндады. «Біздің жауларымыз енді қайтадан көрінбеді», - деп жазды ол. «Бірінші таңертеңгі жарықта, оңтүстік-батыстағы кейбір жарлы төбелерде, түнде біз олардың лагерь оттарын көрген жерде, қорқынышты зар жыр көтерілді. Ол ыстық таңертеңгі ауада аңғарда, бізден жоғарыдағы таулар мен төбелер арқылы қайта жаңғырды және мен естіген ең қорқынышты дыбыс болды, бұл өлімнің зарлағанынан күмән жоқ. Таулардан төмен түскен заршылар төменгі жазыққа түсіп, орталық массаның айналасында аза тұру рәсімін орындаған сияқты көрінді, ал біз естіген соңғы үндер төбелердің артынан келді, онда ол бірінші рет көтерілді». 1898 жылы Торрес бұғазы аралдарының тумақтарының өлім жылауының восковой цилиндрге жазылған жазбасы Британ кітапханасында сақталатын Этнографиялық восковой цилиндрлер жинағында бар.
Notice having been given on the previous evening to the Moorunde natives of the approach of the Nar wij jerook tribe, they assembled at an early hour after sunrise, in as clear and open a place as they could find. Here they sat down in a long row to await the coming of their friends. The men were painted, and carried their weapons, as if for war. The women and children were in detached groups, a little behind them, or on one side, whilst the young men, on whom the ceremonies were to be performed, sat shivering with cold and apprehension in a row to the rear of the men, perfectly naked, smeared over from head to foot with grease and red ochre, and without weapons. The Nar wij jerook tribe was now seen approaching. The men were in a body, armed and painted, and the women and children accompanying them a little on one side. They occasionally halted, and entered into consultation, and then, slackening their pace, gradually advanced until within a hundred yards of the Moorunde tribe. Here the men came to a full stop, whilst several of the women singled out from the rest, and marched into the space between the two parties, having their heads coated over with lime, and raising a loud and melancholy wail, until they came to a spot about equidistant from both, when they threw down their cloaks with violence, and the bags which they carried on their backs, and which contained all their worldly effects. The bags were then opened, and pieces of glass and shells taken out, with which they lacerated their thighs, backs, and breasts, in a most frightful manner, whilst the blood kept pouring out of the wounds in streams; and in this plight, continuing their wild and piercing lamentations, they moved up towards the Moorunde tribe, who sat silently and immovably in the place at first occupied. One of the women then went up to a strange native, who was on a visit to the Moorunde tribe and who stood neutral in the affair of the meeting, and by violent language and frantic gesticulations endeavoured to incite him to revenge the death of some relation or friend. But he could not be induced to lift his spear against the people amongst whom he was sojourning. After some time had been spent in mourning, the women took up their bundles again, and retiring, placed themselves in the rear of their own party. An elderly man then advanced, and after a short colloquy with the seated tribe, went back, and beckoned his own people to come forward, which they did slowly and in good order, exhibiting in front three uplifted spears, to which were attached the little nets left with them by the envoys of the opposite tribe, and which were the emblems of the duty they had come to perform, after the ordinary expiations had been accomplished. In advancing, the Nar wij jerooks again commenced the death wail, and one of the men, who had probably sustained the greatest loss since the tribes had last met, occasionally in alternations of anger and sorrow addressed his own people. When near the Moorunde tribe a few words were addressed to them, and they at once rose simultaneously, with a suppressed shout. The opposite party then raised their spears, and closing upon the line of the other tribe, speared about fifteen or sixteen of them in the left arm, a little below the shoulder. This is the generally understood order of revenge; for the persons who were to receive the wounds, as soon as they saw the weapons of their assailants poised, at once put out the left foot, to steady themselves, and presented the left shoulder for the blow, frequently uttering the word "'Leipa" (spear), as the others appeared to hesitate. Whilst this was going on, the influential men of each tribe were violently talking to each other, and apparently accusing one another of being accessory to the death of some of their people. Disclaimers passed on each side, and the blame was imputed to other and more distant tribes. The manes of the dead having been appeased, the honour of each party was left unsullied, and the Nar wij jerooks retired about a hundred yards, and sat down, ready to enter upon the ceremonies of the day, which will be described in another place. Ernest Giles, who traversed Australia in the 1870s and 1880s, left an account of a skirmish that took place between his survey party and members of a local tribe in the Everard Ranges of mountains in 1882. "Our foes did not again appear," he recorded. "At the first dawn of light, over at some rocky hills south westward, where, during the night, we saw their camp fires, a direful moaning chant arose. It was wafted on the hot morning air across the valley, echoed again by the rocks and hills above us, and was the most dreadful sound I think I ever heard; it was no doubt a death wail. From their camp up in the rocks, the chanters descended to the lower ground, and seemed to be performing a funereal march all round the central mass, as the last tones we heard were from behind the hills, where it first arose." A wax cylinder recording of the death wail of a Torres Strait Islander, made in 1898, exists in the Ethnographic Wax Cylinder collection maintained by the British Library.
Қазіргі заманғы есептер
Рой Баркер, қазіргі Брюаррина қаласынан солтүстікке қарай шамамен 80 шақырым жерде тұратын Муравари тайпасының ұрпағы, өлім жылау туралы көбірек заманауи мәлімет берді. Баркер 1920 жылдардың соңында ескі аборигендер миссиясында дүниеге келді және 1940 жылдардың басында ол жерден кетіп қалды. "Түнде жылауды және өлім жылауын естисің", - деп еске алады ол, "бұл шынымен керемет, қорқынышты дыбыс. Олардың бәрінің жылағанын естігенде өте қиын болады. Ал содан кейін жерленгеннен кейін бәрі қалыпқа келеді. Олар үйлерді түтінмен толтырады, ескі аборигендердің салты бойынша".