Кіріспе

Тибет буддистік ұстазы Тертон – Тибет буддизміндегі термин, ол ежелгі жасырын мәтіндерді немесе терманы табатын адамды білдіреді. Көптеген тертондар Падмасамбхаваның (Гуру Ринпоче) жиырма бес басты шәкіртінің қайта туғандары саналады, олар Тибетте қараңғы кезең болатынын болжаған. Ол және оның серігі Еше Цогьял болашақта барлық тіршілік иелеріне пайдасы тиетін ілімдерді жасырып қойды. Үлкен дәрежеде беріліс жүйесі қалыптасты. Ньиңма мектебінің кітаптары терма ашылулары арқылы жаңартылды, ал терма ілімдері көптеген тибеттік Бон және буддалық тәлімгерлерге жол көрсетті. Терма кейде мүсіндер сияқты заттар түрінде, сондай-ақ дхарма мәтіндері мен тәжірибелер ретінде кездеседі. Тертондар мәтіндерді дұрыс уақытта және орында табады. Оқытулар салыстырмалы түрде қарапайым берілістерден бастап, толыққанды медитация жүйелеріне дейін болуы мүмкін. Терма тастарда, суда және Гуру Ринпоче шәкірттерінің қайта туғандарының санасында табылады. Жомо Менмо (13 ғасыр), Гуру Чованг Мингюр Палдронның жұбайы, Сера Хандро (1892–1940).

Тағы да ықпалды әйел тертондар:

Таре Лхамо (1938–2003)
Аю Хандро (Ұзақ өмірлі Дакини, 1839–1953)

Басқа да буддистік мектептерде

Карма Кагью әулетінің 15-ші Кармапа Хакиб Дордже тертон болған. Еше Цогьялдан оның тантралық серіктер алуы керектігі туралы болжам айтылған. Алғашқыда ол монах ретінде қалуды қалаған, бірақ денсаулығы нашарлап кеткен. Медитация шеберлері оған тертондық міндеттерін орындамаса, өлгенін айтты. 1892 жылы ол 20 жасында үйленуге көндірілді. 15-ші Кармапа қайтыс болған кезде ол термалардың, мәтіндердің және заттардың 40 қорабын жинаған. Тағы бір атақты тертон – Друкпа әулетінің негізін қалаушы Цангпа Гьяре (12-ғасыр). Дрикунг Кагюде де Дзогчен терма дәстүрі бар, ол Ринчен Пхунцогтың (16-ғасыр) ашқан термаларына негізделген Янцзаб Дзогчен. 5-ші Далай-лама – таза көріністері арқылы «Сырлылық мөрі» (Сангва Гьячен) деп аталатын Дзогчен терма циклын ашқан тертон болған. Бесінші Лелунг Джедрунг, Лобзанг Тринле (1697–1740) де тертон болған.

Тертонның тәжірибесі

Тертон үшін олардың жыныстық йога немесе кармамудраны жүзеге асыру қабілетін жеделдету және арттыру үшін бірге істейтін серіктері өте маңызды деп саналады. Фримантель (2001: 19) былай деп жазады: Термаларды табудың ерекше талаптарының бірі – әйелдік принциптің шабыты, өйткені оларды жасыру үшін де ол қажет болған. Тертондардың көпшілігі ер адамдар, және көбінесе олармен бірге әйелдері немесе әйел серіктестері болады (олардың міндетті түрде сексуалдық қатынаста болуы қажет емес). Басқаша айтқанда, тертонның толықтыратын энергиясын бейнелейтін нәрсе болуы керек, ол ер немесе әйел болуы мүмкін. Дегенмен, тіпті өте толыққанды әйел тәжірибешілер де терманы шығарады, кейде тірі ер адаммен бірге, ал кейде жалғыз. Дакини Сера Хандро – әйел тертонның айқын мысалы. Терманың нақтылығы мен құндылығы күмәнді болғанымен, тертондар өз мінез-құлқы мен өмір салты бойынша бағаланбайды, себебі Гуру Ринпоче ескерткендей, "жасырын ағартылған жандар түсініксіз бейнеде пайда болады", ал керісінше, "ақылсыз алдаушылар дхарманы ұстанатындардың екі жүзділігін тамаша түрде қайталайды".