Кіріспе
Карнавалды оңтүстік Колумбияда мерекелеу Қаралар мен ақтардың карнаваласы (испанша: Carnaval de Negros y Blancos) - 1546 жылы құрылған оңтүстік Колумбиядағы карнавалдық қоғамдық фестиваль және парад. Оның географиялық орналасуы Пасто қаласына тиесілі болса да, оны Нариньо мен Колумбияның оңтүстік-батысындағы басқа муниципалитеттер қабылдады. Бұл мереке жыл сайын 2 мен 7 қаңтар аралығында атап өтіледі және колумбиялық және шетелдік туристердің едәуір санын тартады. 2009 жылдың 30 қыркүйегінде ЮНЕСКО бұл карнавалды Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлері қатарына қосты.
Blacks and Whites' Carnival (Spanish: Carnaval de Negros y Blancos), is a Carnival public festival and parade in southern Colombia established in 1546. Although its geographical location belongs to the city of Pasto, it has been adopted by other municipalities in Nariño and southwestern Colombia. It is celebrated every year in 2–7 January and attracts a considerable number of Colombian and foreign tourists. On 30 September 2009, UNESCO named this Carnival among the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity.
Шығу тегі
Қаралар мен ақтар карнавалының бастауы бірнеше мәдениеттер мен өрнектердің қосылуынан туындайды: Анд, Амазонка және Тынық мұхиты мәдениеттері. Ол алғаш рет 16 ғасырда, 1546 жылы тойланды. Бұл оны басқа ұқсас фестивальдардан ерекшелендіреді, ең алдымен оның өтетін күнінен бастап, түпнұсқалық сипатымен. Ол Ай мерекесімен (Quilla) сәйкес келеді, бұл Пастос және Quillacingas тайпаларының салтын еске түсіреді. Олар егін жинау кезінде билермен Айды құрметтеген, ал басқа да рәсімдерде егіндерін қорғау үшін Күнге дұға еткен аграрлық мәдениеттер еді. Осы мерекелер испан мәдениетінің әсерімен испан діни синкретизмінің пайда болуына әкелді, оның көріністері ақырында Пасто карнавалына айналды. 19 ғасырда билік осы мерекелерді тыйым салған, себебі бұл жергілікті халықтың көтерілісіне әкелуі мүмкін еді. 1834 жылға қарай, мерекелер қайта жанданды, олар жергілікті халық пен олардың балалары, метистердің маскарадтары және негізінен жергілікті тұрғындардың тойлауларынан құралды. Бұл шаралар діни күнтізбеге енгізілді, әсіресе Virgen de las Mercedes (Мейірімділік Әйел, 24 қыркүйек) және Мәриямның Таза тұжырымдалуы (8 желтоқсан) мерекелерімен байланысты болды. Сол кезде, Үш патша күнінің алдында, «негритолар» ойыны да мерекелік және спонтанды түрде өткізілді, көбінесе ақтар мен метистер арасында, себебі Пастода қара нәсілді халықтың саны аз болды. Бұл фестиваль бейбіт және тыныш өмір сүретін қоғамның экспрессивтілігімен қарама-қарсы болды, олар осы күндері қалыпты жағдайды бұзуға мүмкіндік тапты. Оның бастауы – Гран-Каука аймағынан шыққан қара нәсілділер үшін «мереке», оған Пасто да кірген. 1607 жылы Антиокиядағы Ремедиос қаласында құлдар көтерілісі болды, бұл отарлаушы биліктің қорқынышын тудырды. Бұл оқиға Попаянның қара нәсілді халқының есінде қалды, олар өздерін еркін сезінуге мүмкіндік беретін демалыс күнін талап етті. Әлеуметтік бейбітшілікті сақтау үшін Испан тажы 5 қаңтарды осы мақсатқа арнады. Бұл жаңалық Попаян қаласында жарияланды, соның салдарынан 5 қаңтар қара нәсілділер үшін демалыс күні деп жарияланды. Каука астанасының қара нәсілді халқы африкалық музыканың ырғағымен билеу үшін көшелерге шықты және қаладағы әйгілі ақ қабырғаларды қара түске бояуға кірісті. Кейін бұл әдет оңтүстікке таралып, суық Пасто қаласында ерекше күш алды, мұнда тарихшы Хосе Мария Кордобес Моуре 1854 жылға дейін ойналғанын көрсететін іздер бар екенін айтады. Осылайша, Негрос және Бланкос де Пасто ойынының бастауы қаланды, және оның алғашқы онжылдықтары осылай өтті. Карнавалдың маңызды бөлігі болып табылатын Бланкос ойыны 1912 жылы Үш патша күнінің (6 қаңтар) таңында дүниеге келді, қиял, ойын, достық және сол күндері өмірді жаңартатын қуанышты бөлісу қажеттілігіне негізделген. Қаладағы жақсы және эксклюзивті бордельде, Роби ханымдарының үйінде, Реал көшесінде (қазіргі Каррера 25), Дон Анхель Зараманың әйгілі тігін цехынан келген тігіншілер тобының батылдығы, олардың арасында Анхель Мария Лопес және Максимо Эразо болды, оларды ең ізделісті әйелдердің бірінің француз пудрасын алуға алып, оны әйелдердің хош иісімен араластырып, барлық қатысушыларға «¡Vivan los Blanquitos!» деп ұрандап шашып жіберді, бұл Негрос ойынына жауап ретінде болды. Шебер кесушінің серіктері көп ұзамай құрбанға айналып, содан кейін ойынға қатысты. Содан кейін бәрі көшеге шығып, Сан-Хуан-Баутиста шіркеуінен шығып бара жатқан, күдіксіз қауым мүшелерімен бірге осы әзілді қайталауға мәжбүр болды, «Қаралар тірі болсын, ақтар тірі болсын!» деп айқайлады. Галералардың қамқорлығы Пастусоның мәніне мәңгілік және күшті түрде енгізілді.
Құру
1920-ші жылдардың ортасына дейін мереке өзінің мәнін қалыптастырды, басқа оқиғалар, күндер мен жерлерді біріктіре отырып, оған қалалық және жалпылама стиль берді. 1926 жылдың 6 қаңтарында жоғары мектептер мен Нариньо университетінің үстіңгі сынып студенттері тойға белсенді қатысуға шешім қабылдады, Ромелия Мартинесті патшайым етіп сайлады, карнавалдық костюмдер киіп, аймақтық музыкамен көшелерде биледі. Бұл – дәстүрлі Эпифания емес, Ақтар күніне арналған алғашқы нағыз шеру болды. 1929 жылдың 4 қаңтарында жүзден астам аттылар Бояка батальонының жанында жиналып, Қаралар мен Ақтардың (5, 6) ойынын қызықтыруға дайындалды. Сағат үште, аттылар шеруге дайын болғанда, бір отбасы келді: әке, ана, екі қыз, екі ұл және үш жас жігіт. Олар шаршаған аттарда отырды, ал олардың артынан жүкті қашырларды айдап әкелген жұмысшылар, сондай-ақ шошқалар мен қойлар келді. Адамдар попугайлар мен маймылдар салынған қосқаштарды, тіпті "мика" (қазанды) алып жүрді. Әкесі – Антиокиялық қоныс аударушы, барлық отбасымен бірге, көп жылдар шығыста (Путумайо департаменті) өткізгеннен кейін, "цивилизацияға" оралу үшін орманды тастап кетуге шешім қабылдады. Шеруді ұйымдастырушылар Альфредо Торрес пен Карлос Мартинес Ареллано Мадроньеро екі атты далаға шығарып, шаршаған саяхатшыларды шеруге қосты, қысқа шалбар кигендерді немесе жалқауларды қабылдамады. Шығыстан келгендер бұл күтпеген кездесуге қуанды және осы қызықты "бумперлер" шерудің ортасында неге орналасқандығын түсінбеді, ал аттылар оларды карнавалды жарнамалау барысында қоршап алды. Отбасы басшысы шерудің өтуіне куә болған көпшілікке сәлемдеме жасады. Содан кейін қала бойынша тарихи ұран естілді: "Viva la Familia Castañeda!" (Кастаньеда отбасына сәлем!). Бұл Торрес Арелланоның талантына лайық өнертабысы болды және қуаныштың жаңа және ерекше белгісі ретінде тарихқа енді. Қоныс аударушы мен оның халқы қала көшелерімен қуанышпен және көтеріңкі көңілмен шеру жасады. Күтпеген жолаушылар Нариньо астанасының көшелерінде, алаңдарында және даңғылдарында мыңдаған пастустардың ыстық ықыласын алды. Шеру аяқталғаннан кейін Кастаньеда отбасының мүшелері жаңа достарын олар тұратын "Париж" қонақ үйіне шақырды. Қонақ үй "Royal Street" (Корольдік көшесінде) орналасқан, қазір ол 17-ші және 18-ші көшелер арасындағы 25-ші Carrera-дағы "Zuchín" ғимаратының орнында. Басқа нұсқаларда 4 қаңтарда компарсаларда бейнеленген Кастаньеда отбасы Бучели Айербе отбасының пародияс екені айтылады, оның бір мүшесі Дон Джулиан Бучели Айербе 20-шы ғасырдың басында Нариньоның бірінші губернаторы болды. Карнавалито (Балалар карнавалы) пайда болғанға дейін Кастаньеда отбасының шеруі карнавалдың ашылуына айналды. 1930-шы және 1940-шы жылдардағы онжылдықтар құрылымдалған карнавалды көрді, ал алғашқы ауыр өнеркәсіп пайда болғанға дейін халық өнерінде, әсіресе қолөнершілердің шығармашылық көрінісінде монументальді қағаз мүсіндері, жүк көліктерінде салынған жылдамдатылатын мобильді сценарийлер, атақты шеру платформаларында өріс алды.
Мерзімділігі
1950 жылдары негізгі платформалардың (жүзушілердің) бейнелері қозғалысқа келді және шебер қолөнерші Альфонсо Замбраноның еңбегі арқасында салтанаттың жаңа дәуірі басталды. Осы кезеңде Пасто қаласының әкімі (кейде Нариньо облысының үкіметімен бірлесіп) мерекелерді ұйымдастыруды, әсіресе үздік платформаларға сыйлық беру үшін қаражатты бөлуді қолға алды, бұл қаржыландыру comparsas және murgas-қа да таратылды. 1960 жылдардың соңында ұлттық және халықаралық коммерциялық оркестрлерді іздеу және шақыру жұмыстары басталды, ең танымалдары венесуэлалық Los Melódicos, Billo’s Caracas Boys және эквадорлық Medardo & sus Players болды. Сол жылдары Луис Квенгуан Карнавалдарды 8 мм, Super 8 және 16 мм форматында (қара-ақ түсті) түсірген алғашқы оператор болды. 1966 жылы Дон Марио Фернандо Родригестің арқасында Боливар ауданында Карнавалито, яғни Балалар карнавалы құрылды, бұл тәуелсіз шара ресми бағдарламаға қосылу үшін кем дегенде он жыл күтті.
Жаңарту
1970 жылдары Панамерикан тас жолының салынуымен және Пастоның Колумбия экономикасына кеңінен интеграциялануымен Карнавал жаңа материалдық-техникалық шешімдер, жаңа ритмдер және Кильясинга мәдениетін қайта жаңғырту арқылы қолдау тапқан мәдени ағымның күшеюімен қайта жанданды. Осы кезеңде шеруге қатысушылар Пастусо халқының әртүрлі әлеуметтік талаптарын және бейнелерін бейнелейтін әсем безендірілген платформалар пайда болды. Сол жылдары 6 қаңтардағы шерудың алғашқы түсті бейнежазбасы жасалды, осы жұмысты шебер Луис Квенгуан тағы да өз міндетіне алды. Оның алғашқы мақсаттарының бірі – Карнавал мұражайын (Museo del Carnaval) құру болды. Осы жетістіктердің нәтижесінде бұл шараның жаңа кезеңі басталды, ол жоспарлау, ұйымдастыру, насихаттау, зерттеу және жаңарту сипатталады, мәдениетті ілгерілетуге басымдық берілді және радио, теледидар және интернет арқылы хабар тарату құқықтарын келіссөздер арқылы шешу сияқты күрделі мәселелерге қатысты. Бүгінде Қаралар мен Ақтар карнавалы Пасто муниципалитетінің бас жоспарына ресми түрде енгізілген, бірақ оны автономды кеңсе басқарады. Оның басты жобасы – осы мерекелерді ЮНЕСКО сияқты халықаралық ұйымдарда мойындату және аккредиттеу, осы арқылы оларды әлемдік қауымдастыққа, Адамзаттың материалдық емес мұрасы ретінде таныстыру. Осы мақсатқа 2009 жылдың 30 қыркүйегінде қол жеткізілді.
Карнавал кезеңдері
Карнавал төрт негізгі кезеңнен тұрады: Карнавалито (Балалар карнавалы), Кастанеда отбасының келуі, Қаралар күні және Ақтар күні. Соңғысы, әсем парадымен байланысты, ең маңыздысы саналады. Дегенмен, карнавалға дейінгі шаралар да бар. Соңғы жылдары 7 қаңтар карнавалдың аяқталу күні деп есептеледі, ол күні жергілікті тұрғындар мен туристер дәстүрлі аймақтық тағамдарды татып, «Гвинея шошқасы күнін» тойлайды.
Карнавал алдындағы кезең
Колумбияда жыл соңы мерекелері ұзаққа созылады, 7 желтоқсаннан басталып, Марияның таза тұжырымдалуының дәстүрлі мерекесінің алдындағы күнімен, яки "Шағын шамдар күнімен" аталады. Содан кейін, 16 желтоқсан мен 24 желтоқсан аралығындағы дәстүрлі Новена мерекесі және католик Рождествосы тойланады, ол әдетте 6 қаңтардағы Эпифания мерекесіне дейін созылады. Осы қуанышты уақытта, 28 желтоқсандағы "Ақымақтар күні" және 31 желтоқсандағы Жаңа жыл қарсаңы сияқты діни емес мерекелер, Қаралар мен Ақтар карнавалына дайындық ретінде қарастырылады.
Жаңа жыл қарсаңында (31 желтоқсан)
Жыл сайын 31 желтоқсанда Пасто қаласының көшелері ескі киімдерден, қағаздан және арақ ұнтағынан (бұрын оқ-дәріден) жасалған қуыршақтармен немесе марионеткалармен толады. Бұл қуыршақтар аяқталып бара жатқан жылды бейнелейді, ол түн ортасында ритуал бойынша өртеліп, терең мағынаға ие болады. Күндіздің ерте сағаттарынан бастап, балалар "ескі жылға садақа, өтінемін" және "жесірлер" деп ақша сұрап, құлшыныспен келе жатқан жаяу жүргіштерге барады. Әдетте, қара жамылғымен киінген ер адамдар "өлген жылға лайықты жерлеу немесе өртеу" үшін көмек сұрайды. Күннің басты оқиғасы – қаланың басты көшелерімен шеруге шығарылатын марионеткалар сайысы. Олар көбінесе саяси аллегорияны бейнелейді, ал өліп бара жатқан жыл қала мен ел үшін маңызды болған оқиғаларды ирониямен толы "өсиетіне" қосады. Ең жақсы марионетка жасағандар ақшалай сыйлық алады, осылайша мерекелік атмосфера мен лайықты көрініс қамтамасыз етіледі. Жеңімпаз марионетка сол күні Plaza del Carnaval алаңында өртеледі, бұл жаңа жылды қарсы алу үшін қалалық билік ұйымдастыратын халықтық тойлар кезінде болады. Осы кезде қалаға карнавалға жақын, көңілді және тазартатын рух енуі мүмкін. 2006 жылдан бастап, қалада Рождестволық оқ-дәрі сатуға тыйым салынды, бұл 2005 жылғы 20 сәуірдегі 0207 нөміріндегі Жарлықта белгіленген. Пасто қаласының мэрі мен Corpocarnaval ғана жаңа жылды қарсы алуға арналған сауық-сауық шараларын ұйымдастыруға құқылы.
Кастанедалар отбасының келуі (4 қаңтар)
4 қаңтарда Пасто карнавалының дәстүрлі шерулері Кастанеда отбасының келуін еске алу үшін басталады. Тарихи дәстүрге сәйкес, бұл 1929 жылы Пастоға Эль-Энканодан немесе елдің шығысынан (Путумайо) келген түрлі-түсті кейіпкерлердің отбасының келгенін көрсетеді. Олардың тағдыры белгісіз болғанымен, олар Нариньо департаментінің оңтүстігіндегі Лас-Лахасқа қажылық сапарға барған деген болжам бар. Қалай болғанда да, осы отбасылық топтағы кейіпкерлер осы күнгі шеруде барлық мүліктері мен ас үй құралдарымен бірге жолда тамақ дайындап, саяхаттайтын мультфильмдік отбасы ретінде бейнеленеді және әдетте олардың ең жарқын немесе ерекше ерекшеліктерімен көрсетіледі, соның ішінде көрікті әже, ақ көйлекпен үйленуге дайын, бірақ жүктілігінің белгілері бар қыз және олардың күтушілерімен қиындыққа тап болған (әдетте ересектер бейнеленген) шалқайған балалар. Сондай-ақ, әдетте ер адамдардың киім ауыстырып киген «бурлеск қыздары» тобы және соңында мас дін қызметкері де бар. Шеруде елдік би тобы мен напангалар да қатысады, олар өздерінің киімдерімен және нағыз кейпімен карнавалмен байланысты.
Қаралар күні (5 қаңтар)
5 қаңтар - Қаралар күні. Бұл күн африкалық құлдардың ойын-сауықпен айналысуына мүмкіндік берген күнді атап өтеді. Адамдар көшеде ойнап, билеп, осы мақсатта жасалған косметика кремдерін, сонымен қатар жылтырату және силиконды қара бояуларды қолдана отырып, өздерін қара бояумен бояйды. Бұл күннің ұраны: "¡Que vivan los Negros!" (Қараларға құттықтау!) Әдеттегідей, карнавалдық королева қала арқылы көлікпен жүреді, косметиканы таратады және VIP туристерді ойынға қатысуға шақырады: "¡Una pintica por favor!" (Біраз сурет, өтінемін!) Бұл - Карнавалдың алғашқы күндері қолданылған. Бұл күннің маңызы барлық қалалық пастустарда, олар басқыншылықты бағындырды, өйткені косметика маска сияқты қызмет етеді және сонымен бірге барлық әлеуметтік таптар мен этностарды бір үлкен отбасы ретінде біркелкі етеді. Таита Уркунинаның беткейлерінде қоныстанды. Күн бойы әртүрлі қалалық саябақтарда көптеген оркестрлер (осы дәстүр 1960-шы жылдары қабылданған) және жергілікті БАҚ (радио және теледидар) ақтар күніне арналған үлкен парадтың жүзушілерін безендіретін фигураларды ашу үшін әртүрлі қолөнер шеберханаларына баруға арналған.
Ақтар күні (6 қаңтар)
6 қаңтарда бұл қалада енді Епифания тойланбайды, оның орнына Ақтар күні немесе Ұлы парад өтеді. Алдыңғы күннен өзгешелігі, бұл күні Пастусолар көбінесе хош иісті талькпен ақ түске боялады, ұн, крем немесе косметикалық бояулар өте аз мөлшерде қолданылады. Қаланың басты көрікті жері, сондай-ақ алаңдар мен көшелердегі танымал мерекелер – шамамен 15 шақырымдық жолмен қала орталығының көшелері, Карнавал алаңы және шеткердегі кейбір даңғылдар арқылы өтетін, 7 шақырымға жуық Ұлы парад. Көптеген азаматтар мен мыңдаған туристер мен қонақтар осы шеруді тамашалау үшін көшелерге жиналады, қатысушыларға конфети немесе ленталар лақтырып, шапалақтасады, барлығы дәстүрлі және ерекше әндерге билейді, мысалы, әйгілі "The Guaneña", "El Trompo Sarandengue", "The Southern Son", "Chambú", "Agualongo" және оркестрші Хорхе Мидеростың міндетті "Сандона" шедеврі; сонымен қатар, әр жыл сайын тұсауы кесілетін саялар мен әдетте жарияланбаған Анд композициялары орындалады. Бұл күннің ұраны: "¡Que vivan los Blancos!" ("Ақтарға даңқ!") Соңғы жылдары жергілікті тұрғындар мен туристердің арасында "¡Viva Pasto, Carajo!" ("Пастоға даңқ, иә!") деген дауыс естілмей қалмайды.
Ауылдық мәдениет және Куй фестивалі (7 қаңтар)
Бұл күн карнавалды "Күй күні" мерекесімен аяқтауға арналған, онда жергілікті тұрғындар мен туристер аймақтың дәстүрлі тағамын тойып жейді, сондай-ақ олардың көптегені жақын орналасқан Гуамуз көліне, Обонуко және Катамбуко ауылдық жәрмеңкелеріне саяхаттайды.
Шеберлер немесе карнавалдық культорелер
"Карнавал культоресі" термині – "Мәдениет" және "Ойыншылар" (немесе "Қатысушылар") терминдерін байланыстыратын жаңа сөз, ол негізінен дәстүрлі "Карнавал шеберлерін" анықтайды, бірақ басқа да әдістермен шеруге қатысатын адамдарға да қолданылады. "Шебер" сөзі әдетте шеру платформаларын жасаушыларды сипаттау үшін қолданылған, ал олардың отбасылары мен серіктестері Ұлы шерудің фигураларын дайындауға қатыспаған. Кейбір адамдар "Cultores" немесе "Карнавал суретшілері" деген сөздерді қолдануды жөн көреді, себебі бұл көбірек кіріктіруге мүмкіндік береді және шеру платформаларын жасау жұмысының кәсіби және көркемдік құндылығын баса көрсетеді. Карнавал культоресі екі ірі қауымдастыққа біріккен: Asoarca және Caminantes del Carnaval (Карнавал қатысушылары). Біріншісі негізінен шеру платформаларын жасаушыларды, ал екіншісі костюм киген қатысушыларды біріктіреді.