Валенсия Фальясы: Өрт пен сатира фестивалі

Кіріспе

Валенсиядағы дәстүрлі мереке (испан тілінде Fallas) – Испанияның Валенсия қаласында жыл сайын Әулие Жозефті еске алу үшін өткізілетін дәстүрлі мереке. Негізгі бес күн 15-19 наурыз аралығында тойланады, ал Масклета – жарылғыш құрылғылардың пиротехникалық тамашасы 1-19 наурыз аралығында күн сайын өтеді. "Фаллас" термині мерекеге де, мереке кезінде өртелген "Фалла" ескерткіштеріне де (Falla – жеке, Fallas/Falles – көпше) қатысты. Валенсия қауымдастығының бірнеше қалаларында түпнұсқалық Валенсия Фаллас мерекесінен шабыттанған ұқсас мерекелер бар. Мысалы, Аликантедегі оттар немесе Кастельон-де-ла-Планадағы Магдалена мерекесі. Фаллас фестивалі (Валенсия тілінде Фаллес) 2016 жылдың 30 қарашасында ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілді. Қаланың әрбір ауданында жыл бойы қаржы жинау тойларын және кешкі ас өткізетін, әдетте аймақтың ерекшелігі саналатын паэлья тағамын ұсынатын "Casal faller" деп аталатын ұйымдасқан адамдар тобы бар. Әрбір "casal faller" ақырында өртелген "falla" деп аталатын құрылысты жасайды. "Casal faller" сондай-ақ "comissió fallera" деп те аталады және қазіргі уақытта Валенсияда шамамен 400 тіркелген.

Этимология

Фестивальдің атауы валенсиялық "falla" сөзінің көпше түрі болып табылады. Сөздің шығу тегі мынадай: латынша "fax" (accusative "facem"), "машина" → латынша "facula" (кішіртке; accusative "faculam") → халықтық латынша "*faclam" → валенсиялық "falla".

Қазалар мен қазалар

Бұрын, касал фаллерлер (Валенсиялық қуыршақтар немесе әшекей бұйымдар) дайындауға көп уақыт жұмсалатын. 19 наурызға дейінгі төрт күн ішінде әр топ өзінің нинотын алып, әсем шеруге қатысады, содан кейін оны, әрқайсысы өздерінің әсем, ошақтармен толтырылған картон және қағаздан жасалған көркем ескерткіштеріне, тиісті ауданның көшелерінде орнатып қояды. Осы жиын – фалья. Ниноттар мен олардың фальялары, фаллерлердің (казалдардың тіркелген қатысушыларының) назарын аударған нәрсеге сатирикалық сипаттама беретін, келісілген тақырып бойынша жасалады. Олардың әрқайсысы көптеген жеке аудандық касалдардың бірінің басшылығымен жасалады, олар үздік суретшілерді тарту және өз нысаналарына ең әсерлі аллегориялық ескерткіш жасау үшін бәсекелеседі. Валенсияда мұндай 750-ге жуық аудандық бірлестік бар.

Фаллья кезінде көптеген адамдар Валенсия тарихының әртүрлі дәуірлерінен алынған аймақтық және тарихи костюмдерден тұратын касал фаллер киімдерін киеді. Дольсайна (обои сияқты домбыралы аспап) және табалет (Валенсиялық барабанның бір түрі) жиі естіледі, өйткені көптеген касалдардың өздерінің дәстүрлі музыкалық топтары бар. Фаллья өте дәстүрлі шара және көптеген қатысушылар ортағасырлық киім кисе де, 2005 жылғы ниноттарға Шрек пен Джордж Буш сияқты заманауи кейіпкерлер, ал 2012 жылғы Фалльяға Барак Обама мен Леди Гага сияқты кейіпкерлер енді. 1903 жылдан бері Ло Рат Пенат мәдени бірлестігі ұйымдастырып келе жатқан әдеби байқау, осы кейіпкерлерді түсіндіретін валенсия тілінде сатирикалық өлеңдер жазатын жергілікті ақындардың еңбегін мойындайды. Фаллья өлеңдері кітапшаларға (либреттер) жиналып, қатысушыларға таратылады.

Фалла кезінде болған оқиғалар

Фаллас мейрамының бес күні мен түні үздіксіз көшеде тойлау сияқты болады. Мұнда тарихи, діни және әзіл-қалжыңды шерулердің көптеген түрлері өтеді. Ресторандардағы адамдар көшеге төгіліп жатыр. Жарылыстар күні бойы және түнде кездейсоқ естіледі. Кішкентай балалардан бастап қарттарға дейін барлығы отшашу шақырғандарын және шу шығаратын заттарды көшелерге лақтырып жатыр, ал көшелер пиротехникалық қалдықтармен толы. Іс-шаралардың уақыты белгілі және олар әр жыл сайын бір күніне сәйкес келеді, алайда кейбір шараларды Фалласқа дейінгі демалыс күндері өткізу туралы пікірталас болды, осы арқылы мерекенің туристік әлеуетін арттыруға немесе оның аяқталу күнін апта ортасына келген жылдары өзгертуге болады. Бірақ Фаллас мейрамынан бөлек, Валенсия қауымдастығындағы Фаллас маусымы ақпан айының соңғы жексенбісінде басталып, 19 наурызға дейін, Әулие Жозеф күніне дейін жалғасады.

Ашылу кеші (La Crida)

Ақпан айының соңғы жексенбісінде өтетін "Ла Крида" шарасы кешкі уақытта қаланың тарихи қақпасы – "Торрес де Серранос" мұнараларында ұйымдастырылады. Әуежайдағы фейерверктер мен жарық-дыбыс шоуынан кейін қала әкімі Фаллера Майорға және оның ханшайымына кілттерді табыс етеді. Олар мерекелердің ресми түрде басталғанын жариялағаннан соң, қалалық оркестр "Химн де л'Экспозиция" және "Марша Реал" әндерін орындайды, осымен мерекелік маусымның ресми ашылуы белгіленеді.

Ла Деспарта

Фаллдің әрбір күні сағат 8:00-де "La Despertà" ("ояту шақыруы")мен басталады. Қазалылардан мыс оркестрлері шығып, әр көшеде көтеріңкі музыка ойнай бастайды. Олардың тікелей артынан фальерлер келеді, қозғалыс барысында көшеге ірі жарылғыштар лақтырады.

Ла Масклетта

Масклетта, үйлестірілген салют пен фейерверктердің жарылысы, 1 наурыздан 19 наурызға дейін (фестивальді қоса алғанда) сағат 14:00-де өтеді; бұл фаллалар үлкен өрт секілді жағылады. Бұл оқиғаның шыңы – «La Cremà» («Жағылу»), содан аталған құрылыстар «Falles» («Шамылдар») деп аталады. Дәстүр бойынша, Аялдама алаңындағы фалла соңғы болып жағылады. Әрбір касалда балалар фалласы (falla infantil) болады – кішкентай және сатиралық тақырыбы жоқ, ол негізгі фалладан бірнеше метр қашықтықта орналасады. Ол сағат 22:00-де бірінші болып жағылады. Аудандық фаллалар түн ортасына жақын жағылады, ал қала орталығындағы фаллалар көбінесе кешірек басталады. Мысалы, 2005 жылы өрт сөндірушілер Иерусалим шіркеуі көшесіндегі Египеттік жерлеу фалласын өртеп жіберуді таңғы сағат 1:30-ға дейін кешіктірді, барлық қауіпсіздік шаралары сақталғанына көз жеткізгеннен кейін. Әр фалла фейерверктермен толтырылады, олар бірінші болып жағылады. Құрылыстың өзі осы фейерверктердің жарылысынан кейін немесе оның барысында жағылады. Фаллалар тез жағылады, ал олардан шығатын ыстық айналадағылардың бәрі сезінеді. Ірі фаллалардан шығатын ыстық көрермендерді бірнеше метр артқа итеріп жібереді, тіпті олар өрт сөндірушілердің құрылыстан бірнеше метр қашықтықта орнатқан кедергілердің артында тұрса да. Тар көшелерде ыстық қоршаған ғимараттарды күйдіреді, сондықтан өрт сөндірушілер олардың қабырғаларын, терезе жалюзилерін, көше табельдерін және т.б. сумен шашыратып, өртеніп немесе балқып кетпеуі үшін крема басталғаннан бастап суығанға дейін сумен ылғалдайды. Фаллалардан алыс, адамдар көшелерде көңіл көтереді, бүкіл қала ашық аспан астындағы дискотекаға ұқсайды, бірақ музыканың орнына адамдардың кездейсоқ түрде фейерверктер лақтыруының үнемі (кейде құлаққа аса жағымсыз) дыбысы естіледі. Көптеген дүкендерде қуырылған поррес, чуррос және буньолс сияқты, сондай-ақ қуырылған кестелер сатылады. Көшелердегі кішкентай фаллалар шамамен бір уақытта жағылса, соңғы жағылатын фалла – басты фалла, оны барлығы көру үшін соңғы кезге сақтайды. Бұл басты фалла – қалалық әкімдік ғимаратының сыртында, Аялдамада орналасқан. Адамдар жоспарланған уақыттан бірнеше сағат бұрын келіп, алдыңғы қатардағы орынды алуға тырысады. Бұл соңғы фалла Фаллера Майордың ресми бастау белгісінен кейін көпшілік алдында жағылады.

The Mascletà, an explosive barrage of coordinated firecracker and fireworks displays, takes place at 2:00 pm from March 1 to 19 (including the festival proper); these falles are burnt as huge bonfires. This is known as La Cremà (the Burning), the climax of the whole event, and the reason why the constructions are called falles ("torches"). Traditionally, the falla in the Plaça de l'Ajuntament is burned last. All casals have a falla infantil (children's falles, smaller and without satirical themes), which are held a few metres away from the main one. This is burnt first, at 10:00 pm. The main neighbourhood falles are burnt closer to midnight; the burning of the falles in the city centre often starts later. For example, in 2005, the fire brigade delayed the burning of the Egyptian funeral falla in Carrer del Convent de Jerusalem until 1:30 am, when they were sure all safety concerns were addressed. Each falla is laden with fireworks which are lit first. The construction itself is lit either after or during the explosion of these fireworks. Falles burn quite quickly, and the heat given off is felt by all around. The heat from the larger ones often drives the crowd back a couple of metres, even though they are already behind barriers that the fire brigade has set several metres from the construction. In narrower streets, the heat scorches the surrounding buildings, and the firemen douse their fronts, window blinds, street signs, etc. with water hoses to stop them catching fire or melting, from the beginning of the cremà until it cools down. Away from the falles, people frolic in the streets, the whole city resembling an open air dance party, except that instead of music there is the incessant (and occasionally deafening) sound of people throwing fireworks around randomly. There are many stalls selling trinkets and snacks such as the typical fried porres, churros and bunyols, as well as roasted chestnuts. While the smaller fallas dotted around the streets are burned at approximately the same time, the last falla to be burned is the main one, which is saved until last so that everybody can watch it. This main falla is found outside the Ajuntament – the city hall building. People arrive a few hours before the scheduled burning time to get a front row view. This final falla is burned in public after the signal from the Fallera Major to officially commence.

Дәстүрлі киімдер

"Фаллерлер" (еркектер) киетін дәстүрлі киім, бұрын қара шалбар, ақ көйлек және басқа да ою-өрнектермен қара жакеттен тұратын болса, қазір түрлі-түсті, көптеген әшекейлермен безендірілген, дәстүрлі және тарихи киімге айналды. Мұндай киімдердің бағасы жоғары болуы мүмкін, бірақ "reines falleras" (фестиваль патшайымдары) мен Король сарайының киімдерінен арзан. Әйелдерге арналған дәстүрлі киімдердің бағасы 2000 евродан 20000 евроға дейін жетеді. Олардың кейбіреулері өте әдемі. Олар дәстүрлі шаштараздық пен әшекейлермен толықтырылады.

Тарих

Фаллас мерекесінің шығу тегі туралы әртүрлі болжамдар бар. Бір пікір бойынша, Фалла орта ғасырларда басталған, онда шеберлер қыс бойы сақтап келген сынған заттар мен ағаш қалдықтарын көктемгі күн мен түннің теңелуіне орай мерекелеу үшін өртеп тастаған. Валенсиялық ағаш ұсталары қыста шамдарын ілу үшін «парот» деп аталатын ағаш тақтайшаларды пайдаланған, себебі олар жұмыс істеу үшін жарық көзі ретінде қажет болған. Көктем келген соң, олардың қажеті болмады, сондықтан оларды өртеді. Уақыт өте келе, шіркеутің араласуымен, осы «пароттарды» өртеу күні ағаш ұсталарының қасиетті қамқоршысы – Әзіз Жозефтің мерекесімен сәйкес келе бастады. Бұл дәстүр одан әрі дамыды. «Пароттарды» киіммен әшекейлеп, адам кейпінде жасады, көбінесе көршілерден танымал адамдардың ерекше белгілері қосылды. Осы материалдарды жинау үшін балалар үй-үйден аралап, «паротқа» қосу үшін «una estoreta velleta» (ескі кілемше) сұраған. Бұл балалардың ән салып, отқа жағу үшін түрлі ескі, жанғыш жиһаз бен ыдыстар жинағанда айтатын танымал әнге айналды. Осы «пароттар» – алғашқы «ниноттар» болды. Жылдар өте келе, аудан тұрғындары Фалла құрылысын ұйымдастыра бастады, осылайша әртүрлі фигуралары бар күрделі құрылыстар пайда болды. 20 ғасырдың басына дейін Фаллалар – мата киім киген үш-төрт балауыз қуыршақтары бар биік қораптар болған. Бұл картонды қолдана бастағаннан кейін өзгерді. Фалла жасау қазіргі заманда да дамып келеді, ең ірі құрылыстар полистирол мен жұмсақ пробкадан жасалады, оларды ыстық арамен оңай қалыптауға болады. Бұл техникалар 30 метрден астам биіктіктегі Фаллаларды жасауға мүмкіндік берді. Мерекенің бұл түрі Аликанте аймағында тойланатын Сен-Жан оттарына ұқсас, себебі екеуі де көктемді қарсы алу үшін от жағудың латын дәстүрінен шыққан. Валенсияда бұл ежелгі дәстүр қыс соңында Әзіз Жозеф мерекесінде жиналған қалдықтарды, әсіресе ағаштарды өртеуге әкелді. Валенсиялықтардың әзілге құмар екенін ескерсек, адамдар өткен жылдың кейіпкерлері мен оқиғаларын бейнелейтін мүсіндерді өртеуі табиғи болды. Өртеу – осы оқиғалардың естелігіне тәуелділікте өмір сүруден құтылуды немесе оларды әжуалай сынға алуды білдірді. Осылайша мереке сатиралық және ирониялық сипатқа ие болды, ал ағаш қалдықтары біртіндеп алдын ала жобаланған және боялған монументтерге жиналды. 20 ғасырдың басында, әсіресе Испания Азамат соғысы кезінде монументтердің сипаты антиклерикалды болып кетті және жергілікті немесе ұлттық үкіметтерді жиі сынға алды, олар Фаллаларды көп рет тыйым салуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Франсиско Франконың диктатурасы кезінде үкіметтік цензура салдарынан мереке сатиралық сипатын жоғалтты, бірақ монументтер сол кезде рұқсат етілген азаттыққа ұмтылған қоғамдық өркендеудің бірі болды және оларды Валенсияда еркін жасауға болады. Осы кезеңде гүлдерді Mare de Déu dels Desamparats (Тасталғандардың Анасы) ұсыну сияқты көптеген діни дәстүрлер қабылданды, олар бүгінгі күні мерекенің маңызды бөлігі болып табылады, бірақ олар мерекенің бастапқы мақсатына қатысы жоқ. Демократияның қайта орнауымен және үкіметтік цензураның аяқталуымен сынға алушылық Фаллалар қайта пайда болды, сонымен қатар әдепсіз сатирикалық Фаллалар да пайда болды. Сөз бостандығына 30 жыл болғанмен, Фалла шеберінің көзқарасы әлі де әлеуметтік жағынан консервативті, көбінесе сексистік және Валенсия саясатының аморальдығын қамтуы мүмкін. Бұл кейде белгілі бір мәдени сыншылардың, экологиялық қорғаушылардың және прогрессивтілердің сынына ұшырады. Дегенмен, мерекеге қатысушылардың барлық идеологиялық және саяси бағыттары бар, олар мерекенің рухын әртүрлі түсінеді. Жақында пилота чемпионаттары, әдеби конкурстар және басқа да іс-шаралар оның мәдени көрінісін кеңейткенімен, қала әлі де өзінің бірегей ерекшелігін көрсету үшін осындай ежелгі дәстүрлерді сақтайды.

There are different conjectures regarding the origin of the Fallas festival. One suggests that the Fallas started in the Middle Ages, when artisans disposed of the broken artefacts and pieces of wood they saved during the winter by burning them to celebrate the spring equinox. Valencian carpenters used planks of wood called parots to hang their candles on during the winter, as these were needed to provide light to work by. With the coming of the spring, they were no longer necessary, so they were burned. Over time, and with the intervention of the Church, the date of the burning of these parots was made to coincide with the celebration of the festival of Saint Joseph, the patron saint of carpenters. This tradition continued to evolve. The parot was dressed with clothing so that it looked like a person; features identifiable with some well known person from the neighbourhood were often added as well. To collect these materials, children went from house to house asking for una estoreta velleta (an old rug) to add to the parot. This became a popular song that the children sang as they gathered all sorts of old flammable furniture and utensils to burn in the bonfire with the parot. These parots were the first ninots. Over the years, people of the neighbourhoods began to organise the building of the falles, and thus the typically intricate constructions, including their various figures, were born. Until the beginning of the 20th century, the falles were tall boxes with three or four wax dolls dressed in fabric clothing. This changed when the creators began to use cardboard. The fabrication of the falles continues to evolve in modern times, when the largest displays are made of polystyrene and soft cork easily molded with hot saws. These techniques have allowed the creation of falles over 30 metres high. The origin of the pagan festival is similar to that of the Bonfires of Saint John celebrated in the Alicante region, in the sense that both came from the Latin custom of lighting fires to welcome spring. In València, this ancient tradition led to the burning of accumulated waste, particularly wood, at the end of winter on the feast day of Saint Joseph. Given the reputed humorous character of Valencians, it was natural that the people began to burn figurines depicting persons and events of the past year. The burning symbolised liberation from living in servitude to the memory of these events or else represented humorous and often critical commentary on them. The festival thus evolved a more satirical and ironic character, and the wooden castoffs gradually came to be assembled into progressively more elaborate 'monuments' that were designed and painted in advance. In the early 20th century, and especially during the Spanish Civil War, the monuments became more anti clerical in nature and were often highly critical of the local or national governments, which tried to ban the Falles many times, without success. Under the dictatorship of Francisco Franco the celebration lost much of its satirical nature because of government censorship, but the monuments were among the few fervent public expressions allowed then, and they could be made freely in València. During this period, many religious customs such as the offering of flowers to Mare de Déu dels Desamparats (Our Lady of the Forsaken) were taken up, which today are essential parts of the festival, even though they were unrelated to the original purpose of the celebration. With the restoration of democracy and the end of government censorship, the critical falles reappeared, and obscene satirical ones with them. Despite thirty years of freedom of expression, the world view of the faller can still be socially conservative, is often sexist and may involve some of the amoralism of Valencian politics. This has sometimes led to criticism by certain cultural critics, environmentalists, and progressives. Yet there are celebrants of all ideologies and factions, and they have different interpretations of the spirit of the celebration. Although recent initiatives such as the pilota championships, literary competitions and other events have broadened its cultural expression, the city still embraces such ancient traditions to express its own singular identity.

Фаллас аспалары

Фалла тарихында алты рет тоқтатылған. 1886 жылы фаллерлер 1851 жылы 5 песетадан 60 песетаға дейін канонның өсірілуіне қарсылық білдіріп, ескерткіштерді орнатудан бас тартты, бұл канон оларды көшеге орналастыруды жазалаған еді. Нәтижесі толық болмады және екі рет сәтсіздікке ұшырады. 1896 жылы испан-американ соғысының себебінен соғыс жағдайы жарияланды және Фаллалар соғыс басталғанға екі күн бұрын жойылды. 1937, 1938 және 1939 жылдары Испания Азамат соғысының салдарынан Фаллалар тоқтатылды. Бұл тоқтату 1936 жылғы Фаллаларға әсер етпеді, себебі олар соғыс басталған кезде өткізілген болатын. Фаллаға арналған қаржы соғыстың басында республикалық мақсаттарға жұмсалды. 2020 жылдың 10 наурызында Валенсия Жалпы басқаруы, Денсаулық сақтау министрлігінің баяндамасынан кейін, коронавирус эпидемиясының нәтижесінде вирус таралуын тоқтату үшін алдын алу шарасы ретінде Фалла мерекесін және оның құрамына кіретін барлық іс-шараларды тоқтатуға және кейінге жылдыруға шешім қабылдады. Мереке 2021 жылы жойылды және 2022 жылы қайта жанданды.

Арнайы бөлім

Secció Especial – Валенсия қаласындағы ең ірі және ең беделді фалла комиссияларының тобы. 2007 жылы топ 14 комиссиядан тұрды. Бұл фалла класы алғаш рет 1942 жылы құрылды, алғашқыда Баркес, Рейна Пау және Пласа дель Меркат фаллалары кірді. Қазіргі таңда олардың ешқайсысы топқа енбейді. 2015 жылғы мәлімет бойынша, бұл топқа ең көп қатысқан комиссия – "На Джордана", ол 62 рет қатысқан. Secció Especial Валенсия қалалық кеңесінің сыйлығынан басқа барлық сыйлықтарды тағайындайды; Secció Especial-де бірінші жүлде жеңу – кез келген фалланың жеңе алатын ең бағалы сыйлығы. Қалған барлық фаллалар әр түрлі сыныптарға бөлінеді (2017 жылға қарай 18), бұл әр туындыға жұмсалған қаржы сомасына байланысты анықталады.