Кіріспе

Гран-Чако этностарының отбасы, Оңтүстік Американың орталық бөлігі Гуаикуру немесе Гуаикуру - Гран-Чако аймағының жергілікті тұрғындары болып табылатын, Гуаикуру тілдерінде сөйлейтін бірнеше этностарды білдіретін жалпы термин. XVI ғасырда испандық зерттеушілер мен отарлаушылар алғаш рет кездескен кезде, гуаикуру халқы қазіргі Аргентина (Санта-Фе провинциясының солтүстігінде), Парагвай, Боливия және Бразилия (Корумбаның оңтүстігінде) елдерінде өмір сүрді. Гуаикурулардың негізгі тармақтары: Мокови (Мокоби) Тоба Пилага Кадиуэ Гуаикурулардың басқа топтары соңғы 500 жылда жойылып кетті: Абипон Мбая (Кадиуэдің ата-бабасы) Пайагуа, Евуэви немесе Евебе деп те аталады. Мокови, Тоба және Пилага өздерін қом деп атайды және олар тілдік және этникалық континуумды құрайды. XVI ғасырда алғаш рет кездескен кезде, Гуаикурулар Гран-Чакода өмір сүрді. Олар аңшы-жинақшы және көшпелі болған, олар маусымдық ресурстарға байланысты бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүрді. Парагвай губернаторы Альвар Нунес Кебеза де Вака 1540 жылдары Гуаикуру туралы былай деді: "Бұл үндістер - үлкен жауынгерлер және ержүрек адамдар, олар бұғы етімен, сары маймен, балмен, балықпен және жабайы шошқамен өмір сүреді. Олар күнделікті аң аулауға барады, өйткені бұл олардың жалғыз кәсібі. Олар тез және тез жүреді, олар елендерді шаршатып, қолмен ұстап алады. Олар әйелдеріне мейірімді. Олар бір жерде екі күннен артық тұрмай, тез арада үйлерін алып тастайды, олар кілемнен жасалған ". Абипон гвайкуралықтар 16 ғасырдың аяғында испандардан жылқылар сатып алды және 50 жыл ішінде Солтүстік Американың жазық жерлеріндегі үндістерге ұқсас жылқы мәдениеті қалыптасты. Олар басқа гуаикуаралықтармен бірге испандық фермаларға, гуарани қоныстарына және Парагвай мен Парана өзендерінің шығысындағы иезуит миссияларына шабуыл жасап, жылқы мен ірі қара малға ие болды. Олар шабуылдар арасында тері, балауыз, бал, тұз және гуарани құлдарын испандарға айырбастап, пышақ, балта және басқа да өнімдер әкелді. Жылқының қозғалыс қабілеті гуайкураның Чакодағы басқа халықтарды басқаруын жеңілдетті және испандықтар мен олардың үндістандық одақтастарына шабуыл жасауды табысты іс-шара етті. Асунсьон қаласының солтүстігіндегі Парагвай өзенінің жағалауында тұратын паягуалар басқа гуаикуралардың жылқы мәдениетіне ерекшелік болды. Пайагуалар өзенді каноэмен жүзіп, балық аулап, жеуге болатын өсімдіктер жинады және шығыста олардың ауыл шаруашылығымен айналысатын көршілері гуаранилерге шабуыл жасады. Пайагуалар испандықтармен де, басқа гуаикуралықтармен де сауда-саттық жасады. Пайагуа 200 жыл бойы Парагвай өзенінде испандықтардың саяхаттарына қауіп төндірді. Гуаикурандықтар құрайтын топтар мен отбасылар матрилокалды және экзогамиялық болды. Топтар тек салтанатты жағдайларда, әсіресе ашытылған алкогольдік сусын өндіру үшін пайдаланылатын жабайы бал мен алгарроба (Prosopis) көжелерін жинау кезінде бірікті. Отырыстарда топ басшылары тағайындалды, топтар арасындағы қарым-қатынас нығайтылды, қыз-жігіттер мен некелер жасалды. Гуаикура халқының саны испандықтарға дейінгі шақта 500 000 адам болған. Құжаттама негізінен жетіспегенімен, гуаикурандықтар еуропалық аурулардың эпидемиясына ұшырады, бірақ олардың қоныстанған, ауыл шаруашылығы көршілеріне қарағанда аз болуы мүмкін. Гуаикуран халқының саны 17 ғасырдың ортасында 40 000 деп бағаланады.

Тарих

1542 жылы Кабеза де Вака гуаранилердің жауыз гуаикуруларды жазалау туралы өтінішіне жауап берді. Ол Асунсьоннан испандықтар мен гуарани әскерлерінің үлкен экспедициясын жіберіп, Мбаялардың лагеріне шабуыл жасады, оны Эигуаегис деп те атайды. Испандар мен гуаранилер көптеген адамды өлтіріп, 400 адамды тұтқынға алды. Алайда шайқастан кейін гуаикурандықтар Чако өздерінің бақылауын сақтап қалды және біртіндеп аттар, испандық сиыр етін, темір қару-жарақ пен құралдарды сатып алды. XVII ғасырда Гуаикураның шабуылы Аргентинаның Консепсьон-дель-Бермехо қаласын тастап, Санта-Фе қаласын басқа жерге көшіруге мәжбүр етті. 1677 жылы испандықтар Асунсьонға жақын жерде орналасқан 300 мбай саудагерін өлтірді. 1700 жылдардың басында 400-ге жуық гуакурандық жауынгерлер Тукуман мен басқа да жақын аргентиналық провинцияларда орналасқан испандық елді мекендерге шабуыл жасады. Олардың шабуылдары испандықтарды кейбір шекаралық аймақтардан бас тартуға мәжбүр етті. Гуаикуранға қарсы испандықтардың жиі жасақтаған әскери экспедициялары сәттілік әкелген болса, бұл уақытша ғана болды. Гуаикуралардың ең үлкен шабуылы 1735 жылы 1000 Мокоби мен Тоба Аргентинаның Салта провинциясына түскен кезде болды. Олар жүздеген адамдарды өлтіріп, тұтқынға алып, кейбіреулерін құлдыққа түсіріп, көптеген мал-мүліктерін ұстап қалды. Осы онжылдықта Парагвайда Мбайя шабуылдары 500 парагвайлықтардың өліміне және 6000 малдың ұрлануына әкелді. Алайда Гуаикуранның билігі ең биік деңгейге жетті. 1732 - 1736 жылдар аралығында жұқпалы аурулар эпидемиясы көптеген адамдарды, әсіресе Мокобилерді өлтірді; испан қоныстары Чакоға басып кірді, ал Гуаикуранның кейбіреулері испан мәдениеті мен дінін қабылдады. Сонымен қатар, адам тигізген қысым экологияның нашарлауына әкеліп соқты, ол шака халқының дәстүрлі аңшылық-жинақшылық мәдениеті мен жылқы мен ірі қара мал бағуына қолайсыз болды. Гуаикурандықтар арасында миссионерлік қызмет немесе қысқартулар орнатуға иезуит миссионерлері 1700-ші жылдардың басында сәтсіз әрекет жасады. Олардың алғашқы табысты миссиясы 1743 жылы Аргентинаның Санта-Фе қаласының солтүстігіндегі Сан-Хавьерде Мокобилер арасында құрылды. Гуаикурулардың әртүрлі этникалық топтары арасында бірнеше басқа миссиялары құрылды және 1780-ші жылдардың басында миссияларының саны 5000-нан 6000-ға дейін жетті. Миссиялардың халқы тұрақсыз болды, өйткені көптеген гуайкуралар миссионерлік жерде тұрғаннан кейін көшпелі өмір салтына оралды. Көптеген гуайкурандықтар осы уақытқа дейін испан экономикасына кірісіп, мал бағу, егін егу және жалақыға жұмыс істеді, бірақ көптеген адамдар контрабанда мен мал ұрлауды жалғастырып, испандарға жау болып қалды.

Құлдырау

XIX ғасырдың басында Оңтүстік Америка елдері Испаниядан тәуелсіздік алуды талап еткенде, Гуаикуран халықтары миссионерлік сапарларда өмір сүргендер мен испандық және христиандық қоғамға кем дегенде ішінара интеграцияланғандар мен Гран-Чаконың оқшауланған бөліктерінде көшпелілер ретінде өмір сүруді жалғастырғандар арасында бөлінді. 1810-1820 жылдардағы тәуелсіздік қозғалысында кейбір гуаикурандықтар отаршылдық тәуелсіздік армиясында қызмет етті, басқалары рейдтік жолдарын қайтадан жалғастырды және Аргентинаның Чако аймағының бір бөлігінен қоныс аударушыларды қуып жіберді. Алайда, Гуаикурандықтардың әртүрлі этникалық топтарының арасындағы бұрынғы жеккөрушілік Тоба, Макоби және Альбипондықтардың арасындағы қастандыққа әкелді. Мбайялар Бразилия қоғамына көбірек араласты. 1852 жылы Ассунсьонға жақын жерде бір кездегі қуатты Пайагуаның "кішкентай, күйзеліске ұшыраған отары" ғана тірі қалды. Соңғы белгілі Пайагуа Мария Доминга Миранда 1940 жылдардың басында қайтыс болды. Абипон 19 ғасырдың соңғы жартысында жойылып кетті. Мбайяларға Бразилия Парагвай соғысына (1864-1870) көмектескені үшін жер берді, бірақ олар тек Кадиуэу ретінде аман қалды, 2014 жылы олардың саны 1400 болды. Аргентиналық Чакодағы әлі де көшпелі Тобалар мен Моковилер 1884 жылға дейін шекараға қарсы тұруды жалғастырды, содан кейін олар әскерден жеңілді; олардың көпшілігі кейіннен қысқартуларда өмір сүруге келіскен болса да, мыңдаған Тобалар Аргентинаның, Парагвай мен Боливияның оқшауланған аймақтарына кері шегініп, 20-ғасырда белгілі бір деңгейдегі автономияны сақтады. 1904 жылы Сан-Хавьер, Санта-Фе, Аргентинаның Моковис арасында Солтүстік Американың батысындағы Жілек биіне ұқсас мыңжылдық қозғалысы пайда болды, бірақ олардың 500-і қалаға шабуылдан кейін кері қайтарылған кезде тез басылды. 1924 жылы Аргентина полициясы мен әскері Напальпи қырғында 400 тобаны өлтірді. 1968 жылғы санақта Аргентинада 16 548 тоба және 1202 жақын туысқан пилагас саналды. Боливияда 2600 тоба тұрып жатыр. 1968 жылы Аргентинада 3000-нан 6000-ға дейін мокови өмір сүрді.