Кіріспе
Гран-Чако этностарының отбасы, Оңтүстік Американың орталық бөлігі Гуаикуру немесе Гуаикуру - Гран-Чако аймағының жергілікті тұрғындары болып табылатын, Гуаикуру тілдерінде сөйлейтін бірнеше этностарды білдіретін жалпы термин. XVI ғасырда испандық зерттеушілер мен отарлаушылар алғаш рет кездескен кезде, гуаикуру халқы қазіргі Аргентина (Санта-Фе провинциясының солтүстігінде), Парагвай, Боливия және Бразилия (Корумбаның оңтүстігінде) елдерінде өмір сүрді. Гуаикурулардың негізгі тармақтары: Мокови (Мокоби) Тоба Пилага Кадиуэ Гуаикурулардың басқа топтары соңғы 500 жылда жойылып кетті: Абипон Мбая (Кадиуэдің ата-бабасы) Пайагуа, Евуэви немесе Евебе деп те аталады. Мокови, Тоба және Пилага өздерін қом деп атайды және олар тілдік және этникалық континуумды құрайды. XVI ғасырда алғаш рет кездескен кезде, Гуаикурулар Гран-Чакода өмір сүрді. Олар аңшы-жинақшы және көшпелі болған, олар маусымдық ресурстарға байланысты бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүрді. Парагвай губернаторы Альвар Нунес Кебеза де Вака 1540 жылдары Гуаикуру туралы былай деді: "Бұл үндістер - үлкен жауынгерлер және ержүрек адамдар, олар бұғы етімен, сары маймен, балмен, балықпен және жабайы шошқамен өмір сүреді. Олар күнделікті аң аулауға барады, өйткені бұл олардың жалғыз кәсібі. Олар тез және тез жүреді, олар елендерді шаршатып, қолмен ұстап алады. Олар әйелдеріне мейірімді. Олар бір жерде екі күннен артық тұрмай, тез арада үйлерін алып тастайды, олар кілемнен жасалған ". Абипон гвайкуралықтар 16 ғасырдың аяғында испандардан жылқылар сатып алды және 50 жыл ішінде Солтүстік Американың жазық жерлеріндегі үндістерге ұқсас жылқы мәдениеті қалыптасты. Олар басқа гуаикуаралықтармен бірге испандық фермаларға, гуарани қоныстарына және Парагвай мен Парана өзендерінің шығысындағы иезуит миссияларына шабуыл жасап, жылқы мен ірі қара малға ие болды. Олар шабуылдар арасында тері, балауыз, бал, тұз және гуарани құлдарын испандарға айырбастап, пышақ, балта және басқа да өнімдер әкелді. Жылқының қозғалыс қабілеті гуайкураның Чакодағы басқа халықтарды басқаруын жеңілдетті және испандықтар мен олардың үндістандық одақтастарына шабуыл жасауды табысты іс-шара етті. Асунсьон қаласының солтүстігіндегі Парагвай өзенінің жағалауында тұратын паягуалар басқа гуаикуралардың жылқы мәдениетіне ерекшелік болды. Пайагуалар өзенді каноэмен жүзіп, балық аулап, жеуге болатын өсімдіктер жинады және шығыста олардың ауыл шаруашылығымен айналысатын көршілері гуаранилерге шабуыл жасады. Пайагуалар испандықтармен де, басқа гуаикуралықтармен де сауда-саттық жасады. Пайагуа 200 жыл бойы Парагвай өзенінде испандықтардың саяхаттарына қауіп төндірді. Гуаикурандықтар құрайтын топтар мен отбасылар матрилокалды және экзогамиялық болды. Топтар тек салтанатты жағдайларда, әсіресе ашытылған алкогольдік сусын өндіру үшін пайдаланылатын жабайы бал мен алгарроба (Prosopis) көжелерін жинау кезінде бірікті. Отырыстарда топ басшылары тағайындалды, топтар арасындағы қарым-қатынас нығайтылды, қыз-жігіттер мен некелер жасалды. Гуаикура халқының саны испандықтарға дейінгі шақта 500 000 адам болған. Құжаттама негізінен жетіспегенімен, гуаикурандықтар еуропалық аурулардың эпидемиясына ұшырады, бірақ олардың қоныстанған, ауыл шаруашылығы көршілеріне қарағанда аз болуы мүмкін. Гуаикуран халқының саны 17 ғасырдың ортасында 40 000 деп бағаланады.
Guaycuru or Guaykuru is a generic term for several ethnic groups indigenous to the Gran Chaco region of South America, speaking related Guaicuruan languages. In the 16th century, the time of first contact with Spanish explorers and colonists, the Guaycuru people lived in the present day countries of Argentina (north of Santa Fe Province), Paraguay, Bolivia, and Brazil (south of Corumbá). The major extant branches of the Guaycuru are:
Mocoví (Mocobi)
Toba
Pilagá
Kadiweu
Other Guaycuru groups have become extinguished over the last 500 years:
Abipón
Mbayá (ancestral to the Kadiweu)
Payaguá, also known as Evueví or Evebe. The Mocoví, Toba, and Pilagá call themselves qom and appear to form a linguistic and ethnic continuum. When first encountered in the 16th century, the Guaycuru lived in the Gran Chaco, an inhospitable region for agriculture and settlement in the eyes of the Spanish colonists. They were hunter gatherers and nomadic, moving from place to place as dictated by seasonal resources. The governor of Paraguay, Alvar Núñez Cabeza de Vaca, said in the 1540s of the Guaycuru :"These Indians are great warriors and valiant men, who live on venison, butter, honey, fish, and wild boar They go daily to the chase for it is their only occupation. They are nimble and quick, so long winded that they tire out the deer and catch them with their hands They are kind to their wives They are much feared by all the other tribes. They never remain more than two days in one place, but quickly remove their houses, made of matting "
The Abipón Guaycuruans acquired horses from the Spanish in the late 16th century and within 50 years developed a horse culture similar to that of the Plains Indians of North America. They and other Guaycuruans acquired horses and cattle by raiding Spanish haciendas and Guaraní settlements and Jesuit missions east of the Paraguay and Parana rivers. Between raids they traded skins, wax, honey, salt, and Guaraní slaves to the Spanish en exchange for knives, hatchets, and other products. The mobility afforded by the horse facilitated Guaycuruan control over other peoples in the Chaco and made raiding the Spaniards and their Indian allies a profitable enterprise. The Payaguá, inhabiting the shores of the Paraguay River north of the city of Asunción, were an exception to the horse culture of other Guaycuruans. The Payagua plied the river in canoes, fished and gathered edible plants, and raided their agricultural neighbors, the Guaraní, to the east. The Payaguá also became great traders, both with the Spanish and other Guaycuruans. The Payaguá menaced Spanish travel on the Paraguay river for 200 years. The bands and family groups making up the Guaycuruans were matrilocal and exogamous. The bands only united on ceremonial occasions, especially during the harvest period for wild honey and algarroba (Prosopis) pods which were used to produce a fermented alcoholic beverage. The reunions were used to designate leaders, reinforce relations among the bands, and facilitate courtships and marriages. The Guaycuruan population of the Chaco in pre Hispanic times has been estimated to be as high as 500,000 people. Although documentation is mostly lacking, the Guaycuruans were impacted by epidemics of European diseases, but possibly less than their settled, agricultural neighbors such as the Guaraní, The Guaycuruan population in the mid 17th century is estimated at 40,000.
Тарих
1542 жылы Кабеза де Вака гуаранилердің жауыз гуаикуруларды жазалау туралы өтінішіне жауап берді. Ол Асунсьоннан испандықтар мен гуарани әскерлерінің үлкен экспедициясын жіберіп, Мбаялардың лагеріне шабуыл жасады, оны Эигуаегис деп те атайды. Испандар мен гуаранилер көптеген адамды өлтіріп, 400 адамды тұтқынға алды. Алайда шайқастан кейін гуаикурандықтар Чако өздерінің бақылауын сақтап қалды және біртіндеп аттар, испандық сиыр етін, темір қару-жарақ пен құралдарды сатып алды. XVII ғасырда Гуаикураның шабуылы Аргентинаның Консепсьон-дель-Бермехо қаласын тастап, Санта-Фе қаласын басқа жерге көшіруге мәжбүр етті. 1677 жылы испандықтар Асунсьонға жақын жерде орналасқан 300 мбай саудагерін өлтірді. 1700 жылдардың басында 400-ге жуық гуакурандық жауынгерлер Тукуман мен басқа да жақын аргентиналық провинцияларда орналасқан испандық елді мекендерге шабуыл жасады. Олардың шабуылдары испандықтарды кейбір шекаралық аймақтардан бас тартуға мәжбүр етті. Гуаикуранға қарсы испандықтардың жиі жасақтаған әскери экспедициялары сәттілік әкелген болса, бұл уақытша ғана болды. Гуаикуралардың ең үлкен шабуылы 1735 жылы 1000 Мокоби мен Тоба Аргентинаның Салта провинциясына түскен кезде болды. Олар жүздеген адамдарды өлтіріп, тұтқынға алып, кейбіреулерін құлдыққа түсіріп, көптеген мал-мүліктерін ұстап қалды. Осы онжылдықта Парагвайда Мбайя шабуылдары 500 парагвайлықтардың өліміне және 6000 малдың ұрлануына әкелді. Алайда Гуаикуранның билігі ең биік деңгейге жетті. 1732 - 1736 жылдар аралығында жұқпалы аурулар эпидемиясы көптеген адамдарды, әсіресе Мокобилерді өлтірді; испан қоныстары Чакоға басып кірді, ал Гуаикуранның кейбіреулері испан мәдениеті мен дінін қабылдады. Сонымен қатар, адам тигізген қысым экологияның нашарлауына әкеліп соқты, ол шака халқының дәстүрлі аңшылық-жинақшылық мәдениеті мен жылқы мен ірі қара мал бағуына қолайсыз болды. Гуаикурандықтар арасында миссионерлік қызмет немесе қысқартулар орнатуға иезуит миссионерлері 1700-ші жылдардың басында сәтсіз әрекет жасады. Олардың алғашқы табысты миссиясы 1743 жылы Аргентинаның Санта-Фе қаласының солтүстігіндегі Сан-Хавьерде Мокобилер арасында құрылды. Гуаикурулардың әртүрлі этникалық топтары арасында бірнеше басқа миссиялары құрылды және 1780-ші жылдардың басында миссияларының саны 5000-нан 6000-ға дейін жетті. Миссиялардың халқы тұрақсыз болды, өйткені көптеген гуайкуралар миссионерлік жерде тұрғаннан кейін көшпелі өмір салтына оралды. Көптеген гуайкурандықтар осы уақытқа дейін испан экономикасына кірісіп, мал бағу, егін егу және жалақыға жұмыс істеді, бірақ көптеген адамдар контрабанда мен мал ұрлауды жалғастырып, испандарға жау болып қалды.
Құлдырау
XIX ғасырдың басында Оңтүстік Америка елдері Испаниядан тәуелсіздік алуды талап еткенде, Гуаикуран халықтары миссионерлік сапарларда өмір сүргендер мен испандық және христиандық қоғамға кем дегенде ішінара интеграцияланғандар мен Гран-Чаконың оқшауланған бөліктерінде көшпелілер ретінде өмір сүруді жалғастырғандар арасында бөлінді. 1810-1820 жылдардағы тәуелсіздік қозғалысында кейбір гуаикурандықтар отаршылдық тәуелсіздік армиясында қызмет етті, басқалары рейдтік жолдарын қайтадан жалғастырды және Аргентинаның Чако аймағының бір бөлігінен қоныс аударушыларды қуып жіберді. Алайда, Гуаикурандықтардың әртүрлі этникалық топтарының арасындағы бұрынғы жеккөрушілік Тоба, Макоби және Альбипондықтардың арасындағы қастандыққа әкелді. Мбайялар Бразилия қоғамына көбірек араласты. 1852 жылы Ассунсьонға жақын жерде бір кездегі қуатты Пайагуаның "кішкентай, күйзеліске ұшыраған отары" ғана тірі қалды. Соңғы белгілі Пайагуа Мария Доминга Миранда 1940 жылдардың басында қайтыс болды. Абипон 19 ғасырдың соңғы жартысында жойылып кетті. Мбайяларға Бразилия Парагвай соғысына (1864-1870) көмектескені үшін жер берді, бірақ олар тек Кадиуэу ретінде аман қалды, 2014 жылы олардың саны 1400 болды. Аргентиналық Чакодағы әлі де көшпелі Тобалар мен Моковилер 1884 жылға дейін шекараға қарсы тұруды жалғастырды, содан кейін олар әскерден жеңілді; олардың көпшілігі кейіннен қысқартуларда өмір сүруге келіскен болса да, мыңдаған Тобалар Аргентинаның, Парагвай мен Боливияның оқшауланған аймақтарына кері шегініп, 20-ғасырда белгілі бір деңгейдегі автономияны сақтады. 1904 жылы Сан-Хавьер, Санта-Фе, Аргентинаның Моковис арасында Солтүстік Американың батысындағы Жілек биіне ұқсас мыңжылдық қозғалысы пайда болды, бірақ олардың 500-і қалаға шабуылдан кейін кері қайтарылған кезде тез басылды. 1924 жылы Аргентина полициясы мен әскері Напальпи қырғында 400 тобаны өлтірді. 1968 жылғы санақта Аргентинада 16 548 тоба және 1202 жақын туысқан пилагас саналды. Боливияда 2600 тоба тұрып жатыр. 1968 жылы Аргентинада 3000-нан 6000-ға дейін мокови өмір сүрді.
The still nomadic Tobas and Mocovis in the Argentine Chaco continued to resist the advancing frontier until 1884, when they were decisively defeated by the army; while a number of them agreed to thereafter live in reductions, thousands of Tobas retreated to isolated regions of Argentina, Paraguay and Bolivia and retained some level of autonomy into the 20th century. In 1904, a millenarian movement, similar to that of the Ghost Dance in the North American West, erupted among the Mocovis of San Javier, Santa Fe, Argentina, but was quickly squelched when 500 of them were repulsed after an attack on the town. In 1924, Argentine police and military killed 400 Toba in what was called the Napalpí massacre. In the 1968 census 16,548 Tobas and 1,202 of the closely related Pilagás were counted in Argentina. 2,600 Tobas were living in Bolivia. 3,000 to 6,000 Mocovis lived in Argentina in 1968.