Бразилияның туыс тайпалары және тупи халқының тарихы
Tupi people
Бразилияның түпкі тұрғындары: Тупи тайпасының тарихы, қоныстануы, тілдері мен географиясы. Бразилияның оңтүстік-шығыс жағалауын мекендеген ежелгі халық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бразилияның түпкілікті халқы
Indigenous people of Brazil
Бразилияның регби командасы
the Brazilian rugby side
Тупи халқы, Тупи-Гуарани тілдік отбасыларының бір бөлігі, Бразилия отарлауға дейін түпкілікті халықтардың ең ірі топтарының бірі болды. Ғалымдардың пікірінше, олар алғаш рет Амазонка ормандарында қоныстанған, бірақ шамамен 2900 жыл бұрын оңтүстікке қарай көшіп, Бразилияның оңтүстік-шығысындағы Атлантика жағалауын біртіндеп мекендеген. Бүгінде көптеген тупи халқы гуарани халқымен араласып, тупи-гуарани тілдерін құрады. Гуарани тілдері тупи тілдерінен тіл білімі тұрғысынан ерекшеленеді.
The Tupi people, a subdivision of the Tupi Guarani linguistic families, were one of the largest groups of indigenous peoples in Brazil before its colonization. Scholars believe that while they first settled in the Amazon rainforest, from about 2,900 years ago the Tupi started to migrate southward and gradually occupied the Atlantic coast of Southeast Brazil. Many Tupi people today are merged with the Guaraní people, forming the Tupi–Guarani languages. Guarani languages are linguistically different from the Tupian languages.
Тарих
Португалдықтар алғаш келген кезде Тупи халқы Бразилияның жағалауының үштен екі бөлігінде қоныстанды. 1500 жылы олардың саны 1 миллионға жуық деп есептелді, бұл сол кездегі Португалия халқымен шамалас болатын. Олар тайпаларға бөлінген, әр тайпада 300-ден 2000-ға дейін адам болған. Осы тайпалардың мысалдары: Тупиниким, Тупинамба, Потигуара, Табахара, Каетес, Темимино, Тамойо. Тупи халқы шебер шаруалар еді; олар маниок, жүгері, тәтті картоп, бұршақ, жержаңғақ, темекі, қабақ, мақта және тағы да көптеген дақылдар өсірген. Олардың ортақ тілі болғанымен, біртұтас Тупи ұлттық санасы болған жоқ.
The Tupi people inhabited 3/4 of all of Brazil's coast when the Portuguese first arrived there. In 1500, their population was estimated at 1 million people, nearly equal to the population of Portugal at the time. They were divided into tribes, each tribe numbering from 300 to 2,000 people. Some examples of these tribes are: Tupiniquim, Tupinambá, Potiguara, Tabajara, Caetés, Temiminó, Tamoios. The Tupi were adept agriculturalists; they grew cassava, corn, sweet potatoes, beans, peanuts, tobacco, squash, cotton and many others. There was not a unified Tupi identity despite the fact that they spoke a common language.
Еуропалық отарлау
Португалиялық колонизаторлар тупи халқының бар екенін білгенде, олардың ешқандай діні жоқ деп есептеді, бұл сенім тупи халқын христиан дініне ассимиляциялау процесін бастады. Колонизаторлар тупи үшін альдеялар деп аталатын ауылдарды салуға кірісті, мақсаты – тәртіпті діни түрлендіру және еуропалық әдет-ғұрыптарды қалыптастыру еді. Ассимиляцияға қоса, тупилер португалдарға пайдалы болды, олар экспорттық өнімдерін өсіру және тасымалдау үшін жұмысшыларға мұқтаж болды. Бұл ресурстарды пайдалану оларды құлдыққа түсірді, ал олар жұмыс істеген плантацияларда еуропалық аурулардың таралуына себеп болды, бұл аурулар өлімге алып келді. Осы факторлардың жиынтығы олардың толық құрып кетуіне жақын болды, тек бірнеше оқшауланған қауымдар сақталды. Бұл тайпалардың қалдықтары бүгінде туысқандық аумақтарда немесе белгілі бір дәрежеде үстем қоғамға бейімделген. Басқа тупи тайпаларынан тұтқынға алынған жауынгерлерді жеді, себебі олардың күшін сіңіріп алуға болады деп сенді; сондықтан, әлсіздікті сіңіруден қорқып, олар тек күшті және батыл деп есептелетін жауынгерлерді құрбандыққа шалуды таңдады. Тупи жауынгерлері үшін, тіпті тұтқын болғанда да, шайқаста батыл өлгені немесе құрбандыққа дейін өткізілетін тойларда батылдық танытқанды зор құрмет санатында еді. Тупилер сондай-ақ қайтыс болған туыстарының сүйектерін құрмет көрсету мақсатымен жегендері туралы мәліметтер бар. Тупилер арасындағы каннибализмді Еуропада неміс сарбазы, теңізшісі және жалдамалы әскері Ханс Штаден танымал етті. Ол 1552 жылы Бразилияға бақыт іздеп келген еді. 1557 жылы жарық көрген есебінде ол тупилер оны өздерінің ауылына алып барғанын, онда келесі тойда оны жеуге болады деп айтқандарын баяндады. Сол жерде ол ықпалды басшының достығын жеңіп алды, оны аурудан емдеді және өмірін сақтап қалды. Бразилиядағы тупи және басқа тайпалар арасындағы каннибализмдық рәсімдер еуропалықтардың араласуынан және діни үгіттен кейін бірте-бірте азайды. Мысалы, 1541 жылы испан конкистадоры Кабеса де Вака Санта-Катаринаға келгенде, Испания патшасының атынан каннибализмді тыйым салуға тырысты. Тупи каннибализмі туралы біздің түсінігіміз негізінен еуропалық жазушылардың бастапқы деректеріне сүйенгендіктен, кейбір академиялық айналымдарда каннибализмнің бар екендігіне күмән тудырады. Уильям Аренс өзінің "Адам жеу мифі: антропология және антропофагия" атты кітабында Штаденнің және басқа жазушылардың каннибализм туралы есептерін жоққа шығаруға тырысады, онда ол тупинамбалар туралы "каннибализм туралы сериялық құжаттамамен айналысудың орнына, біз күмәнді куәліктің бір ғана көзімен бетпе-бет келеміз, ол өздерін куәгерлер деп атаған басқалардың жазба есептеріне сөзбе-сөз енгізілген" дейді. Алайда, көптеген бразилиялық ғалымдар тупи мәдениетінде каннибализмнің маңызды орынға ие екенін растайды. Тупи туралы тарихи есептерді терең зерттеген антрополог Дарси Рибейро, тупи-гуарани тілдік және мәдени отбасының каапор халқының ата-бабалары 16 ғасырда сипатталғандарға ұқсас антропофагиялық рәсімдерді жасағанын растады. Басқа бразилиялық ғалымдар Аренсті тарихи теріске шығарушылық деп сынады және маңызды дереккөздерді (иезуиттік хаттар) және тарихи және антропологиялық зерттеулерді (Вивеирос де Кастро, Флорестан Фернандес, Эстевао Пинто, Хелен Кластрес) елемегендігі үшін сынады, олардың көптегені түпкілікті халықтармен тікелей айналысады және антропофагияның әлеуметтік және мәдени практика ретінде жақсы қалыптасқандығын көрсетеді. Ол, әсіресе, тупилерді жабайылықпен байланыстыруға тырысқаны үшін сынға ұшырады, еуропалықтар каннибализм сияқты дәстүрлі тәжірибелердің мағынасын түсінбегенін түсінудің орнына, олардың барлығын бірден жоққа шығарды.
Upon discovering the existence of the Tupi people, it was assumed by Portuguese settlers that they lacked any sort of religion, a belief that began the process of assimilating the Tupi to Christianity. The settlers began erecting villages for the Tupi, known as aldeias, with the intention of more disciplined religious conversion and institutionalization of European customs. Aside from being assimilated, the Tupi were found to be of use to the Portuguese, who required laborers for cultivating and shipping their exports. This use in harvesting resources led to their eventual enslavement and in turn, the spread of fatal European diseases on the plantations they worked at. This combination of factors nearly led to their complete annihilation, with the exception of a few isolated communities. The remnants of these tribes are today confined to indigenous territories or acculturated to some degree into the dominant society. The warriors captured from other Tupi tribes were eaten as it was believed by them that this would lead to their strength being absorbed and digested; thus, in fear of absorbing weakness, they chose only to sacrifice warriors perceived to be strong and brave. For the Tupi warriors, even when prisoners, it was a great honor to die valiantly during battle or to display courage during the festivities leading to the sacrifice. The Tupi have also been documented to eat the remains of dead relatives as a form of honoring them. The practice of cannibalism among the Tupi was made famous in Europe by Hans Staden, a German soldier, mariner, and mercenary, traveling to Brazil to seek a fortune, who was captured by the Tupi in 1552. In his account published in 1557, he tells that the Tupi carried him to their village where it was claimed he was to be devoured at the next festivity. There, he allegedly won the friendship of a powerful chief, whom he cured of a disease, and his life was spared. Cannibalistic rituals among Tupi and other tribes in Brazil decreased steadily after European contact and religious intervention. When Cabeza de Vaca, a Spanish conquistador, arrived in Santa Catarina in 1541, for instance, he attempted to ban cannibalistic practices in the name of the King of Spain. Because our understanding of Tupi cannibalism relies mostly on primary source accounts of primarily European writers, the very existence of cannibalism has been disputed by some in academic circles. William Arens seeks to discredit Staden's and other writers' accounts of cannibalism in his book The Man Eating Myth: Anthropology & Anthropophagy, where he claims that when concerning the Tupinambá, "rather than dealing with an instance of serial documentation of cannibalism, we are more likely confronting only one source of dubious testimony which has been incorporated almost verbatim into the written reports of others claiming to be eyewitnesses". Most Brazilian scholars, however, attest to the cultural centrality of cannibalism in Tupian culture. Anthropologist Darcy Ribeiro who had deeply studied the historical accounts about the Tupi, reported that the Ka'apor people of the Tupi Guaraní linguistic and cultural family confirmed that their ancestors had practiced anthropophagical rituals similar to the ones described in the 16th century. Other Brazilian scholars have criticized Arens for what they perceived as historical negationism, and for ignoring important sources (Jesuit letters) and historical and anthropological studies (Viveiros de Castro, Florestan Fernandes, Estevão Pinto, Hélène Clastres), many of them dealing directly with indigenous peoples, that point to the direction of anthropophagy being well established as a social and cultural practice. He was particularly criticized for trying to discredit the association of the Tupi with savagery, not by realizing that the Europeans failed to comprehend the meaning of traditional practices such as cannibalism, but by promptly negating their existence altogether.
Расалық араласқандық және кунидизм
Бразилия халқының қалыптасуына көптеген жергілікті халықтар үлкен үлес қосты, бірақ ең бастысы – тупи тайпасы болды. 16 ғасырда португалдық саяхатшылар Бразилияға келгенде, тупилер олармен алғашқы байланыс жасаған жергілікті халық еді. Көп ұзамай португалдық қоныс аударушылар мен жергілікті әйелдердің араласуы басталды. Португалдық отарлаушылар әйелдерді көбінесе әкелмейтін, сондықтан жергілікті әйелдер «бразилиялықтардың пайда болуына себепкер» болды. Тупи тегі бар адамдар кездеседі, бірақ олар нақты тупи шежіресін көрсетпейді; олар көбінесе бразилиялық ұлттық сезімін білдіру үшін қабылданған. Тупинамба тайпасы Нельсон Перейра дос Сантостың 1971 жылғы «Менің кішкентай французым қаншалықты дәмді болды» (Como Era Gostoso o Meu Francês) атты сатиралық фильмінде көркемделіп бейнеленген. Оның аты ғылымда да қолданылады: Тупинамбис – тегустар туысы, Бразилияның ең танымал кесірткелерінің бірі. 2006 жылы Бразилия жағалауында ашылған ірі Тупи мұнай кен орны тупи халқының құрметіне аталды. Гуарани – Бразилияның оңтүстігінде, Уругвайда, Парагвайда, Боливияда және Аргентинаның солтүстігінде қоныстанған, гуарани тілдерінде сөйлейтін тағы бір жергілікті халық, бірақ олар тупи тілдерімен бірге бір тілдік отбасыға жатады.
Many indigenous peoples were important for the formation of the Brazilian people, but the main group was the Tupi. When the Portuguese explorers arrived in Brazil in the 16th century, the Tupi were the first indigenous group to have contact with them. Soon, a process of mixing between Portuguese settlers and indigenous women started. The Portuguese colonists rarely brought women, making the native women the "breeding matrix of the Brazilian people". Tupi surnames do exist, but they do not imply any real Tupi ancestry; rather they were adopted as a manner to display Brazilian nationalism. The Tupinambá tribe is fictitiously portrayed in Nelson Pereira dos Santos' satirical 1971 film How Tasty Was My Little Frenchman (Como Era Gostoso o Meu Francês). Its name is also adapted by science: Tupinambis is a genus of tegus, arguably the best known lizards of Brazil. The large offshore Tupi oil field discovered off the coast of Brazil in 2006 was named in honor of the Tupi people. The Guaraní are a different native group that inhabits southern Brazil, Uruguay, Paraguay, Bolivia and northern Argentina and speaks the distinct Guaraní languages, but these are in the same language family as Tupi.
Суринам
Парамарибо Парама ýво ("теңіз бойымен төмен"). (Бұл Кариб теңізіне сілтеме, өйткені Суринам Кариб теңізінің бөлігі болғанымен, ол Атлант мұхитының оңтүстігінде, Амазонка дельтасының жанында орналасқан).
Paramaribo Parama ývo ("down the sea"). (Referring to the Caribbean Sea, since although Suriname is part of the Caribbean, it is near the Amazon Delta, in the South Atlantic Ocean).